Khám phá Đền Mẫu Ỷ La ở Tuyên Quang, di tích quốc gia gắn với công chúa Phương Dung, kiến trúc cổ và lễ hội rước Mẫu đặc sắc.
Đền Mẫu Ỷ La là một trong những địa điểm tiêu biểu của không gian tín ngưỡng thờ Mẫu tại Tuyên Quang. Ngôi đền không đứng riêng lẻ mà có mối quan hệ mật thiết với đền Hạ và đền Thượng, tạo thành một chỉnh thể di tích – lễ hội gắn với truyền thuyết về hai công chúa Phương Dung và Ngọc Lân. Mỗi dịp tháng Hai âm lịch, ba ngôi đền lại được kết nối bằng những đoàn rước trang nghiêm, tái hiện hành trình hội ngộ và hoàn cung của các Thánh Mẫu.
Giá trị của đền Ỷ La không nằm riêng ở niềm tin tín ngưỡng. Đây còn là nơi lưu giữ dấu vết về quá trình hình thành đô thị Tuyên Quang, ký ức của cộng đồng cư dân ven sông Lô, nghệ thuật kiến trúc truyền thống và nhiều hiện vật phục vụ việc nghiên cứu lịch sử thờ Mẫu ở miền núi phía Bắc.
Theo địa giới hành chính hiện nay, đền thuộc phường Minh Xuân, tỉnh Tuyên Quang. Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính, địa điểm này thuộc phường Ỷ La, thành phố Tuyên Quang; vì vậy, tên gọi và địa chỉ cũ vẫn xuất hiện phổ biến trên biển chỉ dẫn, bản đồ, sách báo và các tài liệu giới thiệu di tích.
Đền Mẫu Ỷ La ở đâu?
Đền Mẫu Ỷ La tọa lạc trong khu dân cư lâu đời của vùng Ỷ La, nay thuộc phường Minh Xuân, tỉnh Tuyên Quang. Đây là khu vực nằm trong không gian đô thị trung tâm của Tuyên Quang, không quá xa đền Hạ và các tuyến đường chính dẫn vào khu vực trung tâm.
Tên gọi chính thức trong quyết định xếp hạng là Đền Ỷ La. Trong sinh hoạt thường ngày, người dân và khách hành hương còn gọi là đền Mẫu Ỷ La nhằm nhấn mạnh chức năng thờ Mẫu của di tích.
Khi tìm đường, du khách có thể gặp đồng thời hai cách ghi địa chỉ:
- Đền Ỷ La, phường Ỷ La, thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang.
- Đền Ỷ La, phường Minh Xuân, tỉnh Tuyên Quang.
Cách ghi thứ nhất phản ánh địa giới trước khi tổ chức lại đơn vị hành chính, còn cách ghi thứ hai phù hợp với địa giới hiện nay. Việc giữ lại địa danh Ỷ La trong tên đền có ý nghĩa quan trọng, bởi tên gọi này không đơn thuần là địa chỉ mà đã trở thành một bộ phận của lịch sử di tích và ký ức văn hóa địa phương. Các thông báo lễ hội năm 2026 xác định đền Hạ và đền Ỷ La đều thuộc phường Minh Xuân, trong khi đền Thượng thuộc phường Nông Tiến.
Đền Mẫu Ỷ La thờ ai?
Phương Dung công chúa là chính thần của đền
Theo thần tích và truyền thuyết được lưu truyền tại Tuyên Quang, đền Ỷ La thờ Phương Dung công chúa, một trong hai người con gái của vua Hùng. Người còn lại là Ngọc Lân công chúa, được thờ trong hệ thống các đền Mẫu liên quan ở Tuyên Quang.
Cần lưu ý rằng Phương Dung và Ngọc Lân trong câu chuyện về các ngôi đền không phải là những nhân vật đã được lịch sử chính thống xác nhận đầy đủ bằng tư liệu đồng đại. Đây trước hết là các nhân vật thuộc thần tích, truyền thuyết và ký ức tín ngưỡng địa phương. Khi tìm hiểu, không nên chuyển hóa toàn bộ truyện kể thành một sự kiện lịch sử có niên đại tuyệt đối.
Trong thực hành tín ngưỡng, Phương Dung công chúa được nhân dân tôn xưng là Thánh Mẫu. Hình tượng một công chúa thời Hùng Vương dần được thiêng hóa, mang phẩm chất của người mẹ chở che cộng đồng, bảo hộ cuộc sống và tiếp nhận những ước nguyện về bình an, mưa thuận gió hòa.
Các nguồn giới thiệu chính thức của địa phương hiện nay đều xác định Phương Dung công chúa là nhân vật được thờ chính tại đền Ỷ La.
Mối quan hệ với tín ngưỡng thờ Mẫu
Không gian thờ tự tại đền Ỷ La đã được bổ sung và phát triển qua nhiều thế hệ. Bên cạnh lớp tín ngưỡng thờ nữ thần địa phương, hệ thống điện thờ còn chịu ảnh hưởng của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ và những truyền thống thờ thần quen thuộc của người Việt.
Vì vậy, trong một số tài liệu hoặc cách diễn giải dân gian, Phương Dung công chúa có thể được liên hệ với Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thoải hoặc được gọi bằng những danh xưng khác thuộc hệ thống thờ Mẫu. Những cách đồng nhất này không hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn.
Điều chắc chắn hơn cả là cộng đồng địa phương tôn Phương Dung công chúa làm Thánh Mẫu và đặt việc phụng thờ bà trong một không gian tín ngưỡng có tính dung hợp. Đền vừa mang dấu ấn của nữ thần bản địa, vừa tiếp nhận các lớp biểu tượng của Tam phủ, Tứ phủ, thờ Đức Thánh Trần và một số vị thần khác theo truyền thống dân gian.
Do đó, sẽ thiếu thận trọng nếu khẳng định đền Ỷ La chỉ thờ duy nhất một vị trong hệ thống Tứ phủ hoặc coi toàn bộ thần điện tại đây hoàn toàn giống với các phủ Mẫu ở Nam Định, Hà Nội hay Thanh Hóa. Mỗi địa phương có quá trình hình thành điện thần và cách lý giải riêng.
Truyền thuyết về hai công chúa bên sông Lô
Cuộc du ngoạn và sự hiển hóa
Câu chuyện được kể phổ biến tại Tuyên Quang cho rằng hai công chúa Phương Dung và Ngọc Lân từng theo xa giá đi xem xét hoặc du ngoạn vùng đất bên sông Lô. Khi đoàn thuyền dừng lại tại khu vực Hiệp Thuận, đêm xuống bỗng nổi mưa to, gió lớn. Hai công chúa mất đi hoặc “hóa” trong cơn mưa gió.
Người dân cho rằng sự việc có dấu hiệu linh dị nên dựng nơi thờ phụng. Từ đó hình thành các địa điểm gắn với hai công chúa ở hai bờ hoặc những khu vực khác nhau ven sông.
Sách Đại Nam nhất thống chí có ghi lại truyền thuyết về đền thần Ỷ La, cho biết hai công chúa theo xa giá đến địa phương, đỗ thuyền bên bờ sông rồi hiển hóa trong một đêm mưa gió. Văn bản cũng nhắc đến việc thờ Phương Dung công chúa ở hữu ngạn sông Lô và ngôi đền thờ người công chúa còn lại tại khu vực Tình Húc. Một số bản dẫn lại có khác biệt nhỏ về tên của công chúa thứ hai, cho thấy truyền thuyết đã tồn tại qua nhiều lớp ghi chép và truyền miệng.
Ý nghĩa của biểu tượng sông nước
Sông Lô là một phần quan trọng trong lịch sử cư trú và sinh kế của người dân Tuyên Quang. Dòng sông cung cấp nước, phù sa, đường vận chuyển và môi trường sống, nhưng cũng tiềm ẩn lũ lụt, giông bão cùng nhiều bất trắc.
Trong bối cảnh ấy, câu chuyện về hai nữ thần hiển hóa bên sông có thể được nhìn nhận như một cách cộng đồng diễn giải mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Nước vừa nuôi dưỡng sự sống, vừa mang sức mạnh khó kiểm soát. Việc thờ Mẫu ở vùng sông Lô thể hiện lòng biết ơn nguồn nước, đồng thời gửi gắm mong ước được thiên nhiên che chở.
Đây là một cách tiếp cận văn hóa và biểu tượng, không phải sự khẳng định rằng nghi lễ thờ cúng có thể trực tiếp điều khiển thời tiết hoặc bảo đảm một kết quả cụ thể.
Kiến trúc đền Mẫu Ỷ La
Một công trình mang dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn
Đền Ỷ La là một thiết chế tín ngưỡng được hình thành và tu sửa qua nhiều thời kỳ. Kiến trúc hiện còn mang đậm dấu ấn nghệ thuật truyền thống, đặc biệt là phong cách phổ biến dưới thời Nguyễn và các giai đoạn tu bổ về sau.
Không gian đền được tổ chức theo trục từ ngoài vào trong. Qua cổng và sân là khu vực hành lễ cùng các điện thờ. Mái ngói, bộ khung gỗ, cửa bức bàn, hoành phi, câu đối và các mảng trang trí tạo nên vẻ trang nghiêm đặc trưng của đền Việt vùng Bắc Bộ.
Những hình tượng rồng, phượng, hoa lá, mây và các linh vật được thể hiện trên cấu kiện kiến trúc hoặc đồ thờ không chỉ mang chức năng trang trí. Chúng còn chuyển tải quan niệm về trật tự vũ trụ, sự cao quý, sinh sôi và ước vọng thái bình.
Cơ quan du lịch Tuyên Quang đánh giá đền Mẫu Ỷ La là công trình của một tín ngưỡng cổ và là thiết chế văn hóa mang dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn. Di tích được ví như một không gian giúp người nghiên cứu tìm hiểu thêm về mỹ thuật cổ trên vùng đất xứ Tuyên.
Sự kết hợp giữa kiến trúc và cây xanh
Một đặc điểm dễ nhận thấy của đền là sự hòa hợp giữa công trình thờ tự với hệ thống cây xanh. Cây cổ thụ, sân gạch và mái đền tạo thành nhiều lớp không gian, giúp người đến lễ có khoảng chuyển tiếp từ bên ngoài vào khu vực thờ chính.
Không gian ấy góp phần tạo nên cảm giác trầm lắng, nhưng giá trị không nằm riêng ở sự “linh thiêng” theo cảm nhận cá nhân. Cảnh quan xanh còn giúp điều hòa môi trường, giảm sự khô cứng của kiến trúc và duy trì đặc điểm của một ngôi đền từng gắn với khu dân cư truyền thống.
Trong quá trình chỉnh trang, việc bảo vệ cây cổ thụ, bảo đảm an toàn cho công trình và giữ khoảng thoáng quanh kiến trúc là những yêu cầu cần được cân bằng. Xây thêm quá nhiều hạng mục, mái che hoặc công trình dịch vụ có thể làm biến đổi cảnh quan vốn là một phần quan trọng của di tích.
Đền Ỷ La trong cụm đền Hạ – đền Thượng – đền Ỷ La
Ba ngôi đền, một không gian lễ hội
Đền Ỷ La, đền Hạ và đền Thượng có vị trí khác nhau nhưng được gắn kết bởi một hệ thống thần tích và nghi lễ chung. Đền Hạ là nơi hợp tế, đền Thượng gắn với người công chúa thứ hai, còn đền Ỷ La là nơi khởi đầu một trong những đoàn rước quan trọng.
Mối liên hệ này làm cho mỗi ngôi đền vừa có bản sắc riêng, vừa là một phần của tổng thể. Không thể tìm hiểu đầy đủ về đền Ỷ La mà tách rời đền Hạ và đền Thượng, bởi chính hành trình giữa ba nơi đã tạo nên ý nghĩa nổi bật của lễ hội.
Sự kết nối còn phản ánh đặc điểm của tín ngưỡng dân gian: không gian thiêng không nhất thiết bị giới hạn trong một tòa kiến trúc. Đường phố, bến sông, khu dân cư và tuyến rước đều trở thành bộ phận của lễ hội. Khi kiệu Mẫu đi qua, cộng đồng cùng tham gia, biến không gian đô thị thành nơi tái hiện ký ức chung.
Vì sao đền Ỷ La là nơi khởi kiệu?
Theo cách giải thích được lưu truyền tại địa phương, đền Ỷ La từng là nơi bảo vệ tượng Mẫu trong thời loạn. Vì vậy, việc chọn nơi đây làm điểm khởi kiệu mang ý nghĩa nhắc lại lịch sử “lánh nạn” của Thánh Mẫu.
Lễ hội được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ngày 23 tháng 1 năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL đưa Lễ hội Đền Hạ, Đền Thượng, Đền Ỷ La vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống.
Mốc thời gian này cần được ghi đúng là năm 2017. Một số bài giới thiệu phổ thông nêu năm 2018, có thể do nhầm lẫn giữa thời điểm ban hành quyết định và một hoạt động công bố hoặc tổ chức sau đó.
Danh hiệu di sản phi vật thể thuộc về lễ hội, bao gồm tri thức, nghi thức, tập quán, ký ức và sự tham gia của cộng đồng. Nó khác với việc xếp hạng từng công trình đền là di tích quốc gia.
Việc ghi danh không đồng nghĩa với đóng khung lễ hội trong một hình thức bất biến. Di sản chỉ có thể tiếp tục sống khi cộng đồng thực hành, truyền dạy và điều chỉnh phù hợp với đời sống mới. Điều quan trọng là những thay đổi ấy không làm mất cấu trúc cốt lõi, không thương mại hóa quá mức và không biến nghi lễ thành màn trình diễn xa lạ với chủ thể văn hóa.
Giá trị văn hóa của đền Mẫu Ỷ La
Tôn vinh hình tượng người mẹ
Tín ngưỡng thờ Mẫu đề cao vai trò sinh thành, nuôi dưỡng và bảo vệ. Tại đền Ỷ La, hình tượng Phương Dung công chúa được thiêng hóa thành một người mẹ của cộng đồng, tiếp nhận sự kính trọng và những ước nguyện đời thường.
Sự tôn vinh ấy không chỉ phản ánh tình cảm dành cho một nữ thần. Nó còn cho thấy vị trí của phụ nữ và nguyên lý nữ trong thế giới quan dân gian Việt Nam. Người mẹ được nhìn nhận như biểu tượng của đất, nước, sự sống và lòng bao dung.
Gắn kết cộng đồng cư dân
Lễ hội chỉ có thể tồn tại khi có sự chung tay của nhiều nhóm người: người trông coi đền, đội tế, đội rước, nghệ nhân, người cao tuổi, thanh niên, chính quyền và các gia đình trong khu vực.
Quá trình chuẩn bị lễ hội tạo ra cơ hội truyền dạy kỹ năng nghi lễ, cách sắp xếp đội hình, âm nhạc, trang phục và quy tắc ứng xử. Đây là hình thức giáo dục văn hóa diễn ra trong đời sống, không phụ thuộc hoàn toàn vào sách vở.
Lưu giữ ký ức đô thị Tuyên Quang
Đền Ỷ La hiện nằm trong không gian đô thị, nhưng nguồn gốc của đền gắn với làng xóm, cây đa và những tuyến đường rước truyền thống. Sự tồn tại của di tích giúp người dân nhận ra rằng bên dưới diện mạo đô thị hiện đại vẫn có những lớp lịch sử lâu đời.
Mỗi lần tên phường hoặc đơn vị hành chính thay đổi, tên gọi Ỷ La của ngôi đền càng trở thành một dấu mốc ký ức. Nó lưu giữ tên đất và nhắc đến cộng đồng từng hình thành, bảo vệ, hương khói cho di tích.
