Tìm hiểu Kitô giáo: nguồn gốc, niềm tin vào Chúa Giêsu, giáo lý cốt lõi và các nhánh Công giáo, Chính thống, Tin Lành hiện nay.
Kitô giáo, hay Cơ Đốc giáo, là một trong những tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử nhân loại. Từ một cộng đồng nhỏ hình thành trong bối cảnh Do Thái giáo thế kỷ I, Kitô giáo đã phát triển thành truyền thống tôn giáo toàn cầu, hiện diện ở nhiều nền văn hóa, ngôn ngữ và cộng đồng khác nhau. Tôn giáo này gắn liền với niềm tin vào Chúa Giêsu Kitô, Kinh Thánh, đời sống cầu nguyện, các nghi lễ phụng vụ và những quan niệm đạo đức về tình yêu thương, tha thứ, công bằng và hy vọng.
Trong tiếng Việt, các tên gọi “Kitô giáo”, “Cơ Đốc giáo”, “đạo Chúa” hoặc “Thiên Chúa giáo” đôi khi được dùng gần nhau, nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa trong mọi ngữ cảnh. “Kitô giáo” và “Cơ Đốc giáo” thường được hiểu là tên gọi chung cho toàn bộ truyền thống tôn giáo đặt nền tảng vào Chúa Giêsu Kitô. “Công giáo” là một nhánh lớn trong Kitô giáo, chứ không phải toàn bộ Kitô giáo. “Tin Lành” cũng là một bộ phận của truyền thống Kitô giáo, thường thuộc nhóm Kháng Cách. Còn “Thiên Chúa giáo” trong đời sống Việt Nam nhiều khi được dùng để chỉ Công giáo, dù về nghĩa rộng có thể liên hệ tới các truyền thống thờ Thiên Chúa.
Kitô giáo là gì?
Kitô giáo là tôn giáo độc thần đặt nền tảng vào niềm tin nơi Chúa Giêsu Kitô. Theo đức tin Kitô giáo, Thiên Chúa là Đấng duy nhất, là nguồn gốc của vũ trụ và sự sống. Chúa Giêsu Kitô được tin là Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Thế, đã nhập thể làm người, rao giảng Tin Mừng, chịu khổ nạn, chịu chết trên thập giá và sống lại. Chính niềm tin vào Chúa Giêsu Kitô là trung tâm làm nên bản sắc của Kitô giáo.
Từ “Kitô” bắt nguồn từ cách phiên âm của “Christos” trong tiếng Hy Lạp, tương ứng với “Messiah” trong truyền thống Do Thái, nghĩa là “Đấng được xức dầu”. Trong Kinh Thánh, danh xưng “Đức Kitô” là tên gọi và diễn tả niềm tin rằng Chúa Giêsu là Đấng được Thiên Chúa sai đến để thực hiện công trình cứu độ. Vì vậy, “Kitô hữu” được hiểu là người tin và đi theo Chúa Kitô.
“Cơ Đốc giáo” là cách gọi phổ biến trong môi trường Tin Lành và trong một số văn cảnh học thuật, bắt nguồn từ cách phiên âm Hán Việt của “Christ”. Về nghĩa rộng, “Kitô giáo” và “Cơ Đốc giáo” đều có thể dùng để chỉ Christianity. Tuy nhiên, trong từng cộng đồng, cách dùng từ có thể khác nhau. Người Công giáo Việt Nam thường quen với “Kitô giáo”, “Công giáo” và “đạo Thiên Chúa”; người Tin Lành thường dùng “Cơ Đốc giáo”, “Cơ Đốc nhân”, “Hội Thánh” và “Tin Lành”.
Kitô giáo thuộc nhóm các tôn giáo Abraham, cùng dòng truyền thống với Do Thái giáo và Hồi giáo ở chỗ cùng đề cao niềm tin vào một Thiên Chúa duy nhất, có lịch sử cứu độ, có mặc khải và có đời sống đạo đức gắn với giao ước giữa Thiên Chúa và con người. Tuy vậy, Kitô giáo có điểm riêng căn bản: niềm tin Chúa Giêsu Kitô là trung tâm của mạc khải và ơn cứu độ.
Từ góc nhìn văn hóa, Kitô giáo không chỉ là một hệ thống giáo lý. Đó còn là một truyền thống đã tạo nên nhiều hình thức nghệ thuật, kiến trúc, âm nhạc, lịch pháp, lễ hội, giáo dục, hoạt động bác ái và cách tổ chức cộng đồng. Nhà thờ, thánh ca, tranh tượng, lễ Giáng Sinh, lễ Phục Sinh, nghi thức rửa tội, thánh lễ, lễ cưới trong nhà thờ hay những hoạt động từ thiện của các cộng đoàn Kitô hữu đều là các biểu hiện văn hóa – tôn giáo có ảnh hưởng rộng rãi trong đời sống xã hội.
Nguồn gốc của Kitô giáo
Bối cảnh Do Thái giáo thế kỷ I
Kitô giáo ra đời trong bối cảnh Do Thái giáo ở vùng Palestine thế kỷ I, khi khu vực này chịu sự kiểm soát của Đế quốc La Mã. Người Do Thái thời đó có đời sống tôn giáo gắn với niềm tin vào Thiên Chúa duy nhất, Kinh Thánh Hebrew, Đền thờ Jerusalem, hội đường, các ngày lễ, luật Môsê và niềm hy vọng về Đấng Messiah.
Chúa Giêsu Kitô trong đức tin Kitô giáo
Theo Tân Ước, Chúa Giêsu sinh ra tại Bethlehem, lớn lên ở Nazareth, sống trong môi trường văn hóa Do Thái và rao giảng chủ yếu tại Galilee, Judea cùng các vùng lân cận. Những trình thuật Tin Mừng cho thấy Người giảng dạy bằng dụ ngôn, chữa lành bệnh tật, tha thứ tội lỗi, đối thoại với nhiều nhóm người và mời gọi con người hoán cải đời sống.
Từ cộng đoàn môn đệ đến Hội Thánh sơ khai
Sau biến cố Chúa Giêsu chịu chết và theo niềm tin Kitô giáo là sống lại, các môn đệ bắt đầu rao giảng rằng Chúa Giêsu là Đức Kitô. Sách Công vụ Tông đồ mô tả sự hình thành của cộng đoàn tín hữu đầu tiên tại Jerusalem, rồi lan ra các thành phố khác trong thế giới Địa Trung Hải. Các nhân vật như thánh Phêrô, thánh Phaolô, thánh Giacôbê và nhiều nhà truyền giáo đầu tiên giữ vai trò trong việc hình thành Hội Thánh sơ khai.
Giáo lý cốt lõi của Kitô giáo
Niềm tin vào một Thiên Chúa duy nhất
Kitô giáo là tôn giáo độc thần. Kitô hữu tin vào một Thiên Chúa duy nhất, Đấng tạo dựng trời đất, gìn giữ vũ trụ và mời gọi con người sống trong tương quan yêu thương với Ngài. Niềm tin này kế thừa truyền thống độc thần của Do Thái giáo, nhưng được diễn tả theo cách riêng qua giáo lý Ba Ngôi.
Chúa Giêsu Kitô là trung tâm đức tin
Kitô giáo được gọi là Kitô giáo vì Chúa Kitô là trung tâm. Kitô hữu tin rằng nơi Chúa Giêsu, Thiên Chúa đến gần con người một cách trọn vẹn. Giáo lý truyền thống tuyên xưng Chúa Giêsu vừa là Thiên Chúa thật, vừa là người thật. Điều này có nghĩa là Người là một bậc thầy đạo đức, một nhà cải cách tôn giáo hay một vị ngôn sứ và là Ngôi Lời Thiên Chúa nhập thể.
Chúa Thánh Thần và đời sống đức tin
Chúa Thánh Thần được tin là Ngôi Ba Thiên Chúa, Đấng hiện diện và hoạt động trong Hội Thánh cũng như trong đời sống người tín hữu. Theo Tân Ước, biến cố Chúa Thánh Thần hiện xuống vào ngày Lễ Ngũ Tuần đánh dấu một bước quan trọng trong sứ mạng của Hội Thánh. Từ đó, các môn đệ được sai đi loan báo Tin Mừng cho muôn dân.
Các nhánh chính của Kitô giáo
Công giáo
Công giáo Rôma là một trong những nhánh lớn nhất của Kitô giáo. Công giáo nhìn nhận Đức Giáo hoàng, Giám mục Rôma, là người kế vị thánh Phêrô và là dấu chỉ hữu hình của sự hiệp nhất trong Giáo hội Công giáo. Cơ cấu Công giáo có tính tổ chức toàn cầu, gồm giáo triều, các giáo phận, giáo xứ, dòng tu, tu hội và nhiều hình thức sinh hoạt tông đồ.
Chính thống giáo
Chính thống giáo, thường gọi là Chính thống giáo Đông phương khi nói về các Giáo hội bắt nguồn từ truyền thống Byzantine, là một nhánh lớn của Kitô giáo. Chính thống giáo nhấn mạnh tính liên tục với Hội Thánh sơ khai, truyền thống phụng vụ cổ xưa, thần học các giáo phụ, biểu tượng thánh và đời sống chiêm niệm.
Tin Lành và Kháng Cách
Tin Lành là cách gọi phổ biến ở Việt Nam cho nhiều truyền thống thuộc phong trào Kháng Cách. Phong trào này khởi đi ở châu Âu thế kỷ XVI trong bối cảnh cải cách tôn giáo, với các nhân vật như Martin Luther, John Calvin và nhiều nhà cải cách khác. Các cộng đồng Kháng Cách đặt vấn đề về thẩm quyền, giáo lý, phụng vụ và đời sống Hội Thánh thời đó, từ đó hình thành nhiều hệ phái khác nhau.
“Thiên Chúa giáo” có phải tên gọi của Kitô giáo không?
Trong tiếng Việt, “Thiên Chúa giáo” là cách gọi phổ biến nhưng có thể gây mơ hồ. Có người dùng từ này để chỉ Kitô giáo nói chung, có người lại dùng như đồng nghĩa với Công giáo. Vì thế, trong bài viết học thuật hoặc khi phân loại tôn giáo, dùng “Kitô giáo” cho toàn bộ truyền thống đặt niềm tin vào Chúa Giêsu Kitô sẽ rõ hơn.
Kitô giáo gồm nhiều truyền thống lớn như Công giáo, Chính Thống giáo và các hệ phái Tin Lành. Công giáo là một nhánh của Kitô giáo chứ không phải tên gọi cho toàn bộ Kitô giáo. Khi gặp tài liệu cũ dùng “Thiên Chúa giáo”, cần đọc ngữ cảnh để biết tác giả đang nói về phạm vi nào.
