Cô Bé Lục Cung là ai? Tìm hiểu tên gọi, sự tích, nghi lễ hầu giá và nơi phối thờ tại đền Chầu Lục ở xã Tân Thành, Lạng Sơn.
Trong đời sống tín ngưỡng Thờ Mẫu ở miền Bắc, bên cạnh những vị thánh được biết đến rộng rãi trong hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng và Thánh Cô còn có các vị được gọi theo bản đền hoặc địa danh thờ phụng. Cô Bé Lục Cung là một trường hợp như vậy. Hình tượng của Cô gắn chặt với đền Chầu Lục, còn gọi là Lục Cung Linh Từ hay đền Chín Tư, trên vùng đất Hữu Lũng cũ của tỉnh Lạng Sơn.
Tư liệu thành văn về Cô Bé Lục Cung hiện không nhiều và chưa tạo thành một bản thần tích thống nhất. Những nội dung thường được kể về Cô chủ yếu đến từ bản văn chầu, ký ức của người trông coi đền, lời truyền trong các bản hội và các bài biên soạn về tín ngưỡng Tứ Phủ. Vì thế, khi tìm hiểu Cô Bé Lục Cung, cần phân biệt giữa địa điểm thờ phụng có thể xác định, thực hành tín ngưỡng đang tồn tại và những lớp truyền thuyết mang tính biểu tượng.
Cô Bé Lục Cung là ai?
Cô Bé Lục Cung thường được giới thiệu là một vị thánh cô bản đền, hầu cận Chầu Lục Cung Nương và trấn giữ không gian đền Chầu Lục tại vùng Chín Tư, Lạng Sơn. Cô còn được gọi là Cô Bé Chín Tư, theo tên địa phương gắn với ngôi đền. Các bài biên soạn đang lưu hành đều thống nhất tương đối ở điểm Cô được phối thờ tại đền Lục Cung, trong khi những chi tiết về thân thế, dân tộc và cuộc đời trần thế lại có nhiều dị bản.
Trong hệ thống điện thần Thờ Mẫu, chữ “Cô” thường chỉ hàng Thánh Cô, gồm những hình tượng nữ thần trẻ, thường được diễn tả với vẻ đẹp tươi sáng, nhanh nhẹn và gần gũi với đời sống con người. Các Thánh Cô được quan niệm là những người theo hầu các Thánh Mẫu, Chầu Bà hoặc cai quản một địa phương, một cảnh rừng, một dòng suối hay một bản đền cụ thể.
Tên gọi “Cô Bé” không nhất thiết phải hiểu theo nghĩa một nhân vật còn nhỏ tuổi. Trong ngôn ngữ tín ngưỡng, đây có thể là cách gọi thể hiện vị trí tương đối trong điện thần, dáng vẻ trẻ trung hoặc mối quan hệ thân thuộc giữa cộng đồng thực hành với vị thánh được phụng thờ.
Vì sao gọi là Cô Bé Lục Cung?
Tên gọi này được giải thích phổ biến theo mối quan hệ giữa Cô với Chầu Lục Cung Nương. Chầu Lục là vị Thánh Chầu nổi tiếng trong hệ thống Tứ Phủ, được thờ chính tại Lục Cung Linh Từ. Theo lời truyền của một số bản hội, Cô Bé là người hầu cận Chầu, trông coi bản đền và thay Chầu chăm nom cảnh sở. Vì vậy, Cô được gọi theo danh hiệu của Chầu là Cô Bé Lục Cung.
Cách định danh một vị thánh cô theo vị Chầu mà Cô hầu cận hoặc theo ngôi đền nơi Cô được thờ không phải hiện tượng xa lạ. Điện thần Thờ Mẫu tuy có trật tự tương đối rõ với các hàng bậc, nhưng việc phối thờ và gọi tên có thể khác nhau tùy từng địa phương, đền phủ và truyền thống bản hội. Các nghiên cứu về không gian điện thờ cũng cho thấy cách bài trí và hệ thống phối thờ không hoàn toàn đồng nhất giữa các nơi.
Vì sao gọi là Cô Bé Chín Tư?
“Chín Tư” là tên địa phương gắn với nơi tọa lạc của đền Chầu Lục. Trong tài liệu cũ, đền thường được ghi ở thôn Chín Tư hoặc thôn 94, xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng. Về sau, địa danh dân cư được ghi đầy đủ là thôn Chín Tư Chín Sáu.
Do mối liên hệ chặt chẽ giữa Cô và bản đền, người thực hành tín ngưỡng gọi Cô là Cô Bé Chín Tư. Tên gọi này vừa giúp phân biệt Cô với các Cô Bé bản cảnh ở Bắc Lệ, Suối Ngang, Đông Cuông và nhiều địa phương khác, vừa cho thấy không gian thờ tự là thành tố quan trọng trong việc hình thành danh hiệu của một vị thần dân gian.
Cô Bé Lục Cung có phải Cô Sáu Sơn Trang không?
Đây là vấn đề dễ gây nhầm lẫn nhất khi tìm hiểu về Cô Bé Lục Cung.
Trong nhiều bài viết và trong cách gọi của một bộ phận thanh đồng, Cô Bé Lục Cung được đồng nhất với Cô Sáu Sơn Trang, còn gọi là Cô Sáu Lục Cung. Theo cách hiểu này, Cô là vị Thánh Cô thứ sáu trong hàng Tứ Phủ Thánh Cô, thuộc Nhạc Phủ, hầu cận Chầu Lục Cung Nương hoặc Mẫu Thượng Ngàn. Cung thờ Cô Sáu được đặt tại đền Chầu Lục nên các danh hiệu Cô Sáu Sơn Trang, Cô Sáu Lục Cung và Cô Bé Lục Cung dần được sử dụng đan xen.
Tuy nhiên, một số cách kể lại nhấn mạnh rằng Cô Bé Lục Cung là Cô Bé bản đền, thường gọi là Cô Bé Chín Tư, hầu cận Chầu Lục. Theo cách hiểu này, danh hiệu “Cô Bé” không nhất thiết đồng nghĩa với ngôi thứ sáu trong hàng Thánh Cô. Nguồn biên soạn về Cô Bé Lục Cung của Phủ Dầy cũng sử dụng tên Cô Bé Chín Tư và mô tả Cô như vị thánh cô bản đền, dù nhiều đặc điểm về sự tích và hầu giá gần với hình tượng Cô Sáu Sơn Trang.
Hai cách nhận diện đang cùng tồn tại
Có thể tóm lược hai cách nhận diện phổ biến như sau:
| Cách gọi | Cách lý giải thường gặp |
|---|---|
| Cô Bé Lục Cung, Cô Bé Chín Tư | Thánh cô bản đền, hầu cận Chầu Lục Cung Nương và trấn giữ đền Chín Tư |
| Cô Sáu Lục Cung, Cô Sáu Sơn Trang | Vị thứ sáu trong hàng Thánh Cô, thuộc miền rừng núi và có cung thờ tại đền Chầu Lục |
| Cách gọi dung hợp | Xem Cô Bé Lục Cung và Cô Sáu Sơn Trang là cùng một hình tượng, chỉ khác danh hiệu và phạm vi xưng tụng |
Tín ngưỡng Thờ Mẫu được hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ, nhiều địa phương và nhiều mạng lưới bản hội. Trong quá trình ấy, điện thần vừa có tính hệ thống vừa có khả năng tiếp nhận các vị thần địa phương. Việc một nhân vật có nhiều danh hiệu, hoặc hai hình tượng dần được dung hợp trong thực hành, là điều có thể xảy ra trong tín ngưỡng dân gian.
Do đó, chưa nên khẳng định tuyệt đối rằng mọi cộng đồng đều coi Cô Bé Lục Cung và Cô Sáu Sơn Trang là một. Cách trình bày phù hợp hơn là: Cô Bé Lục Cung thường được nhiều người thực hành tín ngưỡng đồng nhất với Cô Sáu Lục Cung – Cô Sáu Sơn Trang, nhưng vẫn tồn tại cách hiểu Cô là một thánh cô bản đền mang danh hiệu riêng.
Hầu giá Cô Bé Lục Cung
Hầu đồng là một nghi lễ thuộc thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu, trong đó âm nhạc chầu văn, trang phục, động tác múa và lễ nghi được kết hợp để tái hiện hình tượng các vị Thánh. Cục Di sản văn hóa mô tả nghi lễ chầu văn là hình thức biểu đạt văn hóa – tín ngưỡng phức hợp, có sự tham gia của thanh đồng, cung văn, người hầu dâng và cộng đồng trước các ban thờ ở đền, điện, phủ hoặc miếu.
Theo mô tả đang lưu truyền trong một số bản hội, khi hầu giá Cô Bé Lục Cung, thanh đồng thường sử dụng trang phục màu lam, xanh chàm hoặc tím chàm. Áo có thể là kiểu ngắn vạt, rộng tay, kết hợp khăn đội đầu, hoa cài và trang sức mang sắc thái vùng cao. Một số nơi thực hành nghi thức khai cuông và múa mồi tương tự các giá Thánh Cô thuộc Nhạc Phủ.
Những đặc điểm này không nên coi là quy tắc bắt buộc áp dụng tại mọi đền phủ. Trang phục, cách thỉnh văn và trình tự múa có thể thay đổi theo truyền thống của bản hội, người chủ lễ và không gian thực hành. Giá trị quan trọng nằm ở sự trang nghiêm, hiểu biết về di sản và thái độ tôn trọng cộng đồng tín ngưỡng, thay vì phô trương trang phục hoặc tạo dựng những màn trình diễn xa rời ý nghĩa nghi lễ.
Thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Hồ sơ ghi danh đề cập đến việc thờ các Thánh Mẫu cai quản miền trời, sông nước, rừng núi cùng các nghi lễ, lễ hội và thực hành cộng đồng liên quan. Việc ghi danh hướng đến bảo vệ giá trị văn hóa sống, không phải chứng nhận tính xác thực lịch sử cho từng truyền thuyết hay từng lời cầu xin trong nghi lễ.
Đền thờ Cô Bé Lục Cung ở đâu?
Nơi phối thờ chính của Cô Bé Lục Cung là đền Chầu Lục, thường được gọi bằng các tên:
- Lục Cung Linh Từ;
- đền Chín Tư;
- đền Lục Cung;
- đền Chầu Sáu Lục Cung;
- trong một số lời truyền còn gọi là đền Lũng.
Đền thờ chính Chầu Lục Cung Nương. Cô Bé Lục Cung hoặc Cô Sáu Lục Cung được phối thờ với tư cách thánh cô bản đền, không phải đối tượng thờ chính duy nhất của toàn bộ ngôi đền. Các tài liệu về địa phương và tín ngưỡng đều xác nhận mối liên hệ giữa đền Chầu Lục, Chầu Lục Cung Nương và vị Thánh Cô tại Chín Tư.
Địa chỉ hành chính hiện nay
Địa chỉ cập nhật của đền có thể ghi là:
Đền Chầu Lục – Lục Cung Linh Từ, thôn Chín Tư Chín Sáu, xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn.
Trong cách gọi quen thuộc của người dân và nhiều tài liệu về tín ngưỡng, khu vực này vẫn được gọi ngắn là thôn Chín Tư. Vì vậy, khách hành hương có thể gặp cả hai cách ghi “thôn Chín Tư” và “thôn Chín Tư Chín Sáu”.
Trước ngày 1/7/2025, địa chỉ thường được ghi là thôn Chín Tư hoặc thôn Chín Tư Chín Sáu, xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn. Khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, toàn bộ các xã Tân Thành cũ, Hòa Lạc và Hòa Sơn được hợp nhất thành xã Tân Thành mới. Các thông tin chính thức năm 2026 tiếp tục ghi nhận thôn Chín Tư Chín Sáu thuộc xã Tân Thành.
Do đó, cách ghi “xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng” hiện là địa chỉ cũ. Khi lập bản đồ hoặc hướng dẫn đường đi hiện nay, nên ưu tiên địa chỉ xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn.
Cô có đền thờ riêng không?
Tư liệu hiện có chưa cho thấy một ngôi đền độc lập chỉ thờ riêng Cô Bé Lục Cung. Cô được thờ trong khuôn viên đền Chầu Lục, với cung thờ đặt gần hoặc bên cạnh chính cung thờ Chầu Lục Cung Nương theo cách bài trí được cộng đồng mô tả. Vì thế, nói chính xác hơn, đây là nơi phối thờ chính của Cô, không phải một “đền Cô Bé Lục Cung” hoàn toàn tách biệt.
Việc người dân quen gọi nơi đây là “đền Cô Sáu” hoặc “đền Cô Bé Lục Cung” có thể xuất phát từ sự nổi tiếng của cung thờ Cô trong hoạt động hành hương. Tuy nhiên, tên gọi ấy không nên làm lu mờ đối tượng thờ chính và tên truyền thống của đền là đền Chầu Lục hay Lục Cung Linh Từ.
