Tìm hiểu Giáo hoàng Piô IX, người có triều đại được xác minh dài nhất lịch sử Công giáo, cùng dấu ấn trong gần 32 năm tại vị.
Giáo hoàng tại vị lâu nhất trong lịch sử Công giáo, nếu xét những triều đại có ngày bắt đầu và kết thúc được xác định rõ ràng, là Chân phước Giáo hoàng Piô IX. Ngài được bầu ngày 16/6/1846 và qua đời ngày 7/2/1878, giữ cương vị đứng đầu Giáo hội Công giáo trong khoảng 31 năm, 7 tháng và 22 ngày, thường được nói gọn là gần 32 năm. Tòa Thánh ghi nhận triều đại của ngài bắt đầu tháng 6/1846 và kết thúc tháng 2/1878.
Tuy nhiên, khi nói về kỷ lục này, cần lưu ý trường hợp của Thánh Phêrô. Theo truyền thống Công giáo, Thánh Phêrô là vị Giáo hoàng đầu tiên và thời gian lãnh đạo cộng đoàn Kitô hữu của ngài đôi khi được ước tính dài hơn triều đại Piô IX. Dù vậy, niên đại về cuộc đời và sứ vụ của Thánh Phêrô thuộc thế kỷ I không thể xác định chính xác theo cách tính hiện đại. Vì thế, trong nghiên cứu lịch sử, Piô IX thường được gọi là vị Giáo hoàng có triều đại dài nhất được kiểm chứng bằng niên đại rõ ràng.
Câu trả lời chính xác: Chân phước Giáo hoàng Piô IX
Giáo hoàng Piô IX có tên khai sinh là Giovanni Maria Mastai-Ferretti, sinh ngày 13/5/1792 tại Senigallia, thuộc vùng Marche của nước Ý ngày nay. Ngài được bầu làm Giáo hoàng vào tối 16/6/1846, khi 54 tuổi, và chọn tông hiệu Piô IX. Ngày 21/6 cùng năm, ngài được cử hành nghi thức đăng quang theo tập tục của thời kỳ đó.
Triều đại của Piô IX kéo dài cho đến khi ngài qua đời tại Roma ngày 7/2/1878. Khoảng thời gian từ ngày được bầu đến ngày qua đời là 31 năm, 7 tháng và 22 ngày. Một số tài liệu làm tròn thành 32 năm, nhưng cách ghi “gần 32 năm” hoặc “31 năm 7 tháng” chính xác hơn.
Trang thông tin của Nhà nước Thành Vatican gọi Piô IX là người nắm giữ kỷ lục về triều đại Giáo hoàng dài nhất và nhấn mạnh rằng ngài đã lãnh đạo Giáo hội trong khoảng 32 năm.
Vì vậy, có thể trả lời ngắn gọn:
Chân phước Giáo hoàng Piô IX là vị Giáo hoàng tại vị lâu nhất trong lịch sử Công giáo có niên đại được xác minh rõ ràng, với gần 32 năm giữ ngôi Giáo hoàng, từ năm 1846 đến năm 1878.
Vì sao đôi khi Thánh Phêrô lại được xếp ở vị trí đầu tiên?
Thánh Phêrô trong truyền thống Công giáo
Theo niềm tin và truyền thống của Giáo hội Công giáo, Thánh Phêrô là một trong mười hai Tông đồ của Chúa Giêsu, đồng thời là người giữ vai trò đặc biệt trong cộng đoàn Kitô hữu tiên khởi. Giáo hội Công giáo nhìn nhận Giám mục Roma là người kế vị Thánh Phêrô trong sứ vụ duy trì sự hiệp nhất của Giáo hội.
Một số danh sách cổ truyền ghi thời gian sứ vụ của Thánh Phêrô tại Roma hoặc thời gian ngài đứng đầu cộng đoàn Kitô hữu từ khoảng thập niên 30 đến thập niên 60 của thế kỷ I. Chẳng hạn, có tài liệu truyền thống ghi khoảng năm 32–67.
Nếu tính toàn bộ khoảng thời gian ước đoán này như một “triều đại Giáo hoàng”, Thánh Phêrô có thể đã giữ vai trò lãnh đạo lâu hơn Piô IX. Tuy nhiên, cách tính ấy gặp một số giới hạn lịch sử.
Không thể xác định chính xác ngày bắt đầu triều đại của Thánh Phêrô
Ở thế kỷ I, chưa có mật nghị Hồng y, nghi lễ đăng quang hay hệ thống hành chính Giáo hoàng giống thời trung đại và hiện đại. Khái niệm “triều đại Giáo hoàng” khi áp dụng cho Thánh Phêrô chủ yếu mang ý nghĩa thần học và truyền thống hơn là một nhiệm kỳ được ghi chép với ngày bắt đầu cụ thể.
Các nguồn cổ không cung cấp một ngày chính xác mà Thánh Phêrô chính thức trở thành Giám mục Roma. Ngay cả niên đại cuộc tử đạo của ngài cũng thường được đặt trong khoảng thời gian dưới triều Hoàng đế Nero, có thể vào khoảng năm 64 đến 67 hoặc muộn hơn đôi chút.
Vì những bất định đó, giới nghiên cứu thường phân biệt:
| Cách nhìn nhận | Người được xem là tại vị lâu nhất |
|---|---|
| Theo một số niên biểu truyền thống | Có thể là Thánh Phêrô |
| Theo niên đại lịch sử được xác minh rõ ràng | Giáo hoàng Piô IX |
| Trong các triều đại Giáo hoàng thời cận – hiện đại | Giáo hoàng Piô IX |
Sự phân biệt này không phủ nhận vị trí đặc biệt của Thánh Phêrô trong Công giáo. Nó chỉ cho thấy việc tính toán một nhiệm kỳ ở thế kỷ I không thể thực hiện với độ chính xác giống một triều đại ở thế kỷ XIX.
Những dấu ấn tôn giáo quan trọng trong triều đại Piô IX
Tuyên bố tín điều Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội
Ngày 8/12/1854, Piô IX công bố trọng thể tín điều Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội. Theo giáo huấn Công giáo, tín điều này khẳng định rằng Đức Maria, ngay từ giây phút đầu tiên được thụ thai, đã được Thiên Chúa gìn giữ khỏi tội nguyên tổ nhờ công nghiệp của Chúa Giêsu Kitô.
Cần phân biệt “Vô Nhiễm Nguyên Tội” với việc Đức Maria thụ thai Chúa Giêsu bởi quyền năng Chúa Thánh Thần. Tín điều năm 1854 nói về chính sự thụ thai và tình trạng ân sủng của Đức Maria, không phải trực tiếp nói về việc Đức Maria sinh Chúa Giêsu.
Trước khi công bố, Piô IX đã tham khảo ý kiến các giám mục trên thế giới. Quá trình này thể hiện việc một tuyên bố tín lý không chỉ xuất phát từ ý kiến cá nhân của Giáo hoàng mà được đặt trong đời sống đức tin, truyền thống và sự phân định của toàn thể Giáo hội.
Triệu tập Công đồng Vatican I
Một trong những sự kiện quan trọng nhất dưới triều Piô IX là Công đồng Vatican I, khai mạc ngày 8/12/1869 tại Vương cung thánh đường Thánh Phêrô.
Công đồng diễn ra trong bối cảnh Giáo hội phải đối diện với nhiều trào lưu tư tưởng mới, bao gồm chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa duy vật, quan niệm thế tục hóa nhà nước và những thay đổi sâu sắc trong đời sống chính trị châu Âu.
Hai văn kiện quan trọng nhất của Công đồng là:
- Dei Filius, trình bày giáo huấn về Thiên Chúa, mặc khải, đức tin và mối quan hệ giữa đức tin với lý trí.
- Pastor aeternus, trình bày về quyền tối thượng của Giám mục Roma và điều kiện thực thi đặc ân bất khả ngộ.
Công đồng không thể tiếp tục chương trình dự kiến sau khi quân đội Ý tiến vào Roma năm 1870. Vì thế, nhiều nội dung về bản chất Giáo hội và vai trò của các giám mục chưa được triển khai đầy đủ, sau này được tiếp tục đào sâu tại Công đồng Vatican II.
Ý nghĩa lịch sử của triều đại gần 32 năm
Chứng kiến sự kết thúc của một thời đại
Khi Piô IX bắt đầu triều đại năm 1846, Giáo hoàng vẫn là một trong những quân chủ có lãnh thổ đáng kể tại châu Âu. Khi ngài qua đời năm 1878, Lãnh địa Giáo hoàng đã không còn tồn tại.
Như vậy, cùng một con người đã chứng kiến hai giai đoạn rất khác nhau của chức vụ Giáo hoàng:
- Giai đoạn Giáo hoàng vừa là lãnh đạo tôn giáo vừa là quân chủ thế quyền.
- Giai đoạn Giáo hoàng mất quyền cai trị lãnh thổ rộng lớn nhưng có ảnh hưởng tinh thần ngày càng vượt ra ngoài nước Ý.
Sự chuyển đổi này không diễn ra theo một kế hoạch có sẵn. Nó hình thành qua xung đột, mất mát, tranh luận và sự thích nghi dần dần của Giáo hội với trật tự chính trị mới.
Gia tăng tính toàn cầu của Giáo hội
Trong thế kỷ XIX, giao thông và thông tin liên lạc dần phát triển. Các cộng đồng Công giáo tại châu Mỹ, châu Á, châu Phi và châu Đại Dương có mối liên hệ thường xuyên hơn với Roma.
Piô IX đã bổ nhiệm nhiều giám mục, thiết lập các cơ cấu Giáo hội mới và khuyến khích hoạt động truyền giáo. Vai trò của Giáo hoàng vì thế không còn được hiểu chủ yếu trong phạm vi Roma hoặc bán đảo Ý mà ngày càng mang tính toàn cầu.
Việc triệu tập Công đồng Vatican I với sự tham dự của các giám mục đến từ nhiều nơi cũng phản ánh sự thay đổi này. Dù phương tiện đi lại khi ấy còn hạn chế, Công đồng đã cho thấy Giáo hội Công giáo đang hình thành một ý thức rõ ràng hơn về tính phổ quát.
