Tìm hiểu Giáo hoàng Piô IX, người có triều đại được xác minh dài nhất lịch sử Công giáo, cùng dấu ấn trong gần 32 năm tại vị.
Giáo hoàng tại vị lâu nhất trong lịch sử Công giáo, nếu xét những triều đại có ngày bắt đầu và kết thúc được xác định rõ ràng, là Chân phước Giáo hoàng Piô IX. Ngài được bầu ngày 16/6/1846 và qua đời ngày 7/2/1878, giữ cương vị đứng đầu Giáo hội Công giáo trong khoảng 31 năm, 7 tháng và 22 ngày, thường được nói gọn là gần 32 năm. Tòa Thánh ghi nhận triều đại của ngài bắt đầu tháng 6/1846 và kết thúc tháng 2/1878.
Tuy nhiên, khi nói về kỷ lục này, cần lưu ý trường hợp của Thánh Phêrô. Theo truyền thống Công giáo, Thánh Phêrô là vị Giáo hoàng đầu tiên và thời gian lãnh đạo cộng đoàn Kitô hữu của ngài đôi khi được ước tính dài hơn triều đại Piô IX. Dù vậy, niên đại về cuộc đời và sứ vụ của Thánh Phêrô thuộc thế kỷ I không thể xác định chính xác theo cách tính hiện đại. Vì thế, trong nghiên cứu lịch sử, Piô IX thường được gọi là vị Giáo hoàng có triều đại dài nhất được kiểm chứng bằng niên đại rõ ràng.
Triều đại gần 32 năm của Piô IX không chỉ đáng chú ý về độ dài. Đây còn là một trong những giai đoạn nhiều biến động nhất của lịch sử Công giáo hiện đại, khi Giáo hội phải đối diện với các cuộc cách mạng ở châu Âu, phong trào thống nhất nước Ý, sự chấm dứt của Lãnh địa Giáo hoàng và những thay đổi sâu sắc trong mối quan hệ giữa tôn giáo với nhà nước.
Câu trả lời chính xác: Chân phước Giáo hoàng Piô IX
Giáo hoàng Piô IX có tên khai sinh là Giovanni Maria Mastai-Ferretti, sinh ngày 13/5/1792 tại Senigallia, thuộc vùng Marche của nước Ý ngày nay. Ngài được bầu làm Giáo hoàng vào tối 16/6/1846, khi 54 tuổi, và chọn tông hiệu Piô IX. Ngày 21/6 cùng năm, ngài được cử hành nghi thức đăng quang theo tập tục của thời kỳ đó.
Triều đại của Piô IX kéo dài cho đến khi ngài qua đời tại Roma ngày 7/2/1878. Khoảng thời gian từ ngày được bầu đến ngày qua đời là 31 năm, 7 tháng và 22 ngày. Một số tài liệu làm tròn thành 32 năm, nhưng cách ghi “gần 32 năm” hoặc “31 năm 7 tháng” chính xác hơn.
Trang thông tin của Nhà nước Thành Vatican gọi Piô IX là người nắm giữ kỷ lục về triều đại Giáo hoàng dài nhất và nhấn mạnh rằng ngài đã lãnh đạo Giáo hội trong khoảng 32 năm.
Vì vậy, có thể trả lời ngắn gọn:
Chân phước Giáo hoàng Piô IX là vị Giáo hoàng tại vị lâu nhất trong lịch sử Công giáo có niên đại được xác minh rõ ràng, với gần 32 năm giữ ngôi Giáo hoàng, từ năm 1846 đến năm 1878.
Vì sao đôi khi Thánh Phêrô lại được xếp ở vị trí đầu tiên?
Thánh Phêrô trong truyền thống Công giáo
Theo niềm tin và truyền thống của Giáo hội Công giáo, Thánh Phêrô là một trong mười hai Tông đồ của Chúa Giêsu, đồng thời là người giữ vai trò đặc biệt trong cộng đoàn Kitô hữu tiên khởi. Giáo hội Công giáo nhìn nhận Giám mục Roma là người kế vị Thánh Phêrô trong sứ vụ duy trì sự hiệp nhất của Giáo hội.
Một số danh sách cổ truyền ghi thời gian sứ vụ của Thánh Phêrô tại Roma hoặc thời gian ngài đứng đầu cộng đoàn Kitô hữu từ khoảng thập niên 30 đến thập niên 60 của thế kỷ I. Chẳng hạn, có tài liệu truyền thống ghi khoảng năm 32–67.
Nếu tính toàn bộ khoảng thời gian ước đoán này như một “triều đại Giáo hoàng”, Thánh Phêrô có thể đã giữ vai trò lãnh đạo lâu hơn Piô IX. Tuy nhiên, cách tính ấy gặp một số giới hạn lịch sử.
Không thể xác định chính xác ngày bắt đầu triều đại của Thánh Phêrô
Ở thế kỷ I, chưa có mật nghị Hồng y, nghi lễ đăng quang hay hệ thống hành chính Giáo hoàng giống thời trung đại và hiện đại. Khái niệm “triều đại Giáo hoàng” khi áp dụng cho Thánh Phêrô chủ yếu mang ý nghĩa thần học và truyền thống hơn là một nhiệm kỳ được ghi chép với ngày bắt đầu cụ thể.
Các nguồn cổ không cung cấp một ngày chính xác mà Thánh Phêrô chính thức trở thành Giám mục Roma. Ngay cả niên đại cuộc tử đạo của ngài cũng thường được đặt trong khoảng thời gian dưới triều Hoàng đế Nero, có thể vào khoảng năm 64 đến 67 hoặc muộn hơn đôi chút.
Vì những bất định đó, giới nghiên cứu thường phân biệt:
| Cách nhìn nhận | Người được xem là tại vị lâu nhất |
|---|---|
| Theo một số niên biểu truyền thống | Có thể là Thánh Phêrô |
| Theo niên đại lịch sử được xác minh rõ ràng | Giáo hoàng Piô IX |
| Trong các triều đại Giáo hoàng thời cận – hiện đại | Giáo hoàng Piô IX |
Sự phân biệt này không phủ nhận vị trí đặc biệt của Thánh Phêrô trong Công giáo. Nó chỉ cho thấy việc tính toán một nhiệm kỳ ở thế kỷ I không thể thực hiện với độ chính xác giống một triều đại ở thế kỷ XIX.
Con đường của Giovanni Maria Mastai-Ferretti trước khi trở thành Giáo hoàng
Giovanni Maria Mastai-Ferretti sinh trong một gia đình quý tộc địa phương. Thuở nhỏ, sức khỏe của ngài không thật ổn định, nhưng ngài được ghi nhận là người có trí tuệ nhanh nhạy và đời sống đạo đức sâu sắc. Năm 1809, ngài đến Roma để tiếp tục việc học.
Sau thời gian phân định ơn gọi và được đào tạo, Mastai-Ferretti được thụ phong linh mục năm 1819. Trong những năm đầu linh mục, ngài tham gia một phái đoàn truyền giáo và ngoại giao của Tòa Thánh đến Nam Mỹ. Chuyến đi giúp ngài tiếp xúc với những hoàn cảnh xã hội, chính trị và mục vụ nằm ngoài châu Âu.
Sau khi trở về Ý, ngài lần lượt đảm nhiệm nhiều trách nhiệm trong Giáo hội. Năm 1827, ngài được bổ nhiệm làm Tổng giám mục Spoleto. Đến năm 1832, ngài chuyển sang coi sóc giáo phận Imola. Năm 1840, ngài được Giáo hoàng Grêgôriô XVI nâng lên hàng Hồng y.
Trong thời gian làm giám mục, Mastai-Ferretti được nhiều người biết đến bởi phong cách mục vụ gần gũi, sự quan tâm đến người nghèo và thái độ được xem là tương đối cởi mở đối với một số cải cách hành chính. Chính hình ảnh này góp phần khiến Hồng y đoàn lựa chọn ngài trong mật nghị năm 1846.
Việc ngài chọn tông hiệu Piô IX được cho là để bày tỏ lòng kính trọng đối với Giáo hoàng Piô VII, người từng giúp đỡ ngài trong thời trẻ. Trong tiếng Ý, Piô IX thường được gọi thân mật là Pio Nono.
Bối cảnh đặc biệt của triều đại Piô IX
Một Giáo hoàng đồng thời là nguyên thủ thế quyền
Khi Piô IX được bầu năm 1846, Giáo hoàng không chỉ là người đứng đầu Giáo hội Công giáo mà còn là vị quân chủ cai quản Lãnh địa Giáo hoàng. Lãnh thổ này trải rộng trên một phần đáng kể miền trung bán đảo Ý, với Roma là trung tâm.
Do đó, Piô IX phải đồng thời đảm nhiệm hai vai trò:
- Người lãnh đạo tinh thần của cộng đồng Công giáo trên toàn thế giới.
- Nguyên thủ của một quốc gia có chính quyền, luật pháp, quân đội và hệ thống hành chính riêng.
Sự kết hợp giữa quyền lãnh đạo tôn giáo và quyền lực thế tục đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, đến thế kỷ XIX, mô hình này phải đối diện với phong trào dân tộc, chủ nghĩa tự do, các yêu cầu về hiến pháp và làn sóng thống nhất nước Ý.
Những cải cách trong giai đoạn đầu
Những năm đầu triều đại, Piô IX được nhiều người xem là một vị Giáo hoàng có khuynh hướng cải cách. Ngài ban lệnh ân xá cho một số tù nhân và người lưu vong chính trị, nới rộng sự tham gia của giáo dân vào bộ máy hành chính và tiến hành một số thay đổi trong việc quản trị Lãnh địa Giáo hoàng.
Những động thái này khiến Piô IX ban đầu nhận được sự ủng hộ của nhiều người mong muốn cải cách tại Ý. Tuy nhiên, kỳ vọng của các phong trào chính trị nhanh chóng vượt xa những giới hạn mà Giáo hoàng sẵn sàng chấp nhận.
Piô IX ủng hộ một số cải tiến hành chính nhưng không chủ trương biến Giáo hội thành công cụ cho phong trào dân tộc hoặc đưa Lãnh địa Giáo hoàng vào cuộc chiến chống các quốc gia Công giáo khác. Sự khác biệt này dần tạo ra căng thẳng giữa Giáo hoàng và những người theo chủ nghĩa dân tộc Ý.
Cuộc cách mạng năm 1848 và việc rời Roma
Năm 1848, làn sóng cách mạng lan rộng khắp châu Âu. Tại Roma, tình hình chính trị ngày càng bất ổn. Thủ tướng của Lãnh địa Giáo hoàng là Pellegrino Rossi bị ám sát, trong khi áp lực đối với Giáo hoàng gia tăng.
Tháng 11/1848, Piô IX rời Roma và lánh nạn tại Gaeta, thuộc Vương quốc Hai Sicilia. Tại Roma, một chính quyền cộng hòa được thành lập trong thời gian ngắn. Sau khi quân đội Pháp can thiệp và khôi phục quyền lực Giáo hoàng, Piô IX trở về Roma năm 1850.
Những trải nghiệm trong thời kỳ cách mạng có ảnh hưởng sâu sắc đến quan điểm của ngài. Từ một Giáo hoàng từng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy cải cách chính trị, Piô IX trở nên thận trọng và cứng rắn hơn trước các trào lưu cách mạng, chủ nghĩa thế tục và chủ nghĩa dân tộc.
Phong trào thống nhất nước Ý và sự chấm dứt Lãnh địa Giáo hoàng
Quá trình thu hẹp lãnh thổ
Trong những thập niên giữa thế kỷ XIX, phong trào thống nhất nước Ý, thường được gọi là Risorgimento, từng bước đưa các vương quốc và công quốc trên bán đảo Ý vào một quốc gia thống nhất.
Lãnh địa Giáo hoàng nằm ở vị trí trung tâm bán đảo nên trở thành một vấn đề lớn đối với tiến trình này. Piô IX cho rằng quyền độc lập về lãnh thổ là điều cần thiết để Giáo hoàng không bị lệ thuộc vào một chính quyền quốc gia. Trong khi đó, những người theo phong trào thống nhất cho rằng Roma phải trở thành thủ đô của nước Ý.
Từ năm 1859 đến 1860, phần lớn lãnh thổ do Giáo hoàng cai quản lần lượt được sáp nhập vào Vương quốc Ý. Giáo hoàng chỉ còn kiểm soát Roma và một khu vực nhỏ xung quanh, được bảo vệ trong một thời gian bởi quân đội Pháp.
Roma bị sáp nhập năm 1870
Năm 1870, cuộc chiến Pháp–Phổ khiến quân đội Pháp phải rút khỏi Roma. Quân đội Vương quốc Ý tiến vào thành phố ngày 20/9/1870. Sau đó, Roma được sáp nhập vào nước Ý và trở thành thủ đô của quốc gia thống nhất. Một văn kiện của Giáo hoàng Lêô XIII sau này nhắc đến việc quyền lực thế tục của Giáo hoàng bị chấm dứt trong năm 1870.
Piô IX không công nhận việc sáp nhập này. Ngài tự xem mình là người bị giam hãm trong khu vực Vatican và từ chối thực hiện những nghi lễ có thể bị hiểu là chấp nhận quyền cai trị của Vương quốc Ý tại Roma.
Sự kiện năm 1870 đánh dấu việc chấm dứt chế độ Lãnh địa Giáo hoàng tồn tại hơn một nghìn năm. Từ đây, vai trò của Giáo hoàng chuyển dần từ một quân chủ lãnh thổ sang hình ảnh người lãnh đạo tinh thần của một Giáo hội toàn cầu.
Vấn đề về địa vị của Tòa Thánh tại Roma chỉ được giải quyết chính thức năm 1929, khi Hiệp ước Lateran được ký kết giữa Tòa Thánh và nước Ý, thành lập Nhà nước Thành Vatican.
Những dấu ấn tôn giáo quan trọng trong triều đại Piô IX
Tuyên bố tín điều Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội
Ngày 8/12/1854, Piô IX công bố trọng thể tín điều Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội. Theo giáo huấn Công giáo, tín điều này khẳng định rằng Đức Maria, ngay từ giây phút đầu tiên được thụ thai, đã được Thiên Chúa gìn giữ khỏi tội nguyên tổ nhờ công nghiệp của Chúa Giêsu Kitô.
Cần phân biệt “Vô Nhiễm Nguyên Tội” với việc Đức Maria thụ thai Chúa Giêsu bởi quyền năng Chúa Thánh Thần. Tín điều năm 1854 nói về chính sự thụ thai và tình trạng ân sủng của Đức Maria, không phải trực tiếp nói về việc Đức Maria sinh Chúa Giêsu.
Trước khi công bố, Piô IX đã tham khảo ý kiến các giám mục trên thế giới. Quá trình này thể hiện việc một tuyên bố tín lý không chỉ xuất phát từ ý kiến cá nhân của Giáo hoàng mà được đặt trong đời sống đức tin, truyền thống và sự phân định của toàn thể Giáo hội.
Triệu tập Công đồng Vatican I
Một trong những sự kiện quan trọng nhất dưới triều Piô IX là Công đồng Vatican I, khai mạc ngày 8/12/1869 tại Vương cung thánh đường Thánh Phêrô.
Công đồng diễn ra trong bối cảnh Giáo hội phải đối diện với nhiều trào lưu tư tưởng mới, bao gồm chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa duy vật, quan niệm thế tục hóa nhà nước và những thay đổi sâu sắc trong đời sống chính trị châu Âu.
Hai văn kiện quan trọng nhất của Công đồng là:
- Dei Filius, trình bày giáo huấn về Thiên Chúa, mặc khải, đức tin và mối quan hệ giữa đức tin với lý trí.
- Pastor aeternus, trình bày về quyền tối thượng của Giám mục Roma và điều kiện thực thi đặc ân bất khả ngộ.
Công đồng không thể tiếp tục chương trình dự kiến sau khi quân đội Ý tiến vào Roma năm 1870. Vì thế, nhiều nội dung về bản chất Giáo hội và vai trò của các giám mục chưa được triển khai đầy đủ, sau này được tiếp tục đào sâu tại Công đồng Vatican II.
Giáo huấn về sự bất khả ngộ của Giáo hoàng
Công đồng Vatican I thường được nhớ đến nhiều nhất vì định tín về sự bất khả ngộ của Giáo hoàng. Tuy nhiên, khái niệm này đôi khi bị hiểu sai.
Theo giáo huấn Công giáo, bất khả ngộ không có nghĩa là Giáo hoàng không bao giờ phạm sai lầm trong mọi phát biểu, quyết định hành chính, nhận định chính trị hoặc ý kiến cá nhân.
Điều kiện được Công đồng xác định hẹp hơn nhiều: Giáo hoàng được nhìn nhận là được gìn giữ khỏi sai lầm khi ngài chính thức phát biểu ex cathedra, nghĩa là với tư cách mục tử và thầy dạy tối cao của toàn thể Kitô hữu, dùng thẩm quyền tối cao để xác định một giáo lý về đức tin hoặc luân lý mà toàn thể Giáo hội phải tuân giữ.
Việc hiểu đúng giới hạn này giúp tránh quan niệm cho rằng mọi lời nói hoặc hành động của một Giáo hoàng đều mặc nhiên hoàn hảo hay không thể bị đánh giá về mặt lịch sử.
Tôn kính Thánh Giuse
Ngày 8/12/1870, giữa lúc Giáo hội đang trải qua nhiều biến động, Piô IX tuyên bố Thánh Giuse là Đấng bảo trợ của Giáo hội Công giáo hoàn vũ. Việc này phản ánh lòng sùng kính Thánh Giuse ngày càng phát triển trong đời sống Công giáo thế kỷ XIX.
Trong truyền thống Công giáo, Thánh Giuse được tôn kính như người công chính, bạn trăm năm của Đức Maria và người chăm sóc Chúa Giêsu trong gia đình Nazareth. Việc đặt Giáo hội dưới sự bảo trợ của Thánh Giuse mang ý nghĩa cầu xin mẫu gương trung tín, thầm lặng và trách nhiệm trong những thời kỳ khó khăn.
Khuyến khích hoạt động truyền giáo và đào tạo giáo sĩ
Dưới triều Piô IX, Giáo hội Công giáo tiếp tục mở rộng mạng lưới truyền giáo tại châu Á, châu Phi, châu Mỹ và nhiều khu vực khác. Tư liệu của Tòa Thánh ghi nhận ngài quan tâm đến các vùng truyền giáo như Ấn Độ, Miến Điện, Trung Quốc và Nhật Bản.
Ngài cũng chú trọng việc đào tạo linh mục, củng cố các chủng viện, thiết lập hoặc tái tổ chức nhiều giáo phận. Trong bối cảnh quyền lực lãnh thổ của Giáo hoàng suy giảm, mạng lưới giáo phận và mối liên hệ giữa các Giáo hội địa phương với Roma lại được tăng cường.
Triều đại dài của Piô IX vì thế góp phần làm thay đổi tính chất của chức vụ Giáo hoàng: từ vị quân chủ cai quản miền trung nước Ý trở thành trung tâm hiệp thông ngày càng rõ nét của một cộng đồng Công giáo mang tính toàn cầu.
Piô IX và phản ứng của Giáo hội trước thế giới hiện đại
Thông điệp Quanta cura và Syllabus of Errors
Năm 1864, Piô IX ban hành thông điệp Quanta cura, kèm theo văn kiện thường được gọi là Syllabus of Errors – Danh mục những sai lầm. Văn kiện liệt kê 80 mệnh đề đã từng bị phê phán trong những văn bản trước đó, liên quan đến chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa duy vật, tự nhiên thần luận, chủ nghĩa thế tục và quan hệ giữa Giáo hội với nhà nước.
Syllabus of Errors trở thành một trong những văn kiện gây nhiều tranh luận nhất của triều Piô IX. Một số người coi văn kiện này là biểu hiện của thái độ chống lại toàn bộ thế giới hiện đại. Những người khác cho rằng cần đọc từng mệnh đề trong bối cảnh của văn kiện gốc mà nó trích dẫn, thay vì tách từng câu khỏi hoàn cảnh chính trị và thần học thế kỷ XIX.
Bối cảnh lúc đó rất khác hiện nay. Nhiều chính quyền châu Âu không chỉ chủ trương tách tôn giáo khỏi nhà nước mà còn giải tán dòng tu, tịch thu tài sản Giáo hội, can thiệp vào việc bổ nhiệm giám mục hoặc hạn chế hoạt động tôn giáo. Vì thế, một phần phản ứng của Piô IX xuất phát từ nỗi lo Giáo hội sẽ bị nhà nước kiểm soát.
Dù vậy, cách diễn đạt và lập trường của ngài về một số quyền tự do dân sự tiếp tục là chủ đề được các nhà sử học và thần học gia phân tích. Những phát triển sau này, đặc biệt tại Công đồng Vatican II, đã đưa ra một cách trình bày đầy đủ hơn về tự do tôn giáo, phẩm giá con người và quan hệ giữa Giáo hội với xã hội.
Một nhân vật không thể đánh giá bằng một chiều
Piô IX được người Công giáo đương thời yêu mến bởi đời sống đạo đức, sự gần gũi và lòng nhiệt thành mục vụ. Ngài cũng là người phải chịu nhiều mất mát về chính trị, chứng kiến gần như toàn bộ lãnh thổ mình cai quản bị sáp nhập vào nước Ý.
Tuy nhiên, triều đại của ngài cũng gắn với những quyết định gây tranh luận, nhất là khi quyền lực tôn giáo và quyền lực nhà nước còn hòa lẫn. Những chính sách đối với người bất đồng chính kiến, các cộng đồng tôn giáo thiểu số và phong trào thống nhất nước Ý cần được nhìn trong bối cảnh lịch sử nhưng không nên vì thế mà bỏ qua những hệ quả đối với con người.
Một trường hợp thường được nhắc đến là vụ Edgardo Mortara năm 1858. Nhà chức trách của Lãnh địa Giáo hoàng đã đưa một bé trai Do Thái ra khỏi gia đình sau khi có lời khai rằng em từng được một người giúp việc bí mật làm phép rửa lúc lâm bệnh. Piô IX không chấp thuận trả em về với cha mẹ, gây nên phản ứng mạnh tại châu Âu và Bắc Mỹ. Sự kiện này đến nay vẫn là một trong những vấn đề gây tranh luận khi đánh giá di sản của ngài.
Nhìn nhận đầy đủ một nhân vật lịch sử không có nghĩa là chỉ ca ngợi hoặc chỉ phê phán. Cần phân biệt giữa đời sống đạo đức cá nhân, những đóng góp tôn giáo, hoàn cảnh chính trị và các quyết định thế quyền của chính nhân vật đó.
Việc phong chân phước cho Giáo hoàng Piô IX
Ngày 3/9/2000, Giáo hoàng Gioan Phaolô II tuyên phong chân phước cho Piô IX tại Quảng trường Thánh Phêrô. Trong cùng thánh lễ, Giáo hoàng Gioan XXIII cũng được tuyên phong chân phước.
Trong Công giáo, việc phong chân phước có nghĩa Giáo hội chính thức nhìn nhận một người đã sống các nhân đức Kitô giáo cách nổi bật và cho phép việc tôn kính trong những phạm vi nhất định. Điều đó không có nghĩa mọi quyết định chính trị hoặc mọi hành động trong cuộc đời người ấy được tuyên bố là hoàn toàn đúng.
Khi nói về Piô IX, Giáo hoàng Gioan Phaolô II nhấn mạnh lòng trung thành, đời sống cầu nguyện, sự tận tụy đối với sứ vụ và lòng sùng kính Đức Maria của ngài. Đồng thời, việc nghiên cứu lịch sử về triều Piô IX vẫn tiếp tục, bao gồm cả những vấn đề phức tạp và gây tranh luận.
Ngày kính nhớ Chân phước Piô IX được cử hành vào ngày 7/2, ngày ngài qua đời.
Piô IX đứng ở đâu trong danh sách những Giáo hoàng tại vị lâu nhất?
Nếu chỉ tính các triều đại có niên đại lịch sử tương đối chắc chắn, Piô IX đứng đầu. Một số vị kế tiếp gồm:
| Giáo hoàng | Thời gian tại vị | Độ dài gần đúng |
|---|---|---|
| Piô IX | 16/6/1846 – 7/2/1878 | 31 năm 7 tháng |
| Gioan Phaolô II | 16/10/1978 – 2/4/2005 | 26 năm 5 tháng |
| Lêô XIII | 20/2/1878 – 20/7/1903 | 25 năm 5 tháng |
| Piô VI | 15/2/1775 – 29/8/1799 | 24 năm 6 tháng |
| Piô VII | 14/3/1800 – 20/8/1823 | 23 năm 5 tháng |
Các ngày bắt đầu và kết thúc triều đại trên được ghi trong danh sách Giáo hoàng của Tòa Thánh.
Giáo hoàng Gioan Phaolô II
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II giữ ngôi Giáo hoàng hơn 26 năm, từ năm 1978 đến năm 2005. Ngài là vị Giáo hoàng có triều đại dài thứ hai trong số những nhiệm kỳ được xác định rõ, sau Piô IX.
Triều đại Gioan Phaolô II diễn ra trong thời kỳ truyền thông đại chúng và hàng không quốc tế phát triển mạnh. Nhờ các chuyến tông du đến nhiều quốc gia, hình ảnh Giáo hoàng trở nên gần gũi hơn với cộng đồng Công giáo toàn cầu.
Giáo hoàng Lêô XIII
Lêô XIII kế nhiệm Piô IX chỉ ít ngày sau khi vị tiền nhiệm qua đời. Ngài tại vị hơn 25 năm, từ năm 1878 đến năm 1903.
Nếu Piô IX gắn với cuộc đối đầu giữa Tòa Thánh và phong trào thống nhất nước Ý, Lêô XIII thường được nhớ đến bởi những nỗ lực ngoại giao và việc phát triển giáo huấn xã hội Công giáo, đặc biệt qua thông điệp Rerum novarum năm 1891.
Không phải Giáo hoàng nào cũng có nhiệm kỳ dài
Giáo hoàng được bầu với nhiệm kỳ không giới hạn thời gian cố định. Thông thường, triều đại kết thúc khi Giáo hoàng qua đời. Tuy nhiên, Giáo hoàng cũng có thể tự nguyện từ nhiệm khi nhận thấy mình không còn đủ khả năng thực hiện sứ vụ.
Do tuổi tác, sức khỏe và hoàn cảnh lịch sử khác nhau, độ dài mỗi triều đại rất khác biệt. Có những Giáo hoàng lãnh đạo Giáo hội hơn hai mươi năm, nhưng cũng có người chỉ giữ cương vị trong vài tuần hoặc vài ngày.
Vì thế, thời gian tại vị dài không tự động đồng nghĩa với mức độ quan trọng hoặc thành công lớn hơn. Một triều đại ngắn vẫn có thể để lại dấu ấn sâu sắc, trong khi một triều đại dài thường bao gồm nhiều giai đoạn, quyết định và biến chuyển phức tạp.
Ý nghĩa lịch sử của triều đại gần 32 năm
Chứng kiến sự kết thúc của một thời đại
Khi Piô IX bắt đầu triều đại năm 1846, Giáo hoàng vẫn là một trong những quân chủ có lãnh thổ đáng kể tại châu Âu. Khi ngài qua đời năm 1878, Lãnh địa Giáo hoàng đã không còn tồn tại.
Như vậy, cùng một con người đã chứng kiến hai giai đoạn rất khác nhau của chức vụ Giáo hoàng:
- Giai đoạn Giáo hoàng vừa là lãnh đạo tôn giáo vừa là quân chủ thế quyền.
- Giai đoạn Giáo hoàng mất quyền cai trị lãnh thổ rộng lớn nhưng có ảnh hưởng tinh thần ngày càng vượt ra ngoài nước Ý.
Sự chuyển đổi này không diễn ra theo một kế hoạch có sẵn. Nó hình thành qua xung đột, mất mát, tranh luận và sự thích nghi dần dần của Giáo hội với trật tự chính trị mới.
Gia tăng tính toàn cầu của Giáo hội
Trong thế kỷ XIX, giao thông và thông tin liên lạc dần phát triển. Các cộng đồng Công giáo tại châu Mỹ, châu Á, châu Phi và châu Đại Dương có mối liên hệ thường xuyên hơn với Roma.
Piô IX đã bổ nhiệm nhiều giám mục, thiết lập các cơ cấu Giáo hội mới và khuyến khích hoạt động truyền giáo. Vai trò của Giáo hoàng vì thế không còn được hiểu chủ yếu trong phạm vi Roma hoặc bán đảo Ý mà ngày càng mang tính toàn cầu.
Việc triệu tập Công đồng Vatican I với sự tham dự của các giám mục đến từ nhiều nơi cũng phản ánh sự thay đổi này. Dù phương tiện đi lại khi ấy còn hạn chế, Công đồng đã cho thấy Giáo hội Công giáo đang hình thành một ý thức rõ ràng hơn về tính phổ quát.
Định hình chức vụ Giáo hoàng hiện đại
Việc mất Lãnh địa Giáo hoàng thoạt nhìn là một thất bại chính trị. Tuy nhiên, về lâu dài, sự kiện này giúp chức vụ Giáo hoàng bớt gắn với việc quản trị một quốc gia rộng lớn.
Các Giáo hoàng sau Piô IX tập trung nhiều hơn vào giáo huấn, mục vụ, ngoại giao, hòa bình và các vấn đề xã hội. Nhà nước Thành Vatican được thành lập sau này có diện tích rất nhỏ, chủ yếu nhằm bảo đảm sự độc lập cần thiết của Tòa Thánh chứ không khôi phục mô hình quốc gia rộng lớn trước năm 1870.
Theo nghĩa đó, triều đại Piô IX là chiếc cầu nối giữa chế độ Giáo hoàng thời trung đại – cận đại và hình thức Giáo hoàng mang tính tinh thần, mục vụ và toàn cầu trong thời hiện đại.
Nên hiểu kỷ lục “Giáo hoàng tại vị lâu nhất” như thế nào?
Kỷ lục gần 32 năm của Piô IX trước hết là một dữ kiện lịch sử. Nó cho biết ngài đã giữ chức vụ lâu hơn bất kỳ Giáo hoàng nào khác có ngày bắt đầu và kết thúc nhiệm kỳ được xác định rõ ràng.
Tuy nhiên, giá trị của một triều đại Giáo hoàng không chỉ được đo bằng số năm. Trong quan niệm Công giáo, chức vụ Giáo hoàng là một sứ vụ phục vụ sự hiệp nhất, gìn giữ đức tin và chăm sóc cộng đoàn, chứ không phải một cuộc cạnh tranh về thời gian cầm quyền.
Triều đại Piô IX cho thấy thời gian tại vị càng dài thì trách nhiệm và di sản để lại càng phức tạp. Trong gần 32 năm, ngài đã trải qua những thay đổi mà nhiều vị lãnh đạo khác có thể phải đối diện trong nhiều thế hệ:
- Từ hy vọng cải cách đến khủng hoảng cách mạng.
- Từ vị thế một quân chủ được nhiều người ủng hộ đến việc phải rời Roma.
- Từ người cai quản một lãnh thổ rộng lớn đến vị Giáo hoàng không còn quyền lực thế tục.
- Từ những tranh luận về thế giới hiện đại đến việc triệu tập một công đồng chung.
- Từ các quyết định được tín hữu đánh giá cao đến những sự kiện vẫn còn gây tranh luận về lịch sử và đạo đức.
Bởi vậy, tìm hiểu Piô IX không nên chỉ dừng ở một con số kỷ lục. Triều đại của ngài là cơ hội để hiểu quá trình Giáo hội Công giáo chuyển mình trong thế kỷ XIX, khi những cấu trúc chính trị cũ tan rã và một hình thức hiện diện mới trong thế giới hiện đại dần hình thành.
Kết luận
Chân phước Giáo hoàng Piô IX là vị Giáo hoàng tại vị lâu nhất trong lịch sử Công giáo có niên đại được xác minh rõ ràng. Ngài được bầu ngày 16/6/1846 và qua đời ngày 7/2/1878, sau khoảng 31 năm, 7 tháng và 22 ngày giữ ngôi Giáo hoàng.
Thánh Phêrô đôi khi được xếp trước Piô IX nếu sử dụng các niên biểu truyền thống, nhưng ngày bắt đầu và kết thúc sứ vụ của ngài không thể xác định chính xác như các triều đại thời cận đại. Vì thế, khi trả lời theo tiêu chuẩn lịch sử, Piô IX vẫn là đáp án phù hợp nhất.
Triều đại gần 32 năm của ngài bao trùm một giai đoạn chuyển tiếp sâu sắc: Lãnh địa Giáo hoàng chấm dứt, nước Ý được thống nhất, Công đồng Vatican I được triệu tập và vai trò của Giáo hoàng dần chuyển từ một quân chủ thế quyền sang người lãnh đạo tinh thần của một Giáo hội toàn cầu. Di sản ấy có những đóng góp quan trọng, đồng thời chứa đựng những quyết định cần được nhìn nhận thận trọng và khách quan trong bối cảnh lịch sử.
