Tìm hiểu Martin Luther, người khởi xướng Cải cách Tin Lành, cùng cuộc đời, tư tưởng, ảnh hưởng và những tranh luận trong di sản của ông.
Martin Luther là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với lịch sử Kitô giáo và văn hóa châu Âu. Từ một tu sĩ, linh mục và giáo sư thần học người Đức, ông trở thành người khơi nguồn cho phong trào Cải cách tôn giáo thế kỷ XVI, dẫn đến sự hình thành của truyền thống Luther và góp phần mở đường cho nhiều hệ phái Tin Lành về sau.
Sự kiện thường được nhắc đến như điểm khởi đầu của phong trào là việc Martin Luther công bố 95 luận đề về ân xá vào năm 1517. Tuy nhiên, Cải cách Tin Lành không chỉ bắt nguồn từ một văn bản hay hành động đơn lẻ. Đó là kết quả của nhiều biến chuyển lâu dài trong đời sống tôn giáo, chính trị, kinh tế và trí thức tại châu Âu cuối thời Trung cổ.
Tìm hiểu Martin Luther vì thế không nên dừng lại ở hình ảnh một người “chống lại Giáo hội Công giáo”. Ông vốn trưởng thành trong chính truyền thống Công giáo Tây phương, từng sống đời tu trì nghiêm khắc và ban đầu mong muốn tranh luận để điều chỉnh những thực hành mà ông cho là không phù hợp với Kinh Thánh. Chỉ qua nhiều cuộc tranh luận và xung đột kéo dài, những khác biệt mới phát triển thành sự chia tách lớn trong Kitô giáo phương Tây.
Martin Luther là ai?
Martin Luther sinh ngày 10 tháng 11 năm 1483 tại thị trấn Eisleben, thuộc vùng Sachsen trong Đế quốc La Mã Thần thánh, nay nằm trong lãnh thổ nước Đức. Ông được làm lễ rửa tội vào ngày hôm sau, đúng dịp kính Thánh Martin thành Tours, nên được đặt tên là Martin.
Cha của Luther là Hans Luder, một người hoạt động trong ngành khai khoáng và luyện đồng. Gia đình mong muốn ông được học hành đầy đủ để có thể theo đuổi ngành luật, qua đó nâng cao địa vị xã hội. Từ nhỏ, Luther được giáo dục trong môi trường Kitô giáo Tây phương, nơi đời sống tôn giáo gắn chặt với gia đình, trường học và cộng đồng.
Bối cảnh Kitô giáo Tây phương trước phong trào Cải cách
Muốn hiểu vì sao lời kêu gọi của Martin Luther tạo ra ảnh hưởng lớn, cần đặt ông trong bối cảnh châu Âu cuối thế kỷ XV và đầu thế kỷ XVI. Đây là thời kỳ Giáo hội Công giáo giữ vai trò trung tâm trong đời sống tôn giáo, giáo dục, đạo đức và chính trị của xã hội Tây phương.
Không nên hình dung Giáo hội thời kỳ này như một tổ chức hoàn toàn suy thoái hoặc không có đời sống tâm linh. Nhiều giáo sĩ, tu sĩ và tín hữu vẫn thực hành đức tin nghiêm túc; các dòng tu tiếp tục đóng góp cho giáo dục, chăm sóc người nghèo và lưu giữ tri thức. Bên trong Giáo hội cũng đã xuất hiện những nỗ lực cải tổ đời sống tu trì, đào tạo giáo sĩ và chấn chỉnh kỷ luật.
Từ tranh luận về ân xá đến xung đột với Giáo hội
Sau năm 1517, cuộc tranh luận ngày càng vượt khỏi vấn đề ân xá. Luther bị yêu cầu giải thích và rút lại các quan điểm bị cho là sai lạc. Qua những cuộc đối thoại với các nhà thần học, ông dần đặt câu hỏi sâu hơn về nền tảng thẩm quyền trong đời sống Kitô giáo.
Tại cuộc tranh luận Leipzig năm 1519 với nhà thần học Johann Eck, Luther thừa nhận rằng giáo hoàng và các công đồng giáo hội có thể sai. Ông cũng bày tỏ sự đồng tình với một số quan điểm của Jan Hus, nhà cải cách người Bohemia bị kết án là lạc giáo và xử tử năm 1415. Đây là bước chuyển quan trọng, bởi vấn đề lúc này không còn là cách thực hành ân xá mà đã liên quan đến thẩm quyền của giáo hoàng, công đồng và Kinh Thánh.
Tư tưởng về sự công chính hóa bởi đức tin
Một trong những tư tưởng trung tâm của Martin Luther là con người được công chính hóa trước Thiên Chúa bởi đức tin, chứ không phải nhờ công trạng do chính mình tích lũy. Theo cách hiểu của Luther, sự cứu rỗi trước hết là ân sủng được Thiên Chúa ban, con người đón nhận bằng đức tin.
Tư tưởng này hình thành trong quá trình ông nghiên cứu các thư của Phaolô, đặc biệt là thư gửi tín hữu Rôma và thư gửi tín hữu Galát. Trước đó, Luther từng trải qua những khủng hoảng tâm linh sâu sắc. Dù thực hành việc xưng tội, cầu nguyện và kỷ luật tu trì nghiêm khắc, ông vẫn lo sợ mình không bao giờ có thể trở nên đủ công chính trước Thiên Chúa.
Khi suy tư về cụm từ “sự công chính của Thiên Chúa”, Luther dần hiểu đó là sự công chính dùng để xét xử tội nhân, đồng thời là món quà Thiên Chúa trao cho người tin. Sự thay đổi trong cách hiểu này đem lại cho ông cảm giác được giải thoát khỏi nỗ lực tìm kiếm sự cứu rỗi bằng công trạng cá nhân.
Khái niệm “chỉ bởi đức tin” không có nghĩa là Luther cho rằng hành vi đạo đức không quan trọng. Ông nhấn mạnh rằng việc lành phải là hoa trái của đức tin và lòng biết ơn, nhưng không phải là giá trị con người dùng để mua lấy sự cứu rỗi. Người tin làm điều thiện vì đã đón nhận ân sủng, chứ không phải để buộc Thiên Chúa phải ban ân sủng.
Quan điểm này trở thành một trong những điểm khác biệt lớn giữa thần học Luther với cách trình bày giáo lý Công giáo thời bấy giờ. Tuy nhiên, các cuộc tranh luận về đức tin, ân sủng và việc lành rất phức tạp. Không nên giản lược thành nhận định rằng một bên chỉ coi trọng đức tin còn bên kia chỉ coi trọng hành động.
Cả truyền thống Công giáo và các truyền thống Tin Lành đều nhìn nhận vai trò của ân sủng, đức tin và đời sống đạo đức, nhưng khác nhau về cách giải thích mối quan hệ giữa các yếu tố đó. Những nỗ lực đối thoại đại kết trong thời hiện đại cũng cho thấy giữa các truyền thống tồn tại nhiều điểm gần gũi hơn so với cách tranh luận đối đầu trong thế kỷ XVI.
Martin Luther có phải là người sáng lập đạo Tin Lành không?
Martin Luther thường được gọi là người sáng lập đạo Tin Lành hoặc cha đẻ của phong trào Cải cách Tin Lành. Cách gọi này giúp người đọc dễ nhận diện vai trò nổi bật của ông, nhưng cần được hiểu với một số giới hạn.
Trước Luther, châu Âu đã xuất hiện nhiều tiếng nói kêu gọi cải tổ Giáo hội. John Wycliffe tại Anh nhấn mạnh thẩm quyền của Kinh Thánh và thúc đẩy việc sử dụng Kinh Thánh bằng tiếng bản địa. Jan Hus tại Bohemia phê phán những lạm dụng trong Giáo hội và bị xử tử tại Công đồng Constance. Nhiều cộng đồng tu trì, nhà giảng thuyết và học giả Công giáo cũng từng đề nghị chấn chỉnh kỷ luật giáo sĩ.
Vì vậy, Luther không phải là người đầu tiên nêu ra mọi tư tưởng cải cách. Điểm khác biệt là phong trào của ông xuất hiện trong bối cảnh kỹ thuật in ấn phát triển, được một số hoàng thân bảo vệ và nhanh chóng hình thành những cộng đồng giáo hội có tổ chức.
Luther cũng không sáng lập toàn bộ các truyền thống Tin Lành hiện nay. Phong trào Cải cách thế kỷ XVI có nhiều trung tâm và nhân vật khác nhau. Huldrych Zwingli lãnh đạo cải cách tại Zürich; Jean Calvin có ảnh hưởng lớn tại Genève và đối với truyền thống Cải cách; Thomas Cranmer giữ vai trò quan trọng trong quá trình hình thành Anh giáo; các nhóm Anabaptist phát triển theo một hướng riêng.
Ngay thuật ngữ “Protestant” cũng không bắt đầu từ năm 1517. Tên gọi này gắn với sự phản kháng của một số hoàng thân và thành phố tại Nghị hội Speyer năm 1529 trước quyết định hạn chế phong trào Cải cách. Về sau, thuật ngữ được dùng rộng hơn để chỉ nhiều truyền thống Kitô giáo phương Tây tách khỏi thẩm quyền của giáo hoàng trong thời kỳ Cải cách.
Luther và những nhà cải cách cùng thời
Philipp Melanchthon là cộng sự gần gũi và có ảnh hưởng đặc biệt đối với sự phát triển của phong trào Luther. Ông là một học giả nhân văn có khả năng hệ thống hóa tư tưởng thần học và tham gia xây dựng chương trình giáo dục.
Năm 1530, Melanchthon soạn bản Tuyên tín Augsburg để trình bày niềm tin của các lãnh địa theo Cải cách trước Hoàng đế Karl V. Văn kiện này trở thành một trong những bản tuyên xưng nền tảng của các Giáo hội Luther.
Mối quan hệ giữa Luther với các nhà cải cách khác vừa có sự hợp tác vừa có bất đồng. Ông và Huldrych Zwingli đều phản đối quyền tối thượng của giáo hoàng và đề cao Kinh Thánh, nhưng không đạt được sự thống nhất về Tiệc Thánh. Tại cuộc hội đàm Marburg năm 1529, hai bên đồng thuận về nhiều vấn đề nhưng tranh luận gay gắt về ý nghĩa của lời Đức Kitô nói trên bánh và rượu.
Nên hiểu danh xưng “người khởi xướng Cải cách Tin Lành” như thế nào?
Gọi Martin Luther là người khởi xướng phong trào Cải cách Tin Lành là phù hợp khi muốn nhấn mạnh vai trò của ông trong biến cố năm 1517 và sự hình thành truyền thống Luther. Không một nhân vật nào khác gắn với hình ảnh mở đầu Cải cách châu Âu rõ ràng như ông.
Tuy nhiên, danh xưng này không nên được hiểu rằng Luther một mình tạo ra toàn bộ phong trào. Những bất mãn tôn giáo đã tồn tại từ trước; các nhà cải cách khác hoạt động độc lập; kỹ thuật in ấn, chính trị lãnh địa và phong trào nhân văn đều có vai trò thiết yếu.
Luther cũng không chủ động xây dựng một tôn giáo hoàn toàn mới ngay từ đầu. Ông xem mình là người kêu gọi Kitô giáo trở về với Tin Mừng và Kinh Thánh. Những người theo ông ban đầu thường tự nhận là tín hữu Kitô hoặc những người theo lời tuyên xưng Augsburg, chứ không nhất thiết muốn mang tên cá nhân Luther.
