Cô Bé Hòa Bình thường được đồng nhất với Cô Bé Thác Bờ, vị thánh cô bản đền gắn với vùng sông Đà và đền Vầy Nưa ở Phú Thọ.
Trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của một số cộng đồng, Cô Bé Hòa Bình thường được gọi là Cô Bé Thác Bờ. Cô được quan niệm là một vị thánh cô bản địa gắn với vùng Thác Bờ, lòng hồ sông Đà và không gian văn hóa của đồng bào Mường. Nhiều người thực hành tín ngưỡng cho rằng Cô theo hầu Chúa Thác Bờ, trông coi vùng sông nước, núi rừng và giúp đỡ người dân qua lại trên dòng Đà giang.
Tuy nhiên, tư liệu về Cô Bé Hòa Bình hiện còn rời rạc. Chưa có hồ sơ lịch sử đáng tin cậy xác định tên thật, quê quán, niên đại hay hành trạng của Cô như một nhân vật lịch sử cụ thể. Những gì được lưu truyền chủ yếu nằm trong bản văn chầu, ký ức của người trông đền, lời kể của thanh đồng, cung văn và các cộng đồng hành lễ quanh vùng Thác Bờ.
Địa điểm được nhắc đến nhiều nhất khi nói về Cô Bé Hòa Bình là đền Thác Bờ ở khu vực Vầy Nưa cũ, nay thuộc xóm Săng Bờ, xã Tiền Phong, tỉnh Phú Thọ. Ngoài ra, tên gọi Cô Bé Hòa Bình còn được một số người liên hệ với đền Đôi Cô Cửa Chương ở khu vực xóm Mơ, xã Đà Bắc. Hai mạch thờ tự này có những điểm giao thoa nhưng không nên mặc nhiên xem là hoàn toàn giống nhau.
Cô Bé Hòa Bình là ai?
Một vị thánh cô bản địa của vùng Thác Bờ
Trong hệ thống điện thần thờ Mẫu, bên cạnh các vị thánh có phạm vi thờ phụng rộng còn có nhiều vị được gọi là cô bé bản đền hoặc thánh cô bản cảnh. Đây là những nữ thần trẻ gắn với một ngôi đền, một khu rừng, cửa sông, bến nước, ngọn núi hoặc cộng đồng địa phương cụ thể.
Cô Bé Hòa Bình thường được nhìn nhận theo dạng thức này. Danh xưng của Cô không dựa trên thứ bậc cố định như Cô Đệ Nhất, Cô Đôi, Cô Bơ hay Cô Chín, mà được hình thành từ địa danh Hòa Bình và vùng Thác Bờ. Vì vậy, tên gọi của Cô vừa chỉ một vị thánh trong tín ngưỡng, vừa phản ánh mối liên hệ sâu sắc giữa con người với cảnh quan sông Đà.
Một số tư liệu thực hành thờ Mẫu gọi Cô là Cô Bé Thác Bờ, xem Cô là thánh cô bản đền Vầy Nưa và là người theo hầu Chúa Thác Bờ. Chính các tư liệu này cũng thừa nhận rằng thông tin về lai lịch của Cô còn rất ít, phần lớn tồn tại dưới dạng truyền khẩu và bản văn nghi lễ.
Vì vậy, khi giới thiệu về Cô Bé Hòa Bình, cần phân biệt rõ hai lớp thông tin:
- Việc có cộng đồng tôn thờ Cô là một thực tế văn hóa tín ngưỡng.
- Những câu chuyện về thân thế, công lao và phép thiêng của Cô thuộc về truyền thuyết, bản văn chầu và niềm tin dân gian, chưa thể xem là lịch sử đã được kiểm chứng.
Sự tích Cô Bé Hòa Bình trong bản văn chầu
Hình tượng người con gái Mường bên dòng sông Đà
Trong một số bản văn chầu, Cô Bé Hòa Bình được miêu tả là người con gái trẻ của vùng núi rừng Tây Bắc, có mối liên hệ với cộng đồng Mường và dòng sông Đà. Cô hiện lên với vẻ đẹp thanh tú, trang phục mang màu sắc miền sơn cước, khi đi trên rừng, khi ngự thuyền giữa sóng nước.
Bản văn thường nhắc đến những hình ảnh như núi xanh, dòng Đà, thuyền vượt thác, nương rẫy, bản Mường và cảnh Thác Bờ. Đây không chỉ là phông nền cho câu chuyện về Cô mà còn thể hiện không gian sinh tồn của cư dân địa phương.
Cô được kể là người biết đường rừng, hiểu luồng nước, có thể dẫn lối cho dân bản, giúp thuyền bè vượt qua nơi hiểm trở. Một số dị bản còn kể Cô từng giúp đỡ quân sĩ trong thời Lê, chở người và lương thực qua thác, mở đường hoặc khơi dòng nước phục vụ cộng đồng.
Những chi tiết này gần gũi với truyền thuyết về Chúa Thác Bờ, người được dân gian kể là đã giúp nghĩa quân nhà Lê vượt sông, vận chuyển lương thảo và ổn định vùng Mường. Vì vậy, trong quá trình lưu truyền, sự tích của Cô Bé Hòa Bình đôi khi giao thoa với sự tích Chúa Thác Bờ.
Cô Bé Hòa Bình được thờ ở đâu?
Đền Thác Bờ tại khu vực Vầy Nưa cũ
Địa điểm được nhiều người thực hành tín ngưỡng xem là nơi thờ chính của Cô Bé Hòa Bình là đền Thác Bờ thuộc địa phận Vầy Nưa trước đây. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực này hiện thuộc: Xóm Săng Bờ, xã Tiền Phong, tỉnh Phú Thọ.
Địa danh cũ thường gặp trong sách báo và các bài viết trước năm 2025 là: Phố Bờ hoặc khu vực Vầy Nưa, xã Vầy Nưa, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình.
Năm 2025, tỉnh Hòa Bình hợp nhất với Phú Thọ và Vĩnh Phúc để hình thành tỉnh Phú Thọ mới. Xã Tiền Phong mới được thành lập từ xã Tiền Phong và phần lớn xã Vầy Nưa cũ. Các giới thiệu văn hóa – du lịch của cơ quan chuyên môn sau sắp xếp xác định đền Thác Bờ nằm trên đồi Hang Thần, khu vực xóm Săng Bờ, xã Tiền Phong.
Đây là lý do người đọc có thể gặp nhiều cách ghi địa chỉ khác nhau. Các cách ghi “đền Vầy Nưa”, “đền Thác Bờ Đà Bắc”, “đền Thác Bờ Hòa Bình” vẫn được sử dụng theo thói quen và có giá trị nhận diện địa danh lịch sử. Tuy nhiên, địa chỉ hành chính hiện tại cần ghi là xã Tiền Phong, tỉnh Phú Thọ.
Mối quan hệ giữa Cô Bé Hòa Bình và Chúa Thác Bờ
Cô được quan niệm là người theo hầu Chúa
Theo cách giải thích của nhiều người thực hành tín ngưỡng, Cô Bé Hòa Bình là một vị thánh trẻ theo hầu Chúa Thác Bờ. Mối quan hệ này tương tự hình thức thờ Cô Bé bản đền tại nhiều đền Mẫu khác: vị thần chính giữ vai trò trung tâm, còn Cô Bé là hình tượng gần gũi, nhanh nhẹn, gắn với cảnh vật và cộng đồng địa phương.
Trong tâm thức dân gian, Chúa Thác Bờ thường mang dáng vẻ uy nghi của người mẹ, người thủ lĩnh hoặc vị nữ thần có công với dân với nước. Cô Bé Hòa Bình lại hiện lên trẻ trung, mềm mại và gần gũi hơn. Cô đi rừng, xuống suối, chèo thuyền, hái hoa hoặc dẫn đường cho người qua thác.
Sự phân vai này không nên hiểu theo hệ thống cấp bậc hành chính cứng nhắc. Đó là cách cộng đồng nhân cách hóa thiên nhiên và tổ chức thế giới thiêng theo mô hình gia đình, triều đình hoặc bản mường quen thuộc.
Có thể gọi Cô là con gái Chúa Thác Bờ không?
Một số lời kể dân gian có thể gọi Cô là con, là thị nữ hoặc người hầu cận của Chúa. Tuy nhiên, chưa có thần tích thống nhất xác định quan hệ huyết thống giữa hai vị.
Cách nói thận trọng hơn là Cô theo hầu Chúa Thác Bờ hoặc Cô thuộc hệ thống thờ tự quanh Chúa Thác Bờ. Không nên khẳng định Cô là con gái ruột, hóa thân hay một danh hiệu khác của Chúa nếu không nói rõ đó chỉ là dị bản của một cộng đồng.
Cô Bé Hòa Bình trong nghi lễ hầu đồng
Cô có phải vị thánh cô thường xuyên được hầu không?
So với các vị nổi tiếng trong hàng Thánh Cô như Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải, Cô Sáu Sơn Trang, Cô Tám Đồi Chè, Cô Chín hay Cô Bé Đông Cuông, giá Cô Bé Hòa Bình không phổ biến đồng đều ở mọi địa phương.
Cô thường xuất hiện trong những bản hội có mối liên hệ với đền Thác Bờ, vùng sông Đà hoặc truyền thống thờ Chúa Thác Bờ. Có nơi bản văn về Cô được hát khi hầu riêng Cô, nhưng cũng có nơi được sử dụng trong giá Chúa Thác Bờ hoặc trong phần hát ca ngợi cảnh Thác Bờ.
Điều này cho thấy ranh giới giữa các giá hầu trong thực hành dân gian có thể linh hoạt. Không nên căn cứ vào một buổi hầu cụ thể để kết luận đó là nghi thức bắt buộc của toàn bộ tín ngưỡng thờ Mẫu.
Vai trò của hát chầu văn
Hát chầu văn giúp tái hiện cảnh sắc, tính cách và công lao của vị thánh đang được cung thỉnh. Với Cô Bé Hòa Bình, lời văn đưa người nghe đến với núi rừng Hòa Bình, dòng Đà, thác nước, thuyền bè và đời sống người Mường.
Qua âm nhạc, lời ca và động tác diễn xướng, một địa danh cụ thể được chuyển hóa thành không gian thiêng. Người tham dự nghe kể chuyện về Cô và cảm nhận ký ức của cộng đồng từng sống bên một dòng sông nhiều hiểm nguy.
