Giáo hoàng trẻ nhất lịch sử Công giáo là ai? Tìm hiểu tranh luận giữa Gioan XII và Biển Đức IX qua các tư liệu đáng tin.
Khi tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi “Giáo hoàng trẻ nhất lịch sử Công giáo là ai?”, độc giả thường gặp hai cái tên: Giáo hoàng Gioan XII và Giáo hoàng Biển Đức IX. Nhiều bài viết phổ thông gọi Biển Đức IX là vị giáo hoàng trẻ nhất, thậm chí cho rằng ông mới 11 hoặc 12 tuổi khi được đưa lên ngôi. Trong khi đó, một số nhà nghiên cứu và cơ quan báo chí quốc tế lại xác định Gioan XII là người trẻ nhất, khoảng 18 tuổi khi bắt đầu triều đại giáo hoàng.
Sự khác biệt này không đơn thuần xuất phát từ cách tính tuổi. Nguyên nhân chính là hồ sơ về ngày sinh của cả hai nhân vật đều không đầy đủ. Các sự kiện diễn ra vào thế kỷ X và XI, khi việc ghi chép hộ tịch, tiểu sử và niên đại chưa có độ chính xác như thời hiện đại. Một số thông tin được truyền lại từ các sử gia sống cùng thời hoặc gần thời đó, nhưng giữa các bản chép cũng tồn tại nhiều khác biệt.
Vì vậy, câu trả lời thận trọng nhất là: Gioan XII thường được xem là giáo hoàng trẻ nhất nếu dựa trên mức tuổi khoảng 18 tương đối được nhiều nguồn hiện đại sử dụng; còn Biển Đức IX sẽ là người trẻ nhất nếu chấp nhận ghi chép cho rằng ông mới khoảng 11–12 tuổi. Tuy nhiên, con số 11–12 tuổi đang bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ, và một số tài liệu Công giáo ước tính Biển Đức IX khoảng 20 tuổi khi lên ngôi.
Câu trả lời ngắn gọn: Gioan XII hay Biển Đức IX?
Nếu buộc phải lựa chọn một nhân vật dựa trên những ước tính được xem là tương đối đáng tin cậy hơn, Giáo hoàng Gioan XII là ứng viên rõ ràng nhất. Ông bắt đầu triều đại giáo hoàng vào ngày 16 tháng 12 năm 955 và thường được cho là khoảng 18 tuổi vào thời điểm ấy. Tòa Thánh ghi nhận Gioan XII là vị giáo hoàng thứ 130, tên đời là Ottaviano, trị vì cho đến ngày 14 tháng 5 năm 964.
Tuy nhiên, Giáo hoàng Biển Đức IX vẫn thường được gọi là giáo hoàng trẻ nhất trong nhiều sách báo và tài liệu phổ thông. Ông được đưa lên ngôi lần đầu vào năm 1032. Một ghi chép thời trung cổ cho rằng ông chỉ khoảng 11 hoặc 12 tuổi, nhưng bộ Bách khoa toàn thư Công giáo đánh giá con số này khó đáng tin và cho rằng ông có thể đã khoảng 20 tuổi.
Có thể tóm tắt vấn đề như sau:
| Nhân vật | Thời điểm bắt đầu làm giáo hoàng | Tuổi thường được nhắc đến | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Gioan XII | Năm 955 | Khoảng 18 tuổi | Ngày sinh vẫn không hoàn toàn chắc chắn, nhưng mức tuổi 18 được nhiều nguồn hiện đại sử dụng |
| Biển Đức IX | Năm 1032 | Khoảng 20 tuổi; có nguồn ghi 11–12 tuổi | Con số 11–12 tuổi gây nhiều tranh luận |
| Kết luận thận trọng | Gioan XII có thể là người trẻ nhất | Biển Đức IX chỉ chắc chắn trẻ hơn nếu chấp nhận ước tính thấp nhất |
Như vậy, cách viết chính xác không nên khẳng định tuyệt đối rằng Biển Đức IX lên ngôi lúc 11 hoặc 12 tuổi. Nên trình bày đây là một ghi chép lịch sử còn tranh luận, trong khi tuổi thật của ông chưa được xác định chắc chắn.
Vì sao lịch sử lại có hai đáp án khác nhau?
Hồ sơ ngày sinh không đầy đủ
Ngày nay, khi một giáo hoàng được bầu, ngày sinh, quá trình học tập, chức thánh và hoạt động mục vụ của người đó đều được ghi nhận tương đối đầy đủ. Nhưng vào thế kỷ X và XI, châu Âu chưa có hệ thống đăng ký khai sinh thống nhất. Đối với nhiều nhân vật trung cổ, các nhà nghiên cứu chỉ biết năm sinh gần đúng hoặc suy đoán tuổi từ những sự kiện được ghi lại trong biên niên sử.
Trang thông tin chính thức của Tòa Thánh ghi rõ thời gian trị vì và tên đời của Gioan XII, nhưng không cung cấp ngày sinh cụ thể. Tương tự, hồ sơ chính thức về Biển Đức IX cũng xác định tên đời là Theophylactus thuộc dòng họ Tusculum và thời điểm bắt đầu triều đại vào năm 1032, nhưng không ghi ngày tháng năm sinh.
Khi thiếu ngày sinh chính xác, việc xác định ai trẻ hơn phụ thuộc vào cách đánh giá các nguồn gián tiếp. Chỉ cần một niên đại sinh bị sai lệch vài năm, danh hiệu “giáo hoàng trẻ nhất” có thể chuyển từ người này sang người khác.
Một ghi chép nổi tiếng nhưng bị nghi ngờ
Con số 11 hoặc 12 tuổi của Biển Đức IX thường được liên hệ với lời kể của tu sĩ kiêm sử gia Rodulfus Glaber, còn được gọi là Raoul Glaber. Tuy nhiên, các học giả sau này cho rằng không nên tiếp nhận con số này như một dữ kiện đã được xác nhận.
Bộ Bách khoa toàn thư Công giáo ghi nhận lời kể về tuổi 12 nhưng đồng thời bác bỏ khả năng này, cho rằng Biển Đức IX có lẽ khoảng 20 tuổi khi được đưa lên ngôi vào tháng 10 năm 1032. Điều đó cho thấy ngay trong truyền thống nghiên cứu Công giáo, con số “giáo hoàng 12 tuổi” đã được nhìn nhận dè dặt.
Giáo hoàng Gioan XII là ai?
Tên đời và xuất thân
Giáo hoàng Gioan XII có tên đời là Ottaviano, thường được Việt hóa là Octavianô hoặc Octavian. Tòa Thánh ghi nhận ông xuất thân từ dòng họ các bá tước Tusculum, một thế lực quý tộc có ảnh hưởng lớn tại Roma và vùng phụ cận trong thời trung cổ. Ông được công nhận là vị giáo hoàng thứ 130 của Giáo hội Công giáo.
Gioan XII bắt đầu triều đại vào ngày 16 tháng 12 năm 955. Nếu ước tính sinh khoảng năm 937 là đúng, ông mới khoảng 18 tuổi. Đây là độ tuổi đặc biệt trẻ đối với người đứng đầu Giáo hội, nhất là khi chức vụ giáo hoàng đồng thời gắn với nhiều trách nhiệm chính trị tại Roma và bán đảo Ý.
Tuy nhiên, cần đặt sự kiện này vào hoàn cảnh thế kỷ X. Giáo hoàng thời đó thực hiện vai trò tôn giáo và tham gia điều hành lãnh thổ, thiết lập quan hệ với các lãnh chúa và ứng phó với xung đột giữa những gia đình quý tộc. Việc một nhân vật trẻ tuổi được đưa lên ngôi phản ánh ảnh hưởng của gia đình và các liên minh chính trị, chứ không thể giải thích hoàn toàn theo mô hình bầu chọn giáo hoàng hiện đại.
Giáo hoàng Biển Đức IX là ai?
Tên đời và dòng họ Tusculum
Giáo hoàng Biển Đức IX có tên đời là Theophylactus of Tusculum, thường được ghi bằng tiếng Ý là Teofilatto. Ông thuộc một gia đình quý tộc Roma có quan hệ mật thiết với quyền lực giáo hoàng. Tòa Thánh ghi nhận ông bắt đầu triều đại đầu tiên vào khoảng tháng 8 hoặc tháng 9 năm 1032.
Tên “Biển Đức” là cách gọi quen thuộc trong Công giáo Việt Nam đối với tên giáo hoàng Benedictus. Vì vậy, Benedict IX có thể được viết là Giáo hoàng Biển Đức IX. Trong một số văn bản không thuộc truyền thống Công giáo Việt Nam, tên này còn được phiên là Bênêđictô IX hoặc Benedict IX.
Ông sống trong một giai đoạn mà các gia đình quyền thế tại Roma có thể tác động rất lớn đến việc lựa chọn giáo hoàng. Hai vị tiền nhiệm gần nhất của ông là Biển Đức VIII và Gioan XIX cũng thuộc mạng lưới gia đình Tusculum. Bộ Bách khoa toàn thư Công giáo cho rằng người cha đầy quyền lực của Theophylactus đã góp phần quyết định trong việc đưa ông lên ngai tòa giáo hoàng khi còn rất trẻ.
Biển Đức IX bao nhiêu tuổi khi lên ngôi?
Đây chính là điểm gây tranh luận lớn nhất.
Theo một truyền thống được nhắc lại rộng rãi, Biển Đức IX chỉ khoảng 11 hoặc 12 tuổi vào năm 1032. Nếu con số này đúng, ông là giáo hoàng trẻ nhất và trẻ hơn Gioan XII một khoảng cách đáng kể.
Một cách diễn đạt phù hợp là:
Theo một ghi chép trung cổ, Biển Đức IX có thể mới khoảng 11–12 tuổi khi lên ngôi; tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ông có lẽ đã khoảng 20 tuổi.
Không nên viết rằng “Biển Đức IX chắc chắn lên làm giáo hoàng lúc 11 tuổi”, bởi tư liệu hiện có chưa cho phép khẳng định như vậy.
Vì sao Biển Đức IX được ghi nhận ba lần làm giáo hoàng?
Cuộc đời Biển Đức IX đặc biệt vì tuổi lên ngôi và do ông giữ địa vị giáo hoàng trong ba giai đoạn tách biệt. Danh sách chính thức của Tòa Thánh ghi cùng một tên Theophylactus of Tusculum ở các vị trí giáo hoàng thứ 145, 147 và 150.
Giai đoạn thứ nhất: từ năm 1032 đến khoảng năm 1044
Biển Đức IX bắt đầu triều đại đầu tiên vào năm 1032 và giữ địa vị trong hơn một thập niên. Thời điểm kết thúc được các nguồn ghi chép hơi khác nhau, nhưng Tòa Thánh xác định khoảng tháng 9 năm 1044.
Trong giai đoạn này, Roma tiếp tục bị chi phối bởi cạnh tranh giữa các gia đình quý tộc và các phe phái địa phương. Quyền lực của giáo hoàng không phải lúc nào cũng được bảo đảm chỉ bằng uy tín tôn giáo. Người giữ ngôi còn cần sự ủng hộ của giới quý tộc, hàng giáo sĩ, người dân Roma và đôi khi cả các thế lực bên ngoài.
Khi phe chống đối nổi lên, Biển Đức IX phải rời Roma và một nhân vật khác được tôn lên với danh hiệu Giáo hoàng Sylvester III.
Giai đoạn thứ hai: một thời gian ngắn trong năm 1045
Biển Đức IX trở lại và bắt đầu giai đoạn thứ hai vào ngày 10 tháng 3 năm 1045. Tuy nhiên, triều đại này chỉ kéo dài đến ngày 1 tháng 5 cùng năm, theo danh sách chính thức của Tòa Thánh.
Sau đó, ngai tòa được chuyển sang Giáo hoàng Grêgôriô VI. Những diễn biến xung quanh sự chuyển giao này đã trở thành một trong các trang phức tạp và gây nhiều tranh luận của lịch sử giáo hoàng trung cổ.
Một số nguồn cho rằng có sự trao đổi tài chính liên quan đến việc Biển Đức IX từ bỏ địa vị. Tuy nhiên, khi trình bày vấn đề, cần phân biệt giữa sự kiện ông rời ngôi và các cách giải thích khác nhau về động cơ, thỏa thuận hoặc mục đích của những người tham gia.
Có phải Biển Đức IX là “giáo hoàng trẻ em”?
Cách gọi “giáo hoàng trẻ em” thường dựa trên con số 11 hoặc 12 tuổi. Tuy nhiên, đây không phải là danh xưng chính thức, và cũng không nên sử dụng như một kết luận lịch sử đã được xác minh.
Nếu ước tính khoảng 20 tuổi là đúng, Biển Đức IX vẫn là một giáo hoàng đặc biệt trẻ, nhưng không còn là một đứa trẻ. Trong trường hợp ấy, ông có thể lớn tuổi hơn Gioan XII vào thời điểm bắt đầu triều đại.
Ngay cả khi một nguồn cổ gọi ông là “cậu bé” hoặc nhấn mạnh sự non trẻ, từ ngữ đó chưa chắc phản ánh chính xác tuổi theo cách tính hiện đại. Trong văn chương trung cổ, những từ chỉ tuổi trẻ đôi khi được dùng để phê phán sự thiếu kinh nghiệm, phẩm chất hoặc uy tín chứ không nhất thiết là một bản khai sinh.
Vì vậy, bài viết nghiên cứu nghiêm túc nên tránh tiêu đề giật gân như “cậu bé 11 tuổi cai trị Giáo hội” nếu không đồng thời giải thích rằng con số này đang bị tranh luận.
