Ngũ Vị Tôn Ông hay còn gọi là Ngũ Vị Tôn Quan, Ngũ Vị Quan Lớn, là 5 vị đại quan có vai trò rất quan trọng trong Tứ Phủ.
Trong không gian tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, Ngũ Vị Tôn Quan là một hệ thống thần linh được nhiều cộng đồng tôn kính. Tên gọi này thường xuất hiện trên ban Công đồng tại đền, phủ, điện thờ Mẫu; trong văn chầu, nghi lễ hầu đồng và trong ký ức tín ngưỡng của người dân ở nhiều vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ.
Khi tìm hiểu về Ngũ Vị Tôn Quan, nhiều người muốn biết năm vị gồm những ai, mỗi vị cai quản lĩnh vực nào và có những đền thờ nào tiêu biểu. Đây là nhu cầu dễ hiểu, nhưng cũng là chủ đề cần được tiếp cận thận trọng. Các danh xưng của năm vị tương đối phổ biến trong thực hành Tứ phủ, song thần tích, thân thế, công trạng và nơi thờ phụng lại có nhiều dị bản theo từng vùng.
Ngũ Vị Tôn Quan là gì?
Ngũ Vị Tôn Quan còn được gọi là Ngũ Vị Tôn Ông, Ngũ Vị Quan Lớn hoặc Năm Tòa Quan Lớn. Đây là nhóm năm vị Quan lớn trong hệ thống thần điện Tứ phủ, thường được thờ tại ban Công đồng trong các phủ, đền và điện thờ Mẫu.
Trong nhiều cách bài trí truyền thống, Ngũ Vị Tôn Quan được đặt sau Tam Tòa Thánh Mẫu hoặc ở một lớp thờ riêng, tùy kiến trúc và quy mô của từng nơi. Cách sắp đặt này thể hiện một trật tự biểu tượng trong điện thần, không phải một mô hình hành chính có thật trong đời sống xã hội.
Theo quan niệm phổ biến trong thực hành Tứ phủ, các vị Quan lớn có vai trò thực thi mệnh lệnh của các Thánh Mẫu, gắn với những không gian như Thiên phủ, Nhạc phủ, Thoải phủ, Địa phủ và vùng đồng bằng. Tuy nhiên, các cách giải thích về chức năng của từng vị không hoàn toàn giống nhau ở mọi địa phương.
Một số nơi nhấn mạnh yếu tố thiên giới, núi rừng, sông nước. Một số nơi lại chú trọng đến công trạng đánh giặc, bảo vệ dân làng hoặc bảo hộ nghề nghiệp địa phương. Điều này phản ánh đặc điểm dung hợp của tín ngưỡng dân gian Việt Nam: một vị thần có thể vừa mang tính chất của thần tự nhiên, vừa gắn với nhân vật truyền thuyết, vừa được cộng đồng địa phương tôn thờ qua nhiều lớp lịch sử.
Ngũ Vị Tôn Quan gồm những ai?
Danh sách năm vị thường gặp trong tín ngưỡng Tứ phủ gồm:
| Thứ tự | Danh xưng thường gặp | Không gian hoặc ý nghĩa biểu tượng thường được liên hệ |
|---|---|---|
| Đệ Nhất | Quan Lớn Đệ Nhất Thượng Thiên | Thiên phủ, trật tự cõi trời |
| Đệ Nhị | Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn hoặc Quan Đệ Nhị Giám Sát | Núi rừng, thượng ngàn, sự giám sát |
| Đệ Tam | Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ | Sông nước, thủy giới |
| Đệ Tứ | Quan Lớn Đệ Tứ Khâm Sai | Quyền khâm sai, thực thi mệnh lệnh Tứ phủ |
| Đệ Ngũ | Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh | Sông Tranh, không gian thủy thần và cộng đồng ven sông |
Các danh xưng trên được sử dụng khá rộng rãi, nhưng cần hiểu rằng tên gọi không phải lúc nào cũng hoàn toàn thống nhất. Chẳng hạn, Quan Lớn Đệ Nhị có nơi gọi là Quan Đệ Nhị Thượng Ngàn, có nơi nhấn mạnh danh xưng Quan Giám Sát. Quan Lớn Đệ Ngũ thường được gọi gắn với tên địa danh là Quan Lớn Tuần Tranh.
Sự khác nhau trong tên gọi không nhất thiết là mâu thuẫn. Nó có thể phản ánh cách mỗi địa phương lưu giữ riêng ký ức về vị thần mà cộng đồng tôn kính.
Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ
Quan Lớn Đệ Tam là vị Quan thường được liên hệ rõ nhất với Thoải phủ, tức miền nước. Trong nhiều văn chầu và thực hành tín ngưỡng, Ngài được gọi là Quan Đệ Tam Thoải Phủ.
Hình tượng Quan Đệ Tam phản ánh vai trò quan trọng của nước trong đời sống cư dân Việt Nam. Các vùng đồng bằng Bắc Bộ, ven biển và ven sông được hình thành, bồi đắp và nuôi dưỡng bởi hệ thống sông ngòi. Nước đem lại phù sa, nguồn thực phẩm, giao thông và cơ hội buôn bán; nhưng cũng có thể gây lũ lụt, sạt lở, đắm thuyền hoặc mất mùa.
Vì vậy, việc thờ các vị thủy thần là một nét phổ biến trong tín ngưỡng dân gian. Khi phát triển trong hệ thống Tứ phủ, nhiều thần sông, thần nước hoặc nhân vật truyền thuyết địa phương đã được hội nhập vào hình tượng Quan Lớn Đệ Tam.
Đền Lảnh Giang là một địa điểm tiêu biểu gắn với Quan Đệ Tam. Di tích nằm ở khu vực Yên Lạc, phường Duy Tân, tỉnh Ninh Bình. Địa chỉ cũ thường được ghi là thôn Yên Lạc, xã Mộc Nam, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam.
Theo thần tích địa phương, Đền Lảnh Giang thờ ba vị tướng thủy thần thời Hùng Vương và thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung. Trong quá trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị thủy thần tại đây được cộng đồng liên hệ với Quan Lớn Đệ Tam.
Đây là ví dụ rõ về sự dung hợp tín ngưỡng. Đền Lảnh Giang đơn giản là nơi thờ một vị Quan trong Tứ phủ và là không gian lưu giữ tín ngưỡng thủy thần, truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung, lễ hội rước nước và ký ức của cư dân ven sông.
Vì thế, khi nói “Đền Lảnh Giang thờ Quan Đệ Tam”, cần hiểu đây là cách gọi phổ biến trong thực hành tín ngưỡng hiện nay. Lớp thờ cũ của di tích và các vị thần được thờ tại đây có lịch sử, ý nghĩa riêng, không nên bị giản lược thành một câu chuyện duy nhất.
Ngũ Vị Tôn Quan được thờ ở đâu?
Câu trả lời ngắn gọn là: Ngũ Vị Tôn Quan được thờ tại nhiều đền, phủ, điện thờ Mẫu trên khắp Việt Nam, đặc biệt ở miền Bắc. Nơi thờ phổ biến nhất là ban Công đồng trong không gian tín ngưỡng Tứ phủ.
Không phải ngôi đền nào có thờ Mẫu cũng đều có đủ tượng hoặc bài vị của năm vị Quan. Có nơi thờ đủ Ngũ Vị Tôn Quan; có nơi chỉ lập ban Công đồng chung; có nơi nhấn mạnh một vị Quan gắn với thần tích bản địa; cũng có nơi chỉ phối thờ một vài vị.
Dưới đây là một số địa điểm tiêu biểu thường được liên hệ với từng vị:
| Vị Quan | Địa điểm thờ tiêu biểu | Địa chỉ hiện hành |
|---|---|---|
| Quan Đệ Nhất | Khu vực quần thể Đền Đồng Bằng | Thôn Đồng Bằng, xã Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên |
| Quan Đệ Nhị | Đền Quan Giám Sát | Thôn Việt Thắng, xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn |
| Quan Đệ Tam | Đền Lảnh Giang | Khu vực Yên Lạc, phường Duy Tân, tỉnh Ninh Bình |
| Quan Đệ Tứ | Đền Đức Thánh Quan Lớn Đệ Tứ | Khu phố Đông Thái, xã Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng |
| Quan Đệ Ngũ | Đền Tranh | Thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng |
Danh sách trên chỉ mang tính gợi ý để người đọc hình dung về các điểm thờ tiêu biểu. Đây không phải danh sách duy nhất hay đầy đủ tất cả nơi thờ Ngũ Vị Tôn Quan.
Nhiều phủ, đền lớn như Phủ Dầy, Phủ Tây Hồ, Đền Sòng, các phủ thờ Mẫu ở Nam Định, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Lạng Sơn, Bắc Ninh, Thanh Hóa và nhiều tỉnh khác cũng có ban Công đồng thờ Ngũ Vị Tôn Quan theo cách bài trí riêng.
