Di tích là gì? Tìm hiểu khái niệm, 5 loại hình di tích, cấp xếp hạng và cách gìn giữ di tích lịch sử – văn hóa ở Việt Nam.
Trên hành trình tìm hiểu văn hóa Việt Nam, nhiều người thường gặp những tên gọi như di tích lịch sử, di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ, danh lam thắng cảnh hay di tích quốc gia đặc biệt. Một ngôi đình cổ, một ngôi chùa lâu đời, một chiến khu cách mạng, một thành cổ, một hang động, một bãi đá có dấu tích người xưa hoặc một vùng cảnh quan kết hợp thiên nhiên với kiến trúc đều có thể được nhắc đến dưới khái niệm “di tích”.
Tuy nhiên, không phải công trình cũ nào cũng là di tích; cũng không phải nơi được nhiều người tham quan đều đã được xếp hạng. Di tích là khái niệm có nội hàm rộng, gắn với giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ. Giá trị ấy có thể nằm ở kiến trúc còn lại, ở các hiện vật, ở dấu tích khảo cổ, ở cảnh quan thiên nhiên hoặc ở mối liên hệ của địa điểm với một sự kiện, một nhân vật hay một giai đoạn phát triển của cộng đồng.
Trong đời sống hiện nay, việc hiểu đúng về di tích giúp mỗi người có thái độ phù hợp khi tham quan, đi lễ, chụp ảnh, nghiên cứu hoặc tham gia bảo vệ không gian văn hóa của địa phương. Di tích là “dấu vết của quá khứ”, đồng thời là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, tri thức truyền thống, bản sắc vùng miền và mối liên hệ giữa con người hôm nay với các thế hệ đi trước.
Di tích là gì?
Theo cách hiểu thông thường, di tích là công trình, địa điểm, cảnh quan hoặc dấu tích còn lại từ quá khứ, có ý nghĩa đối với lịch sử, văn hóa, khoa học hoặc nghệ thuật. Đó có thể là một ngôi đình làng, một thành cổ, một khu lưu niệm danh nhân, một di chỉ khảo cổ, một hang động, một bến sông gắn với sự kiện lịch sử hoặc một quần thể núi non có giá trị đặc biệt.
Trong pháp luật về di sản văn hóa, khái niệm di tích được xác định cụ thể hơn. Di tích lịch sử – văn hóa có thể là công trình kiến trúc, nghệ thuật, cụm công trình xây dựng, địa điểm, di chỉ khảo cổ hoặc cấu trúc mang tính khảo cổ; cùng với đó là các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc không gian ấy nếu chúng góp phần tạo nên giá trị lịch sử, văn hóa hoặc khoa học.
Cách hiểu này cho thấy di tích không chỉ là một “tòa nhà cũ”. Giá trị của di tích có thể nằm ở nhiều thành phần liên kết với nhau:
- Công trình kiến trúc như đình, đền, chùa, thành, lăng, nhà cổ, cầu cổ hoặc công trình công nghiệp cũ.
- Địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử hay quá trình hình thành cộng đồng.
- Dấu tích khảo cổ nằm trong lòng đất, dưới mặt nước hoặc trên bề mặt địa hình.
- Hiện vật, bia ký, sắc phong, tượng thờ, đồ tế khí, đồ gốm, công cụ lao động hoặc tư liệu còn lưu giữ tại địa điểm.
- Cảnh quan xung quanh như núi, sông, hồ, rừng, hang động, không gian làng cổ hoặc khu vực đô thị lịch sử.
- Những thực hành văn hóa gắn với địa điểm như lễ hội, nghi thức thờ tự, diễn xướng dân gian, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng.
Vì vậy, khi nói một nơi là di tích, cần nhìn nhận cả công trình, cảnh quan, hiện vật và bối cảnh văn hóa liên quan. Một ngôi đền có thể có giá trị ở kiến trúc gỗ, hệ thống tượng thờ, sắc phong, thần tích, lễ hội truyền thống và vị trí trong đời sống làng xã. Một di chỉ khảo cổ có thể không có kiến trúc hoành tráng, nhưng lại có giá trị lớn vì lưu giữ dấu vết cư trú, công cụ, mộ táng hoặc tầng văn hóa của cư dân cổ.
Di tích có phải là di sản văn hóa không?
Di tích là một bộ phận của di sản văn hóa vật thể, nhưng hai khái niệm này không hoàn toàn giống nhau.
Di sản văn hóa là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả di sản vật thể và di sản phi vật thể. Di sản phi vật thể có thể là tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề thủ công, tri thức dân gian, tập quán xã hội, nghi lễ hoặc kỹ năng được cộng đồng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Có thể hình dung đơn giản:
| Khái niệm | Nội dung chính |
|---|---|
| Di sản văn hóa | Bao gồm cả giá trị vật thể và phi vật thể được cộng đồng lưu giữ, trao truyền |
| Di tích | Bộ phận của di sản văn hóa vật thể, gắn với công trình, địa điểm, di chỉ hoặc cảnh quan |
| Di vật | Hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền lại |
| Cổ vật | Di vật có giá trị tiêu biểu, có tuổi đời từ 100 năm trở lên |
| Bảo vật quốc gia | Di vật hoặc cổ vật đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước |
| Danh lam thắng cảnh | Cảnh quan thiên nhiên hoặc nơi kết hợp thiên nhiên với kiến trúc có giá trị nổi bật |
Một lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể. Tuy nhiên, nơi tổ chức lễ hội như đình làng, đền thờ hoặc sân bãi truyền thống có thể là di tích. Một bài hát dân gian là di sản phi vật thể, trong khi ngôi nhà cổ nơi cộng đồng từng sinh hoạt hoặc thực hành loại hình nghệ thuật ấy có thể là di tích.
Không phải công trình cũ nào cũng là di tích
Tuổi đời lâu năm là một yếu tố đáng chú ý, nhưng không phải điều kiện duy nhất để một công trình được xem là di tích. Một căn nhà cũ, một cổng làng cũ hoặc một miếu nhỏ có thể có giá trị tình cảm với cư dân địa phương, nhưng muốn được nhận diện là di tích cần xem xét thêm giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học hoặc thẩm mỹ.
Ngược lại, một địa điểm không còn nhiều kiến trúc nguyên vẹn vẫn có thể là di tích nếu gắn với sự kiện lịch sử quan trọng, có tầng văn hóa khảo cổ hoặc chứa đựng những dấu tích cần được bảo vệ. Một bãi đất, một hang động, một khu nền móng cổ hoặc một khu vực phát hiện mộ táng có thể có ý nghĩa lớn đối với nghiên cứu lịch sử, dù người tham quan không thấy nhiều công trình nổi bật trên mặt đất.
Cũng không nên gọi tùy tiện một nơi là “di tích quốc gia”, “di tích lịch sử – văn hóa” hoặc “di tích quốc gia đặc biệt” chỉ vì địa điểm đó lâu đời, linh thiêng hoặc đông khách. Danh hiệu xếp hạng di tích cần dựa trên hồ sơ khoa học, quá trình thẩm định và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Việc gọi đúng tên, đúng loại hình và đúng cấp xếp hạng không đơn thuần là yêu cầu về thông tin. Điều đó thể hiện sự tôn trọng lịch sử địa phương, tránh làm sai lệch giá trị của công trình và giúp công chúng hiểu rõ trách nhiệm bảo vệ di sản.
Các loại hình di tích ở Việt Nam
Theo hệ thống pháp luật hiện hành, di tích được nhận diện theo năm loại hình chính:
- Di tích lịch sử.
- Di tích kiến trúc, nghệ thuật.
- Di tích khảo cổ.
- Danh lam thắng cảnh.
- Di tích hỗn hợp.
Trong đó, ba loại đầu thuộc nhóm di tích lịch sử – văn hóa theo nghĩa hẹp. Danh lam thắng cảnh là loại hình có liên hệ mạnh với cảnh quan tự nhiên. Di tích hỗn hợp là nơi hội tụ giá trị của ít nhất hai loại hình nêu trên.
Di tích lịch sử
Di tích lịch sử là công trình hoặc địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, văn hóa tiêu biểu; gắn với thân thế, sự nghiệp của danh nhân, anh hùng dân tộc, nhân vật lịch sử; hoặc phản ánh quá trình phát triển của công nghiệp, đô thị, nông thôn và cộng đồng cư dân qua một hay nhiều giai đoạn.
Đây là loại hình quen thuộc với nhiều người vì thường gắn với các câu chuyện dễ nhận biết: nơi diễn ra một cuộc khởi nghĩa, địa điểm thành lập tổ chức, căn cứ kháng chiến, nhà lưu niệm nhân vật, nơi sinh sống hoặc làm việc của danh nhân, địa điểm ghi dấu sự kiện quan trọng của địa phương.
Di tích lưu niệm sự kiện lịch sử, văn hóa
Nhóm này gắn với những sự kiện đã để lại ảnh hưởng đáng kể đối với cộng đồng, địa phương hoặc đất nước. Đó có thể là nơi diễn ra một trận đánh, một phong trào đấu tranh, một cuộc họp quan trọng, một dấu mốc cách mạng, một hoạt động văn hóa tiêu biểu hoặc sự kiện có ảnh hưởng lâu dài.
Giá trị của loại di tích này không nằm riêng ở công trình hiện hữu. Có nơi chỉ còn bia tưởng niệm, nền móng, địa điểm cũ hoặc dấu tích địa hình. Tuy nhiên, nếu nơi đó có đủ tư liệu, ký ức cộng đồng và giá trị lịch sử, nó vẫn có thể được xác định là di tích.
Khi tham quan nhóm di tích này, người đọc nên tìm hiểu thêm bối cảnh: sự kiện diễn ra năm nào, những ai tham gia, ảnh hưởng của sự kiện ra sao và những tư liệu nào còn được lưu giữ. Cách tiếp cận đó giúp việc tham quan không dừng ở chụp ảnh hoặc ghi nhớ tên địa điểm.
Phân biệt loại hình di tích và cấp xếp hạng
Nhiều người nhầm lẫn giữa “loại hình di tích” với “cấp xếp hạng di tích”. Đây là hai cách phân loại khác nhau.
Loại hình cho biết di tích có giá trị chủ yếu ở phương diện nào: lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ, danh lam thắng cảnh hoặc hỗn hợp.
Cấp xếp hạng cho biết mức độ tiêu biểu của di tích trong phạm vi địa phương hoặc quốc gia.
| Cách phân biệt | Nội dung |
|---|---|
| Loại hình di tích | Lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ, danh lam thắng cảnh, hỗn hợp |
| Cấp xếp hạng | Cấp tỉnh, quốc gia, quốc gia đặc biệt |
| Công nhận quốc tế | Di sản văn hóa thế giới, di sản thiên nhiên thế giới hoặc di sản thế giới hỗn hợp |
Một di tích lịch sử có thể được xếp hạng cấp tỉnh, cấp quốc gia hoặc quốc gia đặc biệt tùy giá trị và mức độ tiêu biểu. Tương tự, một danh lam thắng cảnh có thể được xếp hạng ở các cấp khác nhau.
