Tìm hiểu Đền Tuần Quán bên sông Hồng, nơi thờ Lẫm Sơn Công Chúa, Mẫu Liễu Hạnh và lưu dấu lịch sử Yên Bái qua nhiều thế kỷ.
Nằm bên dòng sông Hồng, Đền Tuần Quán là một không gian tín ngưỡng lâu đời của vùng Yên Bái, gắn với nhiều lớp truyền tích về các nữ thần, Thánh Mẫu và những nhân vật được cộng đồng tôn kính. Trong hệ thống thờ tự của đền, Lẫm Sơn Công Chúa thường được nhắc đến với danh xưng Bà Lớn Tuần hoặc Lẫm Sơn Công Chúa Khâm Sai. Tuy nhiên, đây không phải là một ngôi đền chỉ thờ duy nhất một vị thần. Qua nhiều giai đoạn, đền đã trở thành nơi hội tụ của tín ngưỡng thờ Mẫu, tín ngưỡng Đức Thánh Trần và một số lớp thờ tự dân gian khác.
Đền còn mang giá trị đặc biệt bởi vị trí nằm trên một tuyến giao thông và giao lưu văn hóa quan trọng dọc sông Hồng. Không gian này từng chứng kiến những biến động của vùng đất Yên Bái, từ hoạt động đi lại, buôn bán và thu thuế thời quân chủ đến các sự kiện liên quan tới cuộc Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930 và những năm kháng chiến sau đó.
Khi tìm hiểu Đền Tuần Quán, cần phân biệt tương đối rõ giữa lịch sử có thể kiểm chứng qua hồ sơ di tích, sự kiện cách mạng và địa giới hành chính với thần tích, truyền thuyết cùng ký ức được lưu truyền trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Chính sự đan xen ấy đã tạo nên diện mạo văn hóa riêng của ngôi đền bên sông Hồng.
Đền Tuần Quán ở đâu?
Đền Tuần Quán tọa lạc tại khu vực Bách Lẫm, bên tả ngạn sông Hồng, gần nơi ngòi Tuần Quán đổ ra sông. Theo địa giới trước tháng 7/2025, đền thuộc phố Bách Lẫm, phường Yên Ninh, thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tỉnh Yên Bái và tỉnh Lào Cai được hợp nhất thành tỉnh Lào Cai mới. Địa điểm của đền hiện thuộc phường Yên Bái, tỉnh Lào Cai. Trong các tài liệu văn hóa, du lịch và trong cách gọi quen thuộc của người dân, tên “Đền Tuần Quán ở Yên Bái” vẫn được sử dụng để chỉ ngôi đền thuộc không gian đô thị Yên Bái cũ.
Sự thay đổi này chủ yếu liên quan đến tên đơn vị hành chính. Bách Lẫm, Yên Ninh và Yên Bái vẫn là những địa danh có ý nghĩa quan trọng khi tra cứu lịch sử, hồ sơ di tích và ký ức cộng đồng về ngôi đền.
Vị thế bên sông Hồng
Vị trí của Đền Tuần Quán có ý nghĩa lớn đối với lịch sử hình thành và đời sống tín ngưỡng tại đây. Đền nằm gần cửa ngòi Tuần Quán, hướng về dòng sông Hồng, phía sau là khu vực đồi gò và tuyến đường sắt nối Yên Bái với miền xuôi.
Trong xã hội truyền thống, sông Hồng là nguồn nước và đường giao thông và là trục kết nối cư dân, hàng hóa và tín ngưỡng. Những ngôi đền nằm ven sông thường trở thành điểm dừng chân của người đi thuyền, người buôn bán, quân lính và người hành hương. Người dân đến lễ thần linh, cầu mong chuyến đi thuận lợi, đồng thời gặp gỡ, trao đổi tin tức và duy trì các mối liên hệ cộng đồng.
Ở Đền Tuần Quán, yếu tố sông nước kết hợp với tín ngưỡng thờ Mẫu và Sơn Trang tạo nên một không gian vừa gần gũi với văn hóa đồng bằng sông Hồng, vừa mang dấu ấn của vùng trung du, miền núi Tây Bắc.
Nguồn gốc tên gọi Đền Tuần Quán
Tên gọi của ngôi đền đã thay đổi qua nhiều thời kỳ. Một số thư tịch và tư liệu địa phương nhắc đến những tên như Đền thần Diệp Phu Nhân Bách Lẫm, Đền Vệ Quốc, Đền Quốc Mẫu Thánh Ân Bách Lẫm, Miếu Quán Tuần và Đền Tuần Quán.
Mỗi tên gọi phản ánh một lớp lịch sử hoặc một cách nhìn khác nhau của cộng đồng đối với di tích.
Đền thần Diệp Phu Nhân Bách Lẫm
Theo các tư liệu địa phương dẫn lại sách cổ, thuở ban đầu đền gắn với việc thờ thần Diệp Phu Nhân ở khu vực Bách Lẫm. Nhân vật này được kể là người có công “hộ quốc tí dân”, nghĩa là giúp nước, che chở và chăm lo cho dân.
Do được cộng đồng suy tôn là vị thần bảo hộ địa phương, nơi thờ bà từng được gọi là Đền Vệ Quốc. Cách gọi này thể hiện quan niệm truyền thống của người Việt về những vị nữ thần có khả năng bảo vệ xóm làng, phù trợ cư dân trước thiên tai, dịch bệnh và những biến động của đời sống.
Tuy vậy, hiện còn cần nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa Diệp Phu Nhân, Thánh Ân, Lẫm Sơn Công Chúa và các nữ thần được phối thờ tại đền. Trong quá trình tồn tại lâu dài của một cơ sở tín ngưỡng, các thần tích có thể được bổ sung, diễn giải lại hoặc kết hợp với những hệ thống thờ tự phổ biến hơn.
Đền Quốc Mẫu Thánh Ân Bách Lẫm
Khi tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh phát triển và lan tỏa đến vùng Yên Bái, truyền tích về Mẫu được kết nối với ngôi đền. Theo ký ức dân gian địa phương, Mẫu Liễu Hạnh từng hiển ứng tại đây, giúp đỡ dân chúng, bảo vệ người lương thiện và góp phần giữ yên vùng đất.
Một số tư liệu dẫn danh hiệu “Đức Chúa Quốc Mẫu Hoàng Ân Phương Dung” và cho rằng từ đó đền được gọi là Đền Quốc Mẫu Thánh Ân Bách Lẫm. Những chi tiết về sự giáng trần, hiển linh và cứu giúp dân chúng thuộc phạm vi thần tích, phản ánh niềm tin của cộng đồng hơn là một sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng theo phương pháp sử học hiện đại.
Lẫm Sơn Công Chúa là ai?
Lẫm Sơn Công Chúa là một nhân vật được nhắc đến trong truyền tích và thực hành tín ngưỡng tại Đền Tuần Quán. Trong cộng đồng, bà còn được gọi là Lẫm Sơn Công Chúa Khâm Sai hoặc Bà Lớn Tuần.
Tên gọi Bà Lớn Tuần xuất phát từ mối liên hệ của bà với Đền Tuần Quán. Danh xưng “Bà Lớn” thể hiện sự tôn kính dành cho một nữ thần có vị trí cao, được tin là bảo hộ cư dân và trông coi một vùng đất.
Truyền tích về Bà Lớn Tuần
Theo một dòng truyền tích được lưu hành trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Lẫm Sơn Công Chúa là chị của Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn trong lần Chầu giáng trần. Một cách kể khác cho rằng bà là trưởng nữ của một vị tri phủ Quy Hóa mang tên Nguyễn Công.
Trong truyền tích này, bà được trao nhiệm vụ trấn giữ khu vực Bảo Hà và vùng thượng lưu sông Hồng. Ban đầu bà được thờ tại miếu Văn Phú; sau khi qua đời hoặc sau khi hiển linh, bà được người dân đưa vào thờ tại Đền Tuần Quán và tôn xưng là Bà Lớn Tuần.
Một số bản kể còn cho rằng Lẫm Sơn Công Chúa từng được triều Nguyễn ban tặng danh hiệu Trung đẳng thần dưới thời vua Khải Định. Tuy nhiên, trước khi có bản dịch đầy đủ của sắc phong gốc hoặc hồ sơ kiểm kê chính thức, những thông tin về tên cha, chức vụ, địa bàn khâm sai và cấp phong thần nên được trình bày như nội dung thần tích, truyền khẩu hoặc diễn giải của cộng đồng.
Không nên đồng nhất mọi nhân vật nữ trong thần tích
Trong quá trình truyền miệng, các tên gọi Diệp Phu Nhân, Thánh Ân, Lẫm Sơn Công Chúa, Bà Lớn Tuần, Mẫu Liễu Hạnh và Chầu Đệ Nhị đôi khi được đặt gần nhau. Điều này có thể khiến người đọc hiểu rằng tất cả là tên gọi của cùng một nhân vật.
Trên thực tế, các tên gọi ấy có thể thuộc những lớp thờ tự khác nhau:
- Diệp Phu Nhân gắn với lớp thần tích cổ của vùng Bách Lẫm.
- Mẫu Liễu Hạnh thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu phổ biến của người Việt.
- Lẫm Sơn Công Chúa hay Bà Lớn Tuần là một nữ thần địa phương được kết nối với hệ thống Sơn Trang.
- Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn là một vị thánh trong điện thần Tứ phủ.
Việc các vị cùng xuất hiện trong một không gian thờ không có nghĩa rằng họ nhất thiết là một người. Đây là đặc điểm thường gặp tại các ngôi đền lâu đời: thần bản địa được phối thờ với những vị thánh thuộc hệ thống tín ngưỡng có phạm vi ảnh hưởng rộng hơn.
Đền Tuần Quán thờ những ai?
Đền Tuần Quán có hệ thống thờ tự đa dạng, phản ánh quá trình hội tụ tín ngưỡng qua nhiều giai đoạn. Tùy từng tài liệu và từng thời điểm sắp đặt điện thờ, danh sách các vị được nhắc đến có thể không hoàn toàn giống nhau.
Mẫu Liễu Hạnh
Mẫu Liễu Hạnh giữ vai trò nổi bật trong đời sống nghi lễ hiện nay của đền. Theo truyền tích địa phương, Mẫu từng giáng hiện tại Tuần Quán dưới hình thức một người phụ nữ hoặc một bà lão, cứu giúp người đau yếu, bảo vệ người lương thiện và đem lại sự công bằng cho dân chúng.
Những câu chuyện này thuộc thế giới thần tích, nhưng cho thấy hình tượng Mẫu được cộng đồng gửi gắm nhiều giá trị đạo đức: lòng nhân hậu, sự công bằng, khả năng che chở người yếu thế và tinh thần gắn bó với đất nước.
Lễ hội mùng 3 tháng 3 âm lịch được tổ chức dưới hình thức giỗ Mẫu, còn được gọi trong dân gian là Hội Mẹ. Đây là một căn cứ quan trọng cho thấy vị trí trung tâm của Mẫu Liễu Hạnh trong sinh hoạt cộng đồng tại đền.
Lẫm Sơn Công Chúa
Lẫm Sơn Công Chúa được thờ với tư cách một nữ thần quan trọng gắn trực tiếp với tên gọi Bà Lớn Tuần. Hình tượng của bà đại diện cho lớp tín ngưỡng Sơn Trang và ký ức về những người phụ nữ có công bảo vệ, chăm lo cho cư dân miền thượng du.
Trong cách thực hành của một số cộng đồng, bà được nhìn nhận như vị chúa trông coi miền rừng núi hoặc địa bàn thượng lưu sông Hồng. Tuy nhiên, vị trí cụ thể của bà trong điện thần tại đền cần được tìm hiểu dựa trên sơ đồ thờ tự và hồ sơ hiện hành, không nên tự động đồng nhất với Mẫu Thượng Ngàn hoặc Chầu Đệ Nhị.
Diệp Phu Nhân và Thánh Ân
Diệp Phu Nhân được xem là vị thần gắn với giai đoạn sớm của Đền Tuần Quán. Danh hiệu Thánh Ân thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với một nữ thần được tin là có công giúp nước và che chở dân chúng.
Mối quan hệ giữa Diệp Phu Nhân và những vị Mẫu được thờ về sau là một vấn đề đáng chú ý. Có thể tín ngưỡng về vị thần bản địa đã được tiếp nhận vào hệ thống thờ Mẫu, hoặc thần tích cũ được diễn giải lại theo ngôn ngữ của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ.
Đây không phải là hiện tượng hiếm gặp. Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, một vị thần địa phương có thể được gọi bằng nhiều danh hiệu, được bổ sung thần tích hoặc được phối thuộc vào một điện thần rộng lớn hơn theo sự biến đổi của cộng đồng.
Những dấu ấn lịch sử tại Đền Tuần Quán
Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, Đền Tuần Quán còn được biết đến như một địa điểm liên quan đến nhiều sự kiện trong lịch sử Yên Bái thế kỷ XX.
Liên hệ với cuộc Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930
Theo hồ sơ di tích được các cơ quan báo chí địa phương dẫn lại, chiều ngày 9/2/1930, một nhóm chí sĩ của Việt Nam Quốc dân Đảng thuộc Chi bộ Xuân Lũng, Phú Thọ đã cải trang thành người hành hương để tới Đền Tuần Quán.
Họ mang theo vũ khí, hòa vào dòng người đi lễ và sử dụng khu vực đền làm nơi gặp gỡ, bàn bạc trước khi cuộc Khởi nghĩa Yên Bái nổ ra vào đêm 10/2/1930.
Chi tiết này cho thấy những cơ sở tín ngưỡng đông người qua lại đôi khi trở thành địa điểm liên lạc kín đáo của các tổ chức yêu nước. Người hoạt động có thể cải trang thành khách hành hương để tránh sự theo dõi của chính quyền thực dân.
Đền Tuần Quán vì vậy gắn với ký ức về tinh thần đấu tranh chống ách đô hộ, đồng thời góp phần kết nối lịch sử địa phương với một sự kiện có vị trí đáng chú ý trong phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Hoạt động cách mạng năm 1940
Năm 1940, Hoàng Văn Thụ và Bùi Đức Minh được ghi nhận từng dừng chân, lưu trú tại khu vực Đền Tuần Quán trên hành trình sang Vân Nam, Trung Quốc.
Trong điều kiện hoạt động bí mật, những địa điểm nằm gần đường sắt, đường sông nhưng có không gian sinh hoạt tín ngưỡng là nơi thuận lợi để nghỉ chân và che giấu hành trình. Sự kiện này tiếp tục cho thấy vị trí giao thông đặc biệt của Tuần Quán.
Vai trò sau Cách mạng Tháng Tám
Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời năm 1945, đền được sử dụng làm nơi thông tin, tuyên truyền tin tức tới nhân dân địa phương. Đây cũng là một địa điểm tiếp nhận sự đóng góp trong Tuần lễ vàng nhằm ủng hộ chính quyền cách mạng và công cuộc bảo vệ đất nước.
Năm 1946, khu vực đền được ghi nhận là nơi hội quân của các đơn vị Vệ quốc đoàn trước một hoạt động quân sự nhằm ổn định tình hình tại tỉnh lỵ Yên Bái. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1947 đến năm 1954, địa bàn quanh đền thuộc tuyến phòng thủ bảo vệ thị xã.
Những sự kiện này làm cho Đền Tuần Quán là một địa điểm thờ tự và là chứng tích của đời sống chính trị, quân sự và xã hội tại Yên Bái trong nửa đầu thế kỷ XX.
