Tìm hiểu Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam (UPCV), lịch sử, tín lý, tổ chức, sinh hoạt và những lưu ý về tư cách pháp lý.
Trong bức tranh đa dạng của đạo Tin Lành tại Việt Nam, bên cạnh các tổ chức đã có lịch sử lâu dài và được công nhận ở cấp toàn quốc còn có nhiều giáo hội, hội thánh, hệ phái và mạng lưới điểm nhóm hình thành trong những hoàn cảnh khác nhau. Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam là một trong những cộng đồng như vậy, thường được biết đến qua tên viết tắt UPCV.
Tên gọi của Giáo hội dễ bị nhầm với Hội thánh Tin Lành Trưởng lão Việt Nam, một tổ chức khác đã được Nhà nước công nhận vào năm 2008. Sự gần nhau về tên gọi, cùng việc cả hai đều sử dụng thuật ngữ “Trưởng lão”, khiến một số bài giới thiệu trên mạng gộp chung lịch sử hoặc tư cách pháp lý của hai tổ chức. Vì vậy, khi tìm hiểu cần phân biệt giữa tên tự xưng, truyền thống thần học, việc đăng ký sinh hoạt của từng điểm nhóm và việc công nhận một tổ chức tôn giáo ở cấp toàn quốc.
Tên gọi của Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam
Tên tiếng Việt được tổ chức sử dụng là Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam. Tên tiếng Anh được công bố là United Presbyterian Church in Vietnam, viết tắt là UPCV. Theo trang thông tin của Giáo hội, văn phòng được đặt tại đường Trương Đăng Quế, khu vực Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh. Website của Giáo hội hiện vẫn ghi địa chỉ theo đơn vị hành chính cũ là Phường 3, quận Gò Vấp.
Các thành tố trong tên gọi mang những ý nghĩa khác nhau:
- “Tin Lành” xác định Giáo hội thuộc truyền thống Kitô giáo Cải cách.
- “Trưởng Lão” chỉ khuynh hướng thần học và phương thức quản trị có nguồn gốc từ truyền thống Presbyterian.
- “Liên Hiệp” thể hiện tính liên kết giữa nhiều hội thánh địa phương, điểm nhóm và khu vực.
- “Việt Nam” xác định không gian hoạt động và cộng đồng tín hữu mà Giáo hội hướng tới.
Trong văn cảnh tôn giáo, từ “giáo hội” có thể được một cộng đồng sử dụng để gọi tổ chức của mình. Tuy nhiên, tên gọi đó không tự động đồng nghĩa với việc tổ chức đã được cơ quan nhà nước công nhận tư cách tổ chức tôn giáo. Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi tìm hiểu UPCV.
Cần phân biệt với Hội thánh Tin Lành Trưởng lão Việt Nam
Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam và Hội thánh Tin Lành Trưởng lão Việt Nam là hai tổ chức có tên gần giống nhau nhưng không nên xem là một.
Tài liệu do Ban Tôn giáo Chính phủ công bố xác định Hội thánh Tin Lành Trưởng lão Việt Nam là tổ chức được Nhà nước công nhận vào năm 2008, với đường hướng hành đạo được giới thiệu là kính Chúa, yêu người và tuân thủ pháp luật Việt Nam. Tên Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam không xuất hiện trong danh mục này với tư cách một tổ chức được công nhận ở cấp toàn quốc.
Theo lịch sử do UPCV tự công bố, trước năm 2008 cộng đồng do Mục sư Hồ Tấn Khoa lãnh đạo cũng sử dụng tên Hội Thánh Tin Lành Trưởng Lão Việt Nam. Khi một tổ chức do Mục sư Nguyễn Bá Nha đứng đầu được công nhận với tên này, cộng đồng của Mục sư Hồ Tấn Khoa đã đổi sang tên Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam để phân biệt. Đây là lời giải thích từ phía UPCV về hoàn cảnh hình thành tên gọi hiện nay.
Bởi vậy, khi đọc một tài liệu chỉ ghi “Tin Lành Trưởng lão Việt Nam”, cần xem thêm tên người lãnh đạo, địa chỉ văn phòng, tên tiếng Anh và bối cảnh thời gian. Nếu không kiểm tra các yếu tố này, rất dễ lấy quyết định công nhận, số liệu hoặc hoạt động của tổ chức này để gán cho tổ chức kia.
Truyền thống Trưởng Lão là gì?
Nguồn gốc từ phong trào Cải cách
Truyền thống Trưởng Lão thuộc đại gia đình các Giáo hội Cải cách hình thành trong tiến trình Cải cách tôn giáo tại châu Âu từ thế kỷ XVI. Những nhân vật thường được nhắc đến trong lịch sử này gồm John Calvin, John Knox và Ulrich Zwingli. Từ châu Âu, truyền thống Cải cách và Trưởng Lão phát triển sang Bắc Mỹ, châu Á, châu Phi cùng nhiều khu vực khác.
Không phải mọi Giáo hội Cải cách đều mang tên Trưởng Lão, và các Giáo hội Trưởng Lão trên thế giới cũng không hoàn toàn giống nhau. Giữa các tổ chức có thể tồn tại khác biệt về tín điều, nghi lễ, cách đào tạo chức sắc, quan hệ với xã hội và cách giải thích một số vấn đề đương đại. Tuy nhiên, họ thường chia sẻ một số nền tảng như đề cao Kinh Thánh, nhấn mạnh ân điển của Thiên Chúa và tổ chức Hội thánh thông qua các hội đồng.
Ý nghĩa của chữ “Trưởng Lão”
Tên Presbyterian bắt nguồn từ một từ Hy Lạp mang nghĩa “trưởng lão”. Trong mô hình điển hình của truyền thống này, Hội thánh không chỉ do một cá nhân quyết định mà được quản trị thông qua những người đã được cộng đồng tuyển chọn, công nhận hoặc phong nhiệm.
Một số Giáo hội phân biệt:
- Trưởng lão giảng dạy, thường là mục sư, đảm nhiệm việc giảng Kinh Thánh, cử hành nghi lễ và chăm sóc mục vụ.
- Trưởng lão quản trị, là những tín hữu được lựa chọn để cùng tham gia lãnh đạo, giám sát đời sống và công việc của Hội thánh.
- Chấp sự, thường phụ trách các hoạt động phục vụ, tài chính, trợ giúp người khó khăn hoặc công việc thực tế của cộng đồng.
Cách gọi và phạm vi nhiệm vụ có thể khác nhau giữa từng Giáo hội. Điểm chung là quyền quản trị được đặt trong một cơ cấu hội đồng thay vì chỉ tập trung hoàn toàn vào một người lãnh đạo. Trong truyền thống Presbyterian, các trưởng lão thường được bầu chọn và được phong nhiệm để cùng chịu trách nhiệm về đời sống Hội thánh.
Năm nguyên tắc “Duy nhất”
Tư liệu của UPCV giới thiệu khuynh hướng thần học của Giáo hội qua năm nguyên tắc thường được gọi là Five Solas:
- Duy Kinh Thánh.
- Duy đức tin.
- Duy ân điển.
- Duy Chúa Cơ Đốc.
- Mọi vinh hiển duy thuộc về Thiên Chúa.
Các nguyên tắc này không phải những câu khẩu hiệu tách rời nhau mà là cách tóm lược một số tư tưởng trung tâm của thần học Cải cách. Trong đó, sự cứu rỗi được hiểu là ân điển của Thiên Chúa, con người tiếp nhận bằng đức tin nơi Chúa Giê-su Cơ Đốc; Kinh Thánh được xem là chuẩn mực nền tảng của đức tin và đời sống Hội thánh.
Bối cảnh đạo Tin Lành tại Việt Nam
Đạo Tin Lành có mặt tại Việt Nam muộn hơn Phật giáo và Công giáo. Tài liệu của cơ quan quản lý tôn giáo thường lấy năm 1911, khi Hội Truyền giáo Phúc âm Liên hiệp thiết lập cơ sở tại Đà Nẵng, làm dấu mốc quan trọng trong quá trình Tin Lành được truyền bá có tổ chức ở Việt Nam. Đến năm 1927, một tổ chức Hội thánh Tin Lành chung đã được thành lập.
Trong thế kỷ XX, đặc biệt ở miền Nam trước năm 1975 và trên phạm vi cả nước trong thời kỳ đổi mới, nhiều hệ phái Tin Lành khác nhau đã hiện diện. Bên cạnh Hội thánh Tin Lành Việt Nam còn có các cộng đồng Báp-tít, Mennonite, Trưởng Lão, Giám Lý, Ngũ Tuần, Cơ Đốc Phục Lâm và nhiều tổ chức độc lập.
Đặc điểm đa hệ phái là một yếu tố quan trọng của đạo Tin Lành. Các tổ chức có thể cùng nhìn nhận Kinh Thánh và Chúa Giê-su Cơ Đốc là trung tâm, nhưng khác nhau về quản trị, nghi lễ Báp-tem, quan niệm về ân tứ, cách thờ phượng, đào tạo nhân sự và quan hệ giữa Hội thánh địa phương với tổ chức cấp trên.
Vì vậy, không nên sử dụng lịch sử của một hệ phái để đại diện cho toàn bộ đạo Tin Lành tại Việt Nam. Cũng không nên đánh giá tất cả các cộng đồng Tin Lành qua đặc điểm của một tổ chức riêng lẻ.
Quá trình hình thành Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam
Giai đoạn các nhóm sinh hoạt ban đầu
Phần lớn thông tin chi tiết về thời kỳ đầu của UPCV hiện đến từ lịch sử do chính Giáo hội biên soạn. Theo nguồn tư liệu này, tiền thân của Giáo hội có liên quan đến một phong trào cầu nguyện và kinh nghiệm về Đức Thánh Linh phát triển tại một số cộng đồng Tin Lành ở Thành phố Hồ Chí Minh vào cuối thập niên 1980.
Tiếp nhận thần học Cải cách
Theo UPCV, đến khoảng năm 1993, nhóm do ông Hồ Tấn Khoa dẫn dắt bắt đầu tiếp nhận rõ hơn hệ thống thần học Cải cách gắn với John Calvin. Các nhân sự của nhóm tham gia những lớp học Kinh Thánh và thần học do một số mục sư, giáo sư trong và ngoài nước hướng dẫn.
Đổi tên từ năm 2008
Như đã đề cập, năm 2008 là dấu mốc dẫn đến việc đổi tên. Theo UPCV, sau khi Hội thánh Tin Lành Trưởng lão Việt Nam do Mục sư Nguyễn Bá Nha lãnh đạo được công nhận, cộng đồng do Mục sư Hồ Tấn Khoa đứng đầu chuyển sang sử dụng tên Giáo hội Tin Lành Trưởng Lão Liên Hiệp Việt Nam.
