Lễ Các Thánh ngày 1/11 tôn vinh toàn thể các thánh nam nữ, làm rõ nguồn gốc, ý nghĩa, phụng vụ và lời mời gọi nên thánh.
Vào ngày 1 tháng 11 hằng năm, Giáo hội Công giáo cử hành Lễ Các Thánh, tên đầy đủ thường được dùng trong tiếng Việt là Lễ trọng Các Thánh Nam Nữ. Đây là ngày cộng đoàn tín hữu hướng về toàn thể những người được tin là đang hưởng vinh quang với Thiên Chúa, gồm các vị đã được chính thức tuyên thánh và vô số người không được lịch sử ghi lại tên tuổi.
Lễ này không chỉ nhằm tưởng nhớ những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Kitô giáo. Ý nghĩa sâu xa hơn là tuyên xưng niềm tin vào sự hiệp thông giữa các tín hữu đang sống, những người đã qua đời và các thánh trên trời. Qua đó, ngày lễ nhắc mỗi Kitô hữu rằng sự thánh thiện không phải đặc quyền dành cho một nhóm nhỏ, mà là lời mời gọi được đặt ra trong mọi hoàn cảnh của đời sống.
Trong sinh hoạt tôn giáo tại Việt Nam, Lễ Các Thánh đôi khi bị nhầm với ngày 2 tháng 11, thường được gọi là Lễ Các Đẳng hoặc lễ cầu cho các tín hữu đã qua đời. Hai ngày nằm liền nhau và đều hướng tâm trí con người về sự sống đời sau, nhưng có đối tượng, sắc thái và nội dung phụng vụ khác nhau. Việc phân biệt rõ giúp người đọc hiểu đúng hơn về truyền thống Công giáo, đồng thời tránh diễn giải ngày lễ theo hướng thần bí hoặc mê tín.
Lễ Các Thánh là ngày gì?
Lễ Các Thánh được cử hành cố định vào ngày 1 tháng 11 trong lịch phụng vụ Công giáo Rôma. Đây là một lễ trọng, tức thuộc nhóm những ngày lễ có phẩm cấp cao trong năm phụng vụ.
Tên gọi “Các Thánh Nam Nữ” cho thấy ngày lễ không dành riêng cho một vị thánh cụ thể, một nhóm tử đạo hay một cộng đồng địa phương. Giáo hội quy tụ trong cùng một cuộc cử hành ký ức về toàn thể những người đã sống trung thành với Thiên Chúa và được tin là đã đạt tới sự viên mãn của đời sống trong Người.
Theo cách hiểu của Công giáo, đoàn các thánh bao gồm:
- Các nhân vật trong Kinh Thánh được các truyền thống phụng vụ tôn kính.
- Các tông đồ và môn đệ thời kỳ đầu.
- Các vị tử đạo đã hy sinh vì đức tin.
- Các giáo phụ, giám mục, linh mục, tu sĩ và nhà truyền giáo.
- Những người sống đời gia đình, lao động và phục vụ xã hội.
- Các vị đã được Giáo hội tuyên thánh hoặc tuyên chân phước.
- Vô số người không được biết tên nhưng được tin là đã sống trong tình yêu và ân sủng của Thiên Chúa.
Bởi vậy, Lễ Các Thánh không phải một cuộc tổng hợp đơn thuần các lễ kính riêng trong năm. Ngày lễ muốn diễn tả một thực tại rộng lớn hơn: sự thánh thiện có thể xuất hiện trong mọi dân tộc, thời đại, nghề nghiệp và bậc sống.
Các nguồn phụng vụ của Hội đồng Giám mục Việt Nam xác định ngày 1 tháng 11 là Lễ trọng Các Thánh Nam Nữ, được cử hành vào giai đoạn cuối năm phụng vụ, khi Giáo hội đặc biệt hướng về những thực tại sau cùng của đời người và niềm hy vọng vào sự sống vĩnh cửu.
“Các thánh” trong ngày lễ gồm những ai?
Trong ngôn ngữ thông thường, từ “thánh” thường khiến người ta nghĩ ngay đến những nhân vật đã được Giáo hội tuyên thánh, có tên trong lịch phụng vụ, có tượng ảnh tại nhà thờ hoặc được chọn làm bổn mạng cho cá nhân và cộng đoàn.
Tuy nhiên, phạm vi của Lễ Các Thánh rộng hơn danh sách những người đã được chính thức tuyên thánh.
Những vị đã được tuyên thánh
Tuyên thánh là hành vi chính thức của Giáo hội Công giáo nhằm công nhận một tín hữu đã sống các nhân đức cách nổi bật hoặc đã chịu tử đạo vì đức tin, đồng thời cho phép vị ấy được tôn kính công khai trong toàn thể Giáo hội.
Những vị được tuyên thánh thường có ngày kính riêng. Tuy nhiên, các ngài vẫn được mừng chung trong Lễ Các Thánh vì thuộc về cộng đoàn rộng lớn của những người được tin là đang sống trong sự hiệp thông trọn vẹn với Thiên Chúa.
Những vị không được biết đến công khai
Phần đông những người được tưởng niệm trong ngày 1 tháng 11 không có tên trong lịch phụng vụ.
Nguồn gốc lịch sử của Lễ Các Thánh
Lễ Các Thánh không được hình thành trong một thời điểm duy nhất. Đây là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài trong đời sống các cộng đoàn Kitô giáo.
Từ việc tưởng nhớ các vị tử đạo
Trong những thế kỷ đầu, các cộng đoàn Kitô hữu đặc biệt kính nhớ những người đã chịu chết vì đức tin. Ngày qua đời của một vị tử đạo thường được coi là ngày người ấy bước vào sự sống mới và được cộng đoàn ghi nhớ hằng năm.
Việc tưởng niệm thường được tổ chức tại nơi an táng hoặc tại địa điểm gắn với cuộc tử đạo. Các tín hữu cầu nguyện, nghe lại câu chuyện về chứng nhân ấy và cử hành Thánh Thể trong niềm tin vào sự phục sinh.
Tư liệu được Hội đồng Giám mục Việt Nam giới thiệu cho biết, từ cuối thế kỷ II đã có những bằng chứng về việc tôn kính các thánh, trước hết là các vị tử đạo và tông đồ. Sau thời kỳ bách hại, sự tôn kính dần mở rộng đến những người không chịu tử đạo nhưng đã sống đời Kitô hữu được cộng đoàn đánh giá là đặc biệt gương mẫu.
Khi số lượng các vị tử đạo và những người được tôn kính ngày càng nhiều, không phải cộng đoàn nào cũng có thể dành một ngày riêng cho từng vị. Nhu cầu tưởng niệm chung nhiều vị thánh vì thế dần xuất hiện.
Sự hình thành tại các Giáo hội Đông phương
Các tài liệu phụng vụ cho thấy một cuộc lễ chung kính các thánh đã xuất hiện trong các cộng đoàn Kitô giáo Đông phương khoảng thế kỷ IV. Tuy nhiên, ngày cử hành không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng.
Trong một số truyền thống Kitô giáo Đông phương, lễ kính toàn thể các thánh được liên kết với mùa Phục Sinh hoặc lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống. Mối liên hệ này nhấn mạnh quan niệm rằng đời sống của các thánh là hoa trái của mầu nhiệm Phục Sinh và hoạt động của Chúa Thánh Thần trong Giáo hội.
Do sự đa dạng của các nghi lễ và lịch phụng vụ, không nên cho rằng mọi cộng đồng Kitô giáo ngay từ đầu đều cử hành lễ vào ngày 1 tháng 11.
Ý nghĩa của tín điều “Các Thánh thông công”
Trong Kinh Tin Kính của Công giáo có lời tuyên xưng về “Các Thánh thông công”. Đây là nền tảng quan trọng để hiểu Lễ Các Thánh.
Theo Giáo lý Hội Thánh Công giáo, thành ngữ này có hai lớp nghĩa liên hệ chặt chẽ:
- Sự hiệp thông trong những thực tại thánh, như đức tin, các bí tích, đặc sủng và đời sống cầu nguyện.
- Sự hiệp thông giữa những người thuộc về Đức Kitô.
Giáo lý cũng trình bày ba tình trạng của Giáo hội: những người đang sống và lữ hành trên trần thế; những người đã qua đời và đang được thanh luyện; những người đang hưởng vinh quang trên trời. Theo niềm tin Công giáo, dù ở các tình trạng khác nhau, họ vẫn thuộc về một Giáo hội và được liên kết trong Đức Kitô.
Sự hiệp thông vượt qua thời gian và cái chết
Đối với người Công giáo, cái chết không hoàn toàn cắt đứt mối liên hệ giữa các thành viên trong cộng đoàn đức tin. Việc tưởng nhớ các thánh và cầu nguyện cho người đã qua đời được đặt trong niềm hy vọng rằng tình yêu không mất đi khi đời sống trần thế chấm dứt.
Điều này không có nghĩa các tín hữu có thể giao tiếp với người chết bằng những nghi thức gọi hồn, bói toán hoặc thực hành huyền thuật. Những hoạt động ấy không thuộc ý nghĩa của tín điều Các Thánh thông công.
Sự hiệp thông được diễn tả qua việc cầu nguyện, cử hành phụng vụ, tưởng nhớ gương sống và phó thác con người cho Thiên Chúa.
Điều thiện của mỗi người có ý nghĩa với cộng đoàn
Tín điều Các Thánh thông công còn thể hiện quan niệm rằng đời sống đạo đức không phải chuyện hoàn toàn riêng tư. Một việc làm vì tình yêu có thể đem lại lợi ích cho cộng đồng; ngược lại, hành động ích kỷ và bất công cũng gây tổn thương cho các mối liên hệ.
Do đó, Lễ Các Thánh không chỉ nói về phần thưởng sau khi chết. Ngày lễ còn khẳng định trách nhiệm của mỗi người đối với cộng đồng đang sống.
Khi một người biết tha thứ, chia sẻ, bảo vệ người yếu thế hoặc xây dựng hòa bình, hành động ấy góp phần nuôi dưỡng sự hiệp thông. Khi cộng đồng biết trân trọng những tấm gương tốt, ký ức về họ có thể tiếp tục khơi dậy lòng nhân ái trong các thế hệ sau.
Lễ Các Thánh và lời mời gọi nên thánh
Một nội dung cốt lõi của ngày 1 tháng 11 là lời mời gọi nên thánh dành cho mọi tín hữu.
Trong quá khứ, sự thánh thiện đôi khi được hình dung như con đường chỉ phù hợp với giáo sĩ, tu sĩ, nhà khổ hạnh hoặc người tử đạo. Công đồng Vaticanô II nhấn mạnh rằng mọi thành phần trong Giáo hội đều được mời gọi nên thánh, dù sống trong những trách nhiệm và hoàn cảnh khác nhau.
Nên thánh không có nghĩa là không bao giờ sai lầm
Các thánh không nhất thiết là những người chưa từng mắc khuyết điểm. Nhiều câu chuyện trong lịch sử Kitô giáo cho thấy họ đã trải qua những giai đoạn hoang mang, yếu đuối, xung đột nội tâm hoặc phải thay đổi sâu sắc.
Sự thánh thiện theo cách hiểu Công giáo không đồng nhất với một hình ảnh hoàn hảo, không có cảm xúc và tách khỏi đời sống. Đó là quá trình để con người được biến đổi, biết nhận ra sai lầm, hòa giải, học cách yêu thương và trung thành với điều thiện.
Vì thế, khi kể chuyện các thánh, cần tránh thần thoại hóa đến mức xóa đi tính người của họ. Những truyền thuyết đạo đức, câu chuyện phép lạ hoặc ký ức địa phương cần được phân biệt với dữ kiện lịch sử đã được kiểm chứng.
Nên thánh trong đời sống bình thường
Con đường nên thánh có thể được thực hiện trong gia đình, trường học, bệnh viện, công sở, ruộng đồng, nhà máy và mọi môi trường xã hội.
Một người cha kiên nhẫn chăm sóc con cái, một người mẹ trung thực trong lao động, một giáo viên tận tâm, một người trẻ biết bảo vệ bạn yếu thế hay một người hàng xóm âm thầm giúp người gặp khó khăn đều có thể sống những giá trị gần với tinh thần của các Mối Phúc.
Đời sống bình thường không đối lập với sự thánh thiện. Chính những lựa chọn nhỏ được lặp lại mỗi ngày có thể tạo nên phẩm chất đạo đức của một con người.
Đức Giáo hoàng Phanxicô từng dùng cách diễn đạt “các thánh ở ngay bên cạnh” để nói về những người sống đức tin âm thầm, thực hành lòng thương xót, công chính và xây dựng hòa bình mà không được chú ý rộng rãi. Cách nhìn ấy phù hợp với ý nghĩa bao quát của Lễ Các Thánh.
