Tìm hiểu Cô Bé Tân An, truyền tích Nguyễn Hoàng Bà Xa, mối liên hệ với Quan Hoàng Bảy và Đền Cô tại xã Bảo Hà, Lào Cai hiện nay.
Cô Bé Tân An là tên gọi quen thuộc trong đời sống tín ngưỡng của cư dân khu vực Bảo Hà – Tân An và của nhiều người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Hình tượng của Cô gắn với núi rừng Tây Bắc, với vùng đất bên sông Hồng và với những truyền tích về việc bảo vệ biên cương, khai khẩn đất đai, chăm lo đời sống cho nhân dân.
Tuy nhiên, khi tìm hiểu Cô Bé Tân An, cần phân biệt giữa dữ kiện có thể kiểm chứng tại di tích với những câu chuyện được truyền lại trong dân gian. Trong một số truyền tích, Cô được gọi là Nguyễn Hoàng Bà Xa, con gái của tướng Nguyễn Hoàng Bảy và từng cùng cha trấn giữ vùng biên. Trong khi đó, sắc phong cùng hồ sơ của di tích lại cho thấy đối tượng thờ phụng chính của Đền Cô là Công chúa Thượng Ngàn, thường được nhân dân gọi là Mẫu Thượng Ngàn hoặc Cô Bé Thượng Ngàn.
Cô Bé Tân An là ai?
Theo cách gọi phổ biến hiện nay, Cô Bé Tân An là vị nữ thần được thờ tại Đền Cô Tân An, còn gọi là Đền Cô hoặc Đền Cô Bé Thượng Ngàn. Ngôi đền nằm bên sông Hồng, đối diện với khu vực Đền Bảo Hà thờ Thần Vệ Quốc Hoàng Bảy.
Tên gọi Nguyễn Hoàng Bà Xa
Tên Nguyễn Hoàng Bà Xa xuất hiện khá phổ biến trong các bài giới thiệu về Đền Cô Tân An. Một số nơi viết là Hoàng Bà Xa, một số cách ghi khác có thể gặp là Hoàng Bà Sa. Trong những tư liệu chính thức của tỉnh Lào Cai được công bố gần đây, cách viết chủ yếu là Nguyễn Hoàng Bà Xa.
Cô Bé Tân An có phải con gái Quan Hoàng Bảy không?
Trong cách kể phổ biến của nhiều người hành hương, Cô Bé Tân An được coi là con gái của Quan Hoàng Bảy. Cô còn được gọi là Cô Bảy Tân An, người đã theo cha lên vùng biên và cùng cha chăm lo việc quân, việc dân.
Cô Bé Tân An có phải Cô Bảy trong hàng Thánh Cô không?
Cách gọi “Cô Bảy Tân An” dễ khiến nhiều người nhầm Cô Bé Tân An với một vị Cô Bảy trong hệ thống hàng Thánh Cô.
Cô Bé Tân An được thờ ở đâu?
Nơi thờ chính và nổi tiếng nhất của Cô Bé Tân An là Đền Cô Tân An, thường được gọi tắt là Đền Cô.
Địa chỉ hành chính hiện nay của di tích là: Thôn Tân An 2, xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai.
Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ của đền được ghi là thôn Tân An 2, xã Tân An, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai. Xã Tân An sau đó được hợp nhất với các xã Kim Sơn, Cam Cọn, Tân Thượng và Bảo Hà để hình thành xã Bảo Hà mới. Các thông tin chính thức về Lễ hội Đền Cô Tân An năm 2026 đã sử dụng địa danh xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai.
Tên “Tân An” trong tên đền vẫn được giữ lại vì đây là địa danh lịch sử gắn liền với quá trình hình thành và tồn tại của nơi thờ tự. Việc địa giới hành chính thay đổi không làm mất đi tên gọi truyền thống của di tích.
Vị trí của Đền Cô Tân An
Đền nằm gần Quốc lộ 279, bên dòng sông Hồng và đối diện với Đền Bảo Hà ở bờ bên kia. Hai di tích tạo nên một không gian văn hóa tâm linh liên hoàn, gắn với truyền tích về Nguyễn Hoàng Bảy và Nguyễn Hoàng Bà Xa.
Phía sau và xung quanh đền là cảnh quan núi đồi cùng khu dân cư. Phía trước là không gian sông nước. Vị trí này góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của một ngôi đền vùng Tây Bắc, nơi núi, sông, đường giao thông và khu dân cư cùng hội tụ.
Từ ga Bảo Hà, quãng đường đến đền tương đối gần. Du khách cũng có thể tiếp cận khu vực bằng đường bộ qua Quốc lộ 279. Cổng thông tin tỉnh Lào Cai từng giới thiệu ga Bảo Hà cách đền khoảng một kilômét, thuận tiện cho những người lựa chọn tàu hỏa.
Tên chính thức của di tích
Trong đời sống hằng ngày, các tên gọi thường gặp gồm:
- Đền Cô Tân An;
- Đền Cô;
- Đền Cô Bé Tân An;
- Đền Cô Bé Thượng Ngàn.
Khi xếp hạng năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sử dụng tên Di tích lịch sử Đền Cô, xã Tân An, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai. Quyết định xếp hạng là Quyết định số 3743/QĐ-BVHTTDL ngày 28 tháng 10 năm 2016.
Như vậy, “Đền Cô” là tên được ghi trong quyết định xếp hạng, còn “Đền Cô Tân An” là tên gọi phổ biến giúp phân biệt với nhiều ngôi đền mang tên Đền Cô tại các địa phương khác.
Lịch sử hình thành Đền Cô Tân An
Cho đến nay, chưa có tài liệu được công bố rộng rãi xác định chính xác năm khởi dựng ngôi đền đầu tiên. Ký ức của người dân địa phương cho biết trước đây tại khu vực Tân An có một ngôi miếu nhỏ nằm gần cây gạo và cây trâm vối cổ thụ, thường được gọi là miếu Cô.
Ngôi đền cũ và trận lũ năm 1971
Theo tư liệu địa phương, ngôi đền xưa có quy mô tương đối đơn giản, với kết cấu gỗ và mái lợp truyền thống. Năm 1971, một trận lũ lớn trên sông Hồng đã cuốn trôi phần lớn công trình.
Sắc phong thời Khải Định
Một trong những tư liệu đáng chú ý nhất liên quan đến Đền Cô là sắc phong dưới triều Nguyễn, niên hiệu Khải Định thứ 9, tương ứng với năm 1924.
Từ đó có thể thấy điện thần Đền Cô gồm nhiều lớp diễn giải:
- Lớp thờ nữ thần núi rừng và Công chúa Thượng Ngàn;
- Lớp truyền tích về Nguyễn Hoàng Bà Xa;
- Lớp ký ức về việc bảo vệ vùng biên và chăm lo cho nhân dân;
- Lớp thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu được bồi đắp trong thời gian gần đây.
Những lớp này không nhất thiết loại trừ nhau. Trong văn hóa tín ngưỡng dân gian, một vị thần có thể đồng thời mang danh hiệu thiên thần, nhân thần và thần bản cảnh, tùy cách lý giải của từng thời kỳ.
Lễ hội Đền Cô Tân An diễn ra ngày nào?
Ngày hội chính của Đền Cô Tân An được tổ chức vào ngày 17 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
Ngày 17 tháng Giêng là ngày hội truyền thống. Thời gian, quy mô và chương trình cụ thể của từng năm có thể thay đổi theo kế hoạch của chính quyền và ban tổ chức. Người có dự định tham dự nên theo dõi thông báo chính thức của địa phương trong năm tương ứng, không nên mặc định rằng mọi hoạt động đều giữ nguyên.
Nghi thức rước kiệu
Rước kiệu là một trong những nghi thức nổi bật của lễ hội. Đoàn rước thường có cờ hội, đội nghi trượng, đội tế lễ và sự tham gia của người dân địa phương.
Cần hiểu rước kiệu trước hết là một thực hành văn hóa cộng đồng. Giá trị của nghi thức nằm ở sự tưởng nhớ tiền nhân, tính cố kết xã hội, nghệ thuật trình diễn và việc trao truyền phong tục giữa các thế hệ.
Phần lễ và phần hội
Phần lễ thường gồm dâng hương, tế lễ, rước kiệu và các nghi thức cầu cho quốc thái dân an, cuộc sống yên ổn, mùa màng thuận lợi. Những lời cầu nguyện phản ánh ước vọng chung của cư dân nông nghiệp và miền núi trước thiên nhiên, dịch bệnh và các biến động xã hội.
Ý nghĩa văn hóa của tín ngưỡng thờ Cô Bé Tân An
Tưởng nhớ người có công với vùng đất
Dù các chi tiết về Nguyễn Hoàng Bà Xa chủ yếu được lưu giữ dưới dạng truyền tích, câu chuyện của bà vẫn chuyển tải một giá trị rõ ràng: đề cao những người đã góp sức bảo vệ cộng đồng.
Trong câu chuyện dân gian, Cô không phải hình tượng xa rời đời sống. Bà tham gia đánh giặc, khai phá đất đai, tổ chức sản xuất và giúp người nghèo chữa bệnh. Những công việc ấy đều gắn với nhu cầu thiết thực của cư dân vùng biên.
Việc thờ phụng vì thế là một cách cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn, đồng thời gửi gắm hình mẫu về người phụ nữ có trách nhiệm với quê hương.
Tôn vinh vai trò của phụ nữ
Hình tượng Cô Bé Tân An góp phần làm phong phú truyền thống tôn vinh phụ nữ trong văn hóa Việt Nam. Trong nhiều truyền thuyết và tín ngưỡng, phụ nữ là người chăm sóc gia đình và có thể chỉ huy quân sĩ, bảo vệ đất nước, trị bệnh và gây dựng cuộc sống cho cộng đồng.
Việc gọi là “Cô Bé” không hàm ý coi nhẹ vai trò của vị thần. Trong ngôn ngữ tín ngưỡng, “Cô” là danh xưng dành cho một hàng thánh nữ, còn từ “bé” thường gợi sự trẻ trung, gần gũi hoặc mối quan hệ thân thuộc giữa thần linh với cộng đồng.
Sự giao thoa giữa thờ Mẫu và tín ngưỡng bản địa
Đền Cô Tân An cho thấy khả năng dung hợp mạnh mẽ của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Tại đây, Công chúa Thượng Ngàn của hệ thống thờ Mẫu gặp gỡ ký ức về một nữ nhân vật có công. Hình tượng thần núi rừng được gắn với địa danh Tân An, dòng sông Hồng, vùng Bảo Hà và câu chuyện bảo vệ biên cương.
Quá trình dung hợp ấy không diễn ra trong một thời điểm duy nhất. Nó có thể là kết quả của nhiều thế hệ thờ phụng, kể chuyện, tu bổ đền và tổ chức lễ hội. Mỗi giai đoạn lại bổ sung thêm một lớp ý nghĩa cho vị thần.
Gắn kết các cộng đồng cư dân
Truyền tích Cô Tân An nhắc đến nhiều cộng đồng dân tộc cùng tham gia khai khẩn và bảo vệ vùng đất. Lễ hội ngày nay cũng quy tụ cư dân thuộc nhiều nhóm văn hóa khác nhau tại Lào Cai và các tỉnh lân cận.
Đền vì thế không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng cá nhân. Đây còn là không gian để cộng đồng gặp gỡ, duy trì quan hệ xã hội và cùng nhau gìn giữ ký ức địa phương.
