Tìm hiểu Cậu Hoàng Tư trong hàng Tứ phủ Thánh Cậu, vai trò, sắc phục, giá hầu và những dị bản trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.
Trong hệ thống điện thần của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, hàng Thánh Cậu thường được hình dung qua những vị nam thần mang dáng vẻ thiếu niên, nhanh nhẹn và gần gũi. Bên cạnh Cậu Hoàng Cả, Cậu Hoàng Đôi, Cậu Hoàng Bơ hay các Cậu Bé Bản Đền, tên gọi Cậu Hoàng Tư cũng xuất hiện trong một số bản văn, sơ đồ thờ tự và truyền khẩu của cộng đồng thực hành.
Tuy nhiên, khác với những nhân vật có đền thờ chính, thần tích địa phương và dấu tích lịch sử tương đối rõ, tư liệu về Cậu Hoàng Tư hiện còn rất ít. Không có một bản sự tích được mọi dòng đồng, bản hội và địa phương cùng thừa nhận. Những thông tin như quê quán, thời đại giáng sinh, danh tính khi còn ở trần gian hoặc ngày khánh tiệc của Cậu phần lớn chưa có cơ sở để khẳng định chắc chắn.
Bởi vậy, tìm hiểu Cậu Hoàng Tư cần đặt trong toàn bộ hệ thống Tứ phủ Thánh Cậu, đồng thời phân biệt giữa cấu trúc biểu tượng của điện thần, thực hành nghi lễ và những cách giải thích được lưu truyền trong từng cộng đồng. Cách tiếp cận này giúp người đọc hiểu đúng giá trị văn hóa của hình tượng Thánh Cậu mà không biến những dị bản tín ngưỡng thành dữ kiện lịch sử.
Cậu Hoàng Tư là ai?
Cậu Hoàng Tư, còn được gọi là Cậu Tư hoặc Cậu Đệ Tứ, là một danh hiệu được nhắc đến trong hàng Tứ phủ Thánh Cậu của tín ngưỡng thờ Mẫu. Trong cách sắp xếp phổ biến ở một số điện thờ và bản hội, Cậu được đặt ở ngôi thứ tư, mang sắc phục màu vàng và thường được liên hệ với Địa phủ.
Có thể hiểu khái quát rằng Cậu Hoàng Tư là hình tượng Thánh Cậu đại diện cho phương diện Địa phủ trong cấu trúc biểu tượng của Tứ phủ. Đây là cách nhận diện dựa trên thứ bậc, màu sắc và mối liên hệ giữa các hàng thần linh, chứ chưa phải một kết luận về nhân thân lịch sử của Cậu.
Một số truyền khẩu còn nói Cậu theo hầu Quan Lớn Đệ Tứ Khâm Sai hoặc Chầu Đệ Tứ. Cách giải thích này giúp liên kết Cậu với nhóm thần linh mang ngôi “Đệ Tứ” và sắc vàng trong điện thần. Dẫu vậy, đây không phải cách hiểu duy nhất. Có nơi chỉ thờ Cậu Tư như một vị đại diện của hàng Thánh Cậu, không xác định cụ thể Cậu theo hầu vị Quan, Chầu hay Ông Hoàng nào.
Vì tư liệu không thống nhất, không nên khẳng định Cậu Hoàng Tư là hóa thân của một nhân vật lịch sử cụ thể. Cũng chưa có đủ căn cứ để nói Cậu là con, em hoặc tùy tướng của một vị thánh nhất định theo nghĩa gia hệ. Những mối quan hệ trong điện thần thường mang tính biểu tượng và nghi lễ nhiều hơn quan hệ huyết thống theo cách hiểu thông thường.
Các tên gọi thường gặp
Trong các nguồn truyền khẩu và thực hành thờ tự, tên của Cậu có thể được gọi theo một số cách:
- Cậu Hoàng Tư;
- Cậu Tư;
- Cậu Đệ Tứ;
- Cậu Hoàng Tư Địa Phủ;
- Cậu Hoàng Tư Long Thành trong một số bản kê danh hoặc văn khấn lưu truyền.
Trong đó, “Cậu Tư” và “Cậu Đệ Tứ” là những tên gọi dễ hiểu nhất, thể hiện ngôi thứ tư trong hàng Thánh Cậu. Danh xưng “Cậu Hoàng Tư” được sử dụng khá phổ biến trên các sơ đồ điện thần hiện đại, nhưng chữ “Hoàng” ở đây không nhất thiết có nghĩa Cậu là một vị thuộc hàng Tứ phủ Quan Hoàng.
Tên gọi “Cậu Hoàng Tư Long Thành” chỉ xuất hiện trong một số nguồn truyền khẩu hoặc văn khấn được lưu hành trong cộng đồng. Hiện chưa có đủ tư liệu đáng tin cậy để xác định “Long Thành” là một địa danh thờ Cậu, một mỹ hiệu hay tên được hình thành trong quá trình diễn xướng. Do đó, cách gọi này cần được trình bày thận trọng, không nên xem là danh hiệu chính thức đã được thống nhất.
Cậu Hoàng Tư trong hệ thống Tứ phủ Thánh Cậu
Muốn hiểu vị trí của Cậu Hoàng Tư, trước hết cần nhìn vào hàng Tứ phủ Thánh Cậu. Đây là một lớp thần linh trong điện thần thờ Mẫu, thường được đặt sau hàng Tứ phủ Thánh Cô.
Trong nghệ thuật tạo tượng, tranh thờ và diễn xướng nghi lễ, các Thánh Cậu thường mang hình tượng nam thiếu niên. Dáng vẻ trẻ trung, hoạt bát của các Cậu tạo nên một sắc thái riêng, khác với vẻ uy nghi của hàng Quan Lớn, phong lưu của hàng Quan Hoàng hay mềm mại, duyên dáng của hàng Thánh Cô.
Tuy nhiên, số lượng và danh sách các Thánh Cậu không hoàn toàn thống nhất. Có nguồn gọi là Thập vị Thánh Cậu, tức mười vị. Có nơi nói đến mười hai Cậu. Trong thực hành, nhiều điện thờ không đặt đủ tượng theo một danh sách cố định mà chỉ thờ một số vị đại diện hoặc thờ chung tại Lầu Cậu.
Những tên thường được nhắc đến gồm:
- Cậu Hoàng Cả;
- Cậu Hoàng Đôi;
- Cậu Hoàng Bơ;
- Cậu Hoàng Tư;
- Cậu Bé Đồi Ngang;
- Cậu Bé Bản Đền;
- một số Cậu Bé gắn với đền, phủ hoặc vùng đất cụ thể.
Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm mở của tín ngưỡng dân gian. Điện thần thờ Mẫu không hình thành từ một giáo điển duy nhất mà được bồi đắp qua nhiều lớp văn hóa, thần tích địa phương, ký ức cộng đồng và quá trình giao lưu giữa các trung tâm thờ tự.
Cậu Hoàng Tư có phải là một trong mười hai Thánh Cậu?
Có thể nói Cậu Hoàng Tư là một trong những vị thường được kê vào hàng Tứ phủ Thánh Cậu. Tuy nhiên, cách nói “mười hai Thánh Cậu” không nên được hiểu như một danh sách duy nhất, bất biến và áp dụng cho mọi nơi.
Một số bản kê danh hiện nay xếp Cậu Hoàng Tư sau Cậu Hoàng Cả, Cậu Hoàng Đôi và Cậu Hoàng Bơ. Những vị tiếp theo có thể là Cậu Bé Đồi Ngang, Cậu Bé Hoàng cùng các Cậu Bản Đền. Danh sách cụ thể thay đổi tùy nguồn.
Ở nhiều đền phủ, người thực hành không quá chú trọng việc xác định đủ mười hay mười hai vị. Họ quan tâm hơn tới các vị có liên hệ với bản đền, lịch sử địa phương và truyền thống nghi lễ được trao truyền. Vì thế, việc cố gắng lập một bảng danh sách tuyệt đối đôi khi không phản ánh đúng tính đa dạng của tín ngưỡng.
Cậu Hoàng Tư thuộc phủ nào?
Theo cách giải thích phổ biến trong một số cộng đồng thực hành, Cậu Hoàng Tư thuộc Địa phủ. Đây là miền biểu tượng gắn với đất đai, mặt đất, nền tảng sinh tồn và không gian cư trú của con người.
Trong hệ màu Tứ phủ, sắc vàng thường được sử dụng để biểu đạt Địa phủ. Bởi vậy, tượng Cậu Tư hoặc trang phục trong giá hầu Cậu thường mang màu vàng làm chủ đạo.
Tuy nhiên, khái niệm Địa phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu cần được hiểu đúng. Địa phủ không nên chỉ được đồng nhất với âm phủ, nơi phán xét người chết, như trong một số quan niệm tôn giáo hoặc truyện kể dân gian khác. Trong cấu trúc Tứ phủ, Địa phủ còn tượng trưng cho miền đất, nguồn sống, ruộng đồng và nền tảng nâng đỡ đời sống con người.
Sự hình thành của Tứ phủ là một quá trình lâu dài. Có nơi xem Địa phủ là phủ thứ tư được bổ sung vào hệ Tam phủ. Có nơi lại diễn giải Nhạc phủ là miền được mở rộng từ hệ thống ba phủ ban đầu. Vì thế, cách phân chia giữa Thiên, Địa, Thoải và Nhạc không phải lúc nào cũng hoàn toàn giống nhau trong mọi tư liệu.
Đối với Cậu Hoàng Tư, mối liên hệ với Địa phủ chủ yếu được nhận biết qua ba yếu tố:
- Ngôi thứ tư trong hàng Thánh Cậu;
- Sắc phục màu vàng;
- Sự liên hệ với các vị mang ngôi Đệ Tứ trong điện thần.
Đây là hệ quy chiếu mang tính nghi lễ và biểu tượng. Chưa có một thần tích độc lập đủ rõ để xác định Cậu từng giáng sinh tại vùng đất nào hoặc cai quản một địa vực cụ thể.
Có sự tích về Cậu Hoàng Tư không?
Hiện chưa có một bản sự tích Cậu Hoàng Tư được phổ biến rộng rãi và được nhiều cộng đồng cùng thừa nhận. Những bài viết hiện nay thường chỉ giới thiệu ngắn rằng Cậu thuộc Địa phủ, mặc áo vàng và theo hầu các vị thánh Đệ Tứ.
Một số nguồn mô tả chung các Thánh Cậu là những hoàng tử thiên cung được cử xuống trần gian giúp dân, dẹp giặc hoặc dạy dân nghề nghiệp, sau đó hóa khi tuổi còn trẻ và trở về hầu cận chư vị Tứ phủ. Mô típ này có ý nghĩa trong thế giới truyền thuyết, nhưng không nên tự động xem là sự tích riêng của Cậu Hoàng Tư.
Trong tín ngưỡng dân gian, một vị thánh có thể được nhận diện theo nhiều con đường. Có vị gắn với một nhân vật lịch sử đã được địa phương thần hóa. Có vị bắt nguồn từ thần tích làng xã. Có vị được hình thành chủ yếu trong diễn xướng nghi lễ. Cũng có những danh hiệu đóng vai trò hoàn thiện cấu trúc biểu tượng của điện thần mà không có một tiểu sử độc lập rõ ràng.
Cậu Hoàng Tư có thể thuộc trường hợp sau. Hình tượng của Cậu hiện được nhận biết chủ yếu qua ngôi vị, sắc phục và vị trí trong hàng Thánh Cậu, hơn là qua một câu chuyện giáng sinh chi tiết.
Không nên tự ghép sự tích của vị khác cho Cậu Hoàng Tư
Do thiếu tư liệu, có hiện tượng lấy sự tích của Cậu Bé Đồi Ngang, Cậu Hoàng Bơ hoặc một Cậu Bản Đền để gán cho Cậu Hoàng Tư. Cách làm này dễ khiến các nhân vật bị trộn lẫn.
Cậu Bé Đồi Ngang có truyền thuyết riêng gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh và không gian thờ tự ở vùng Ninh Bình. Cậu Hoàng Bơ thường được liên hệ với Thoải phủ và biểu tượng sông nước. Cậu Bé Bản Đền lại là danh hiệu dành cho vị Cậu hầu cận, trông coi hoặc gắn bó với một ngôi đền cụ thể.
Cậu Hoàng Tư thuộc một mạch nhận diện khác. Khi chưa có thần tích đáng tin cậy, việc trung thực nói rằng tư liệu còn thiếu sẽ phù hợp hơn việc xây dựng một câu chuyện hoàn chỉnh nhưng không có căn cứ.
Hình tượng và sắc phục của Cậu Hoàng Tư
Cậu Hoàng Tư thường được hình dung với dáng vẻ của một nam thiếu niên khỏe khoắn, nhanh nhẹn. Trong nghệ thuật tượng thờ, Cậu có thể ngồi hoặc đứng, gương mặt trẻ, phục sức gọn gàng, thể hiện nét hoạt bát của hàng Thánh Cậu.
Sắc phục tiêu biểu của Cậu là màu vàng. Đây là màu được liên hệ với ngôi Đệ Tứ và Địa phủ trong nhiều sơ đồ thờ tự.
Trang phục giá Cậu có thể gồm:
- Áo cánh hoặc áo ngắn màu vàng;
- Khăn vấn theo lối khăn đầu rìu;
- Dải thắt lưng hoặc thắt hoa;
- Xà cạp ở chân;
- Hài hoặc giày thêu;
- Mạng hoặc các chi tiết trang sức tùy truyền thống của bản hội.
Hình thức cụ thể không hoàn toàn giống nhau. Trang phục nghi lễ thay đổi theo vùng miền, điều kiện của đền phủ, phong cách của người thực hành và quá trình biến đổi của nghệ thuật phục sức. Không nên dựa vào một bộ trang phục hiện đại để khẳng định đó là mẫu duy nhất hoặc nguyên gốc.
Ý nghĩa của sắc vàng
Trong hệ biểu tượng Tứ phủ, màu sắc dùng để trang trí và giúp nhận biết miền phủ và ngôi vị. Màu vàng của Cậu Hoàng Tư thường được liên hệ với đất đai, sự ổn định và nền tảng sinh tồn.
Theo quan niệm truyền thống, đất là nơi con người dựng nhà, gieo trồng và an cư. Bởi vậy, sắc vàng có thể gợi nhắc sự vững chãi, nuôi dưỡng và gắn bó với quê hương.
Tuy nhiên, những ý nghĩa này thuộc bình diện biểu tượng văn hóa. Không nên diễn giải màu vàng như một phương tiện chắc chắn mang lại tài lộc, đổi vận hoặc hóa giải mọi khó khăn. Giá trị của màu sắc trước hết nằm trong cách tổ chức điện thần và ngôn ngữ nghệ thuật của nghi lễ.
Các đạo cụ thường được nhắc đến
Trong một số mô tả về giá Cậu Hoàng Tư, Cậu có thể sử dụng hèo, cờ, kiếm hoặc cung tên. Những đạo cụ này thể hiện vẻ nhanh nhẹn, tinh nghịch nhưng cũng mạnh mẽ của hình tượng thiếu niên trong hàng Thánh Cậu.
Cờ và kiếm thường gợi đến việc phụng sự, truyền lệnh hoặc bảo vệ. Cung tên có thể biểu hiện khả năng săn bắn, chiến đấu và sự lanh lợi. Hèo hoặc gậy là đạo cụ thường gặp trong một số giá Cậu, tạo nên tiết tấu linh hoạt cho động tác múa.
Không phải giá Cậu nào cũng sử dụng đầy đủ các đạo cụ kể trên. Một số mô tả trên mạng đã ghép nhiều động tác của các giá khác nhau thành một khuôn mẫu chung. Trong thực hành thực tế, cách múa phụ thuộc vào bản hội, cung văn, người hầu và truyền thống của không gian thờ tự.
