Cô Bé Thoải Phủ là một vị thánh cô gắn với miền sông nước trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Tìm hiểu sự tích, hình tượng và nơi thờ Cô.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, các vị thánh thường được hình dung trong một hệ thống có thứ bậc, danh xưng và phạm vi biểu tượng riêng. Bên cạnh các hàng Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Quan Hoàng và Thánh Cô được nhiều người biết đến, tại các đền, phủ còn có những vị Cô Bé gắn với từng miền thiêng. Cô Bé Thoải Phủ, còn được gọi là Cô Bé Thoải Cung, là một trong những hình tượng như vậy.
Theo quan niệm phổ biến trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Cô Bé Thoải Phủ là vị thánh cô trẻ tuổi hầu cận trong miền Thoải phủ, tức miền nước. Hình tượng Cô thường gắn với sông ngòi, bến nước, thuyền rồng, cảnh sắc thủy cung và màu áo trắng đặc trưng của Thoải phủ.
Cô Bé Thoải Phủ là ai?
Cô Bé Thoải Phủ là danh xưng dùng để chỉ một vị thánh cô trẻ tuổi thuộc miền Thoải phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. “Thoải” là cách đọc biến âm của chữ “Thủy”, chỉ nước và các không gian liên quan đến nước như sông, suối, ao, hồ, cửa biển.
Trong cách gọi dân gian, Cô còn được nhắc đến bằng những tên như:
- Cô Bé Thoải;
- Cô Bé Thoải Cung;
- Cô Bé Thủy Cung;
- Cô Bé miền Thoải phủ.
Các danh xưng này không nhất thiết phản ánh những nhân vật hoàn toàn khác nhau. Trong phần lớn trường hợp, chúng cùng hướng đến hình tượng một vị Cô Bé hầu cận trong thủy phủ, mang những đặc điểm biểu tượng của miền nước.
Cần phân biệt Cô Bé Thoải Phủ với Cô Bơ Thoải Phủ. Cô Bơ là một vị trong hàng Tứ Phủ Thánh Cô, có vị trí, bản văn và hệ thống truyền thuyết tương đối rõ hơn trong thực hành tín ngưỡng. Cô Bé Thoải lại thuộc nhóm các Cô Bé bản đền hoặc các vị thánh cô trẻ tuổi gắn với một phủ, một cửa đền hay một không gian thờ tự cụ thể.
Do cách truyền thừa trong tín ngưỡng dân gian có nhiều biến đổi, tại một số nơi Cô Bé Thoải được xếp vào cuối hàng Thánh Cô hoặc được gọi là vị thứ mười hai trong một danh sách mở rộng. Ở những nơi khác, Cô được xem là Cô Bé bản đền của miền Thoải phủ và không nhất thiết nằm trong hệ thống mười hai Thánh Cô.
Bởi vậy, không nên áp dụng một danh sách cứng nhắc cho tất cả các đền, phủ. Cách phối thờ, danh xưng và vị trí của Cô có thể thay đổi tùy theo truyền thống của từng địa phương, từng dòng đồng và từng cơ sở tín ngưỡng.
Cô Bé Thoải trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu
Thoải phủ là gì?
Thoải phủ là miền nước trong thế giới biểu tượng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Trong mô hình Tam phủ, ba miền thiêng thường được nhắc đến gồm:
- Thiên phủ, tượng trưng cho bầu trời;
- Nhạc phủ, tượng trưng cho rừng núi;
- Thoải phủ, tượng trưng cho sông nước.
Trong quá trình phát triển của tín ngưỡng, hệ thống Tứ phủ còn có thêm Địa phủ, tượng trưng cho đất đai. Cách phân chia này giúp cộng đồng hình dung vũ trụ như một chỉnh thể gồm trời, đất, rừng núi và sông nước, mỗi miền có các vị thần linh cai quản.
Thoải phủ giữ vai trò đặc biệt trong đời sống của cư dân nông nghiệp. Nước cung cấp nguồn sống cho con người, cây trồng và vật nuôi nhưng cũng có thể gây lũ lụt, xói lở hoặc tai họa. Vì vậy, việc tôn kính các thần linh miền nước vừa thể hiện lòng biết ơn đối với tự nhiên, vừa phản ánh mong muốn sống hài hòa trước những sức mạnh khó kiểm soát.
Trong điện thần thờ Mẫu, Mẫu Thoải là vị Thánh Mẫu đại diện cho miền nước. Dưới quyền Mẫu là các vị Quan, Chầu, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu và những vị thần linh có liên hệ với sông, biển, giếng, bến nước hoặc thủy cung. Cô Bé Thoải được hình dung là một vị thánh cô trẻ tuổi hầu cận nơi cửa Mẫu Thoải.
Sự tích Cô Bé Thoải Phủ
Tư liệu về thân thế của Cô còn hạn chế
So với nhiều nhân vật trong điện thần Tứ phủ, Cô Bé Thoải không có một bản thần tích phổ biến và thống nhất. Hiện chưa có đủ tư liệu lịch sử đáng tin cậy để xác định Cô là một nhân vật có thật, sống vào triều đại nào, quê quán ở đâu hoặc có sự nghiệp cụ thể ra sao.
Phần lớn câu chuyện về Cô tồn tại trong truyền khẩu của thanh đồng, cung văn, thủ nhang và người đi lễ. Một số bản văn chầu cũng miêu tả cảnh Cô ngự nơi thủy cung, chèo thuyền trên sông, hầu cận Mẫu Thoải hoặc dạo chơi qua các cửa sông, bến nước.
Những hình ảnh đó có giá trị giúp nhận diện thế giới biểu tượng của tín ngưỡng nhưng không nên được xem là tư liệu lịch sử theo nghĩa chặt chẽ. Truyền thuyết tín ngưỡng thường được sáng tạo, bổ sung và địa phương hóa qua nhiều thế hệ.
Dị bản Cô là tiên nữ nơi thủy cung
Theo một cách kể phổ biến trong dân gian, Cô Bé Thoải vốn là một tiên nữ hoặc thị nữ nhỏ tuổi sống dưới thủy cung. Cô được Mẫu Thoải yêu mến, giao nhiệm vụ theo hầu và coi sóc một vùng sông nước.
Cô được miêu tả có dáng vẻ trẻ trung, khuôn mặt thanh tú, tính tình hồn nhiên nhưng nhanh nhẹn. Khi theo hầu Mẫu, Cô thường mặc áo trắng, chèo thuyền trên dòng nước, hái hoa hoặc mang theo mái chèo.
Tín ngưỡng thờ phụng Cô Bé Thoải
Cô được thờ ở đâu?
Cô Bé Thoải thường không có một hệ thống đền thờ độc lập rộng khắp như một số vị Thánh Mẫu hoặc Thánh Cô nổi tiếng. Cô chủ yếu được phối thờ trong những cơ sở tín ngưỡng liên quan đến Mẫu Thoải, Cô Bơ hoặc các vị thần miền sông nước.
Ban thờ Cô có thể được đặt tại:
- Lầu cô trong khuôn viên đền, phủ;
- Ban thờ các Thánh Cô;
- Khu vực thờ Mẫu Thoải;
- Đền, miếu nằm gần sông, suối hoặc bến nước;
- Điện thờ Tứ phủ tại một số địa phương.
Không phải ngôi đền nào có lầu cô cũng thờ riêng Cô Bé Thoải. Lầu cô có thể thờ chung nhiều vị Thánh Cô hoặc một vị Cô Bé bản đền khác. Muốn xác định chính xác, người đi lễ cần căn cứ vào biển tên, thần hiệu, tượng thờ và lời giới thiệu của ban quản lý hoặc người trông nom di tích.
Cô Bé Thoải và đền Cô Bơ Bông
Đền Cô Bơ Bông là một trong những địa điểm thường được nhắc đến khi nói về việc thờ các vị Thánh Cô thuộc miền Thoải. Đền nằm tại khu vực xã Hà Sơn, tỉnh Thanh Hóa, bên dòng sông Mã và gắn trước hết với tín ngưỡng thờ Cô Bơ Thoải Phủ.
Một số nguồn truyền khẩu cho rằng trong không gian thờ tại đây có sự hiện diện hoặc phối thờ Cô Bé Thoải. Tuy nhiên, không nên vì vậy mà gọi đền Cô Bơ Bông là đền thờ chính của Cô Bé Thoải nếu chưa có hồ sơ di tích hoặc thông tin chính thức xác nhận.
Đối tượng thờ chính, lịch sử hình thành và cách bài trí của đền Cô Bơ cần được tìm hiểu độc lập. Việc nhiều vị cùng được phối thờ trong một cơ sở tín ngưỡng là điều phổ biến, nhưng không có nghĩa các vị có cùng thân thế hoặc cùng vị trí trong điện thần.
