Cô Bé Đen, còn gọi Cô Bé Sóc, là thánh cô bản địa Nam Bộ được dung nhập vào Tứ phủ, gắn với Nhạc phủ và nghi lễ hầu đồng.
Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, bên cạnh những vị Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng và Thánh Cô được biết đến rộng rãi còn có nhiều vị thần linh mang tính địa phương. Các vị này thường gắn với một vùng đất, một ngôi đền, một cộng đồng hoặc một truyền thuyết riêng, sau đó được phối thờ và đưa vào nghi lễ của cộng đồng thực hành Tứ phủ.
Cô Bé Đen, thường được gọi là Cô Bé Sóc, là một trường hợp như vậy. Tên gọi của Cô xuất hiện phổ biến hơn trong thực hành thờ Mẫu tại Nam Bộ, đặc biệt trong các điện thờ và vấn hầu chịu ảnh hưởng của truyền thống Tứ phủ từ miền Bắc nhưng đã có sự tiếp biến với tín ngưỡng nữ thần, thần bản địa và văn hóa của các cộng đồng cư dân phương Nam.
Cô Bé Đen và Cô Bé Sóc có phải là một người?
Trong phần lớn tư liệu và lời kể của những cộng đồng thờ Mẫu tại Nam Bộ, Cô Bé Đen và Cô Bé Sóc được hiểu là hai tên gọi của cùng một vị thánh cô. “Cô Bé Sóc” nhấn mạnh nguồn gốc địa phương hoặc mối liên hệ của Cô với một cộng đồng cư trú ở vùng đất Nam Bộ, trong khi “Cô Bé Đen” thường gắn với màu sắc trang phục và cách thể hiện hình tượng của Cô trong nghi lễ.
Tuy nhiên, tín ngưỡng dân gian không có một cơ quan giáo quyền thống nhất để quy định tên gọi, thần tích và nghi thức cho tất cả đền, phủ. Vì vậy, cách gọi và cách thờ Cô có thể khác nhau giữa các bản hội, điện thờ và địa phương. Có nơi dùng tên Cô Bé Sóc, có nơi quen gọi Cô Bé Đen, cũng có nơi ghép thành “Cô Bé Đen – Cô Bé Sóc” nhằm tránh nhầm lẫn.
Việc hai tên gọi cùng tồn tại không phải điều hiếm gặp trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhiều vị thánh có thể được gọi theo thứ bậc, địa danh thờ phụng, màu áo, đặc điểm truyền thuyết hoặc chức năng trong nghi lễ. Theo thời gian, một tên gọi có thể trở nên phổ biến hơn tên gọi khác nhưng không nhất thiết phản ánh hai nhân vật hoàn toàn riêng biệt.
Dù vậy, không nên từ sự tương đồng tên gọi mà khẳng định mọi hình tượng mang tên Cô Bé Đen tại các địa phương đều là Cô Bé Sóc. Trong tín ngưỡng dân gian, tên gọi “Cô Bé” có thể dùng cho nhiều nữ thần trẻ tuổi hoặc những vị hầu cận được thờ tại một bản đền. Muốn xác định đối tượng thờ cụ thể cần căn cứ vào bài vị, tượng pháp, truyền tích và ký ức của cộng đồng tại chính nơi thờ ấy.
Tên gọi Cô Bé Sóc có ý nghĩa gì?
“Sóc” không phải tên của con vật
Một cách hiểu sai khá phổ biến là cho rằng chữ “Sóc” trong tên Cô Bé Sóc liên quan đến con sóc sống trong rừng. Tư liệu về tín ngưỡng thờ Mẫu tại Nam Bộ không ủng hộ cách giải thích này.
Trong ngôn ngữ và đời sống cư trú ở Nam Bộ, “sóc” thường được dùng để chỉ một điểm tụ cư hoặc làng của một số cộng đồng dân tộc thiểu số. Tùy từng vùng, từ này có thể gắn với cộng đồng Khmer, S’Tiêng hoặc những nhóm cư dân sinh sống lâu đời ở miền Đông và Tây Nam Bộ.
Do đó, tên gọi Cô Bé Sóc có thể được hiểu theo nghĩa Cô Bé của một sóc, một buôn làng hoặc một cộng đồng địa phương. Cách gọi này thể hiện mối quan hệ giữa vị thần với không gian cư trú của những người tôn thờ Cô, tương tự cách nhiều vị thần làng, thần bản hoặc Cô Bé bản đền được gọi theo địa danh.
Tuy nhiên, hiện chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác Cô thuộc dân tộc nào. Vì thế, chỉ nên nói rằng theo truyền thuyết của một số cộng đồng, Cô là một thiếu nữ người dân tộc thiểu số ở Nam Bộ hoặc miền Đông Nam Bộ, không nên tự ý xác định Cô là người Khmer, S’Tiêng hay một tộc người cụ thể khi chưa có căn cứ.
Cô Bé Sóc đứng ở đâu trong hệ thống Tứ phủ Thánh Cô?
Thần điện Tứ phủ thường được mô tả theo các hàng: Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Hàng Thánh Cô gồm những nữ thần được hình dung với dáng vẻ trẻ trung, nhanh nhẹn, gần gũi và thường hầu cận các vị Mẫu, Chúa hoặc Chầu.
Trong nhiều bản văn và cách sắp xếp phổ biến ở miền Bắc, người ta nhắc đến Thập vị Thánh Cô hoặc Thập nhị Thánh Cô. Tuy nhiên, danh sách cụ thể không hoàn toàn giống nhau giữa các tài liệu. Một số nơi tính theo thứ tự từ Cô Cả đến Cô Mười Hai; một số nơi chỉ thường xuyên hầu những vị nổi tiếng như Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải, Cô Chín, Cô Bé.
Bên cạnh những vị được đánh số còn có một hệ thống rộng lớn các Cô Bé địa phương. Các vị này được gọi theo nơi thờ, phong cảnh, sản vật hoặc truyền thuyết, chẳng hạn Cô Bé Bắc Lệ, Cô Bé Đông Cuông, Cô Bé Suối Ngang, Cô Bé Tân An, Cô Bé Cây Xanh hay Cô Bé Mỏ Than.
Cô Bé Sóc phù hợp hơn với nhóm thánh cô bản địa này. Cô thuộc hàng Thánh Cô trong nghĩa rộng, nhưng không phải ở đâu cũng xem Cô là một vị cố định trong danh sách Thập nhị Thánh Cô.
Do đó, cách giới thiệu “Cô Bé Sóc là một trong mười hai Thánh Cô bắt buộc của Tứ phủ” là quá tuyệt đối. Chính xác hơn, Cô là một thánh cô địa phương của Nam Bộ, thường được xếp về Nhạc phủ và được một số cộng đồng dung nhập vào thần điện Tứ phủ.
Vai trò của Cô Bé Sóc trong tín ngưỡng Tứ phủ
Hầu cận Mẫu và các vị Chúa Bà
Vai trò đầu tiên của Cô được thể hiện qua hình ảnh một thánh cô trẻ tuổi kề cận Mẫu Chúa Bạch. Trong cấu trúc biểu tượng của điện thờ, các vị hầu cận giúp làm rõ uy quyền và không gian ảnh hưởng của vị Mẫu hoặc Chúa Bà.
Cô Bé không phải người hầu theo nghĩa thấp kém trong đời sống xã hội. Trong tín ngưỡng, hàng Cô có vị trí thiêng, được cộng đồng kính thờ và thỉnh mời trong nghi lễ. Hình tượng người hầu cận thể hiện sự gần gũi, nhanh nhẹn và khả năng truyền đạt ân đức của các vị Mẫu đến cộng đồng.
Đại diện cho lớp thần linh bản địa Nam Bộ
Cô Bé Sóc cho thấy tín ngưỡng Tứ phủ khi vào Nam Bộ không chỉ giữ nguyên toàn bộ mô hình từ miền Bắc. Trong quá trình lan tỏa, tín ngưỡng đã tiếp xúc với tục thờ Bà, thờ nữ thần, thần rừng, thần núi và các vị bảo trợ cộng đồng tại phương Nam.
Những nhân vật như Cô Bé Sóc được đặt vào hàng Thánh Cô là dấu hiệu của quá trình bản địa hóa. Nhờ đó, người thực hành ở Nam Bộ có thể nhận thấy trong điện thờ các thánh tích xa xôi ở miền Bắc và có những vị thần gần gũi với lịch sử và cảnh quan nơi mình đang sống.
Sự dung nhập này không đồng nghĩa tất cả tín ngưỡng địa phương bị hòa tan vào Tứ phủ. Trái lại, tên gọi, lễ vật, màu sắc và câu chuyện riêng của Cô vẫn được duy trì, tạo nên một sắc thái Nam Bộ trong thực hành thờ Mẫu.
