Động Sơn Trang là không gian thờ Chúa Sơn Trang cùng các vị hầu cận, tái hiện thế giới núi rừng trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Trong nhiều đền, phủ và điện thờ Mẫu của người Việt, bên cạnh ban Tam Tòa Thánh Mẫu, ban Công Đồng hay ban Trần Triều còn có một không gian được tạo hình như núi đá, hang động, cây cỏ, thường gọi là Động Sơn Trang, Cung Sơn Trang hoặc ban Sơn Trang. Đây là một bộ phận có tính biểu tượng rõ nét, gắn với quan niệm về miền rừng núi và hệ thống thần linh Sơn Trang trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Động Sơn Trang không phải là một hang động tự nhiên, cũng không phải tên gọi chung cho mọi nơi thờ thần núi. Đó là một không gian thờ được con người kiến tạo nhằm gợi lại cảnh núi rừng, nơi ngự của Chúa Sơn Trang, Mẫu Thượng Ngàn và các vị hầu cận theo quan niệm của từng cộng đồng thực hành. Hình thức, quy mô và hệ thống tượng thờ trong cung có thể khác nhau giữa các di tích, vùng miền và dòng truyền thừa.
Động Sơn Trang là gì?
Ý nghĩa của hai chữ “Sơn Trang”
“Sơn” có nghĩa là núi, còn “trang” trong cách gọi tín ngưỡng thường gợi đến một khu vực, miền cư trú hoặc nơi quy tụ. Sơn Trang có thể được hiểu khái quát là miền núi rừng, nơi các vị nữ thần, thánh chúa, tiên cô và lực lượng hầu cận liên quan đến rừng núi ngự trị theo quan niệm dân gian.
Trong thế giới quan của tín ngưỡng thờ Mẫu, thiên nhiên là môi trường sinh tồn và được hình dung thành những miền thiêng có trật tự riêng. Bầu trời, sông nước, núi rừng và đất đai đều có các vị thần linh đại diện, cai quản hoặc bảo trợ. Sơn Trang thuộc về miền rừng núi, thường được liên hệ với Nhạc phủ, còn gọi là Thượng Ngàn.
Từ góc nhìn văn hóa, Sơn Trang phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa con người với núi rừng. Rừng cung cấp nguồn nước, lâm sản, thảo dược, thực phẩm và không gian cư trú; đồng thời cũng là nơi khó đoán định, chứa đựng nhiều hiểm nguy. Tâm thức kính trọng và dè dặt trước thiên nhiên đã góp phần hình thành những biểu tượng nữ thần cai quản rừng núi.
Tuy nhiên, Sơn Trang trong điện thờ Mẫu là một hình tượng tín ngưỡng đã trải qua quá trình tích hợp, địa phương hóa và hệ thống hóa. Không nên đơn giản coi đây là hình thức thờ rừng nguyên thủy còn nguyên vẹn hoặc đồng nhất với tín ngưỡng của tất cả các dân tộc miền núi.
Động Sơn Trang nằm trong hệ thống tín ngưỡng nào?
Động Sơn Trang thường xuất hiện trong những đền, phủ và điện chịu ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Trong hệ thống này, miền núi rừng gắn với Mẫu Thượng Ngàn, một trong các vị Thánh Mẫu được thờ trong Tam Tòa Thánh Mẫu.
Năm 2016, các thực hành liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Không gian thờ tự, lễ nghi, âm nhạc, trang phục và quan hệ cộng đồng là những thành tố quan trọng trong đời sống của di sản.
Tuy nhiên, việc được ghi danh không có nghĩa mọi đồ thờ, cách bài trí hoặc nghi lễ hiện thấy đều là một “chuẩn UNESCO”. Di sản được cộng đồng thực hành trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, vì vậy luôn tồn tại sự đa dạng giữa các địa phương, đền phủ và nhóm người thực hành.
Động Sơn Trang là một biểu hiện vật chất và mỹ thuật của thế giới biểu tượng ấy. Qua cảnh núi đá, cây rừng và hệ thống tượng thờ, cộng đồng hình dung về một miền thiêng gắn với sự sinh sôi, nguồn sống, khả năng che chở và sự phong phú của tự nhiên.
Không phải tất cả đền, đình, chùa hay miếu của người Việt đều có Động Sơn Trang. Bộ phận này phổ biến hơn tại các cơ sở thờ Mẫu hoặc những di tích có sự phối thờ Mẫu Thượng Ngàn, Chúa Sơn Trang và hệ thống thần linh Tam phủ, Tứ phủ.
Động Sơn Trang thờ ai?
Chúa Sơn Trang hoặc Bà Chúa Sơn Trang
Nhân vật trung tâm của Động Sơn Trang thường được gọi là Chúa Sơn Trang, Bà Chúa Sơn Trang, Chúa Thượng Ngàn hoặc Chúa Đệ Nhị Thượng Ngàn. Tượng Chúa thường đặt ở vị trí cao và nổi bật nhất trong động.
Theo quan niệm của nhiều cộng đồng thực hành, Chúa Sơn Trang là vị đứng đầu hoặc quản lĩnh miền Sơn Trang, đại diện cho quyền năng của núi rừng. Bà được hình dung là người cai quản cây cỏ, chim thú, nguồn lâm sản và các lực lượng thuộc miền Thượng Ngàn.
Danh xưng “chúa” ở đây biểu thị vị thế đứng đầu một miền hoặc một tòa, không mang nghĩa giống cách gọi trong các tôn giáo độc thần. Khi viết và tìm hiểu, cần đặt tên gọi trong đúng bối cảnh tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Sự tích và danh hiệu của Bà Chúa Sơn Trang không hoàn toàn thống nhất. Tại một số nơi, Chúa Sơn Trang được đồng nhất với Mẫu Thượng Ngàn; tại nơi khác, Chúa được nhìn nhận là một hình thức hiện thân, một danh hiệu địa phương hoặc một vị thuộc hệ thống Sơn Trang có quan hệ mật thiết với Mẫu Thượng Ngàn.
Do phần lớn tư liệu được lưu truyền qua thần tích, văn chầu, truyền khẩu và ký ức của người thực hành, không nên khẳng định rằng chỉ có một tiểu sử duy nhất về Chúa Sơn Trang áp dụng cho mọi đền phủ.
Động Sơn Trang được bài trí như thế nào?
Tượng Chúa được đặt ở vị trí trung tâm
Trong bố cục phổ biến, tượng Chúa Sơn Trang được đặt ở vị trí cao nhất hoặc sâu nhất của động. Đây là điểm tập trung thị giác, thể hiện vị thế đứng đầu miền Sơn Trang.
Tượng thường ở tư thế ngồi, mặc trang phục có màu xanh hoặc màu sắc gắn với miền Thượng Ngàn. Một số tượng đội mũ, cầm quạt, cầm hốt hoặc có những vật biểu trưng khác. Hình thức cụ thể phụ thuộc vào niên đại và phong cách tạo tượng của từng nơi.
Phía sau tượng có thể là vòm động, ngai, khám hoặc một mảng núi được tạo hình nổi bật. Cây cỏ và những chi tiết trang trí cần làm nền cho tượng Chúa, không nên che khuất gương mặt hoặc khiến chủ thể bị chìm trong tiểu cảnh.
Tại di tích cổ, việc thay áo, sơn lại tượng hoặc thêm đồ trang sức cần hết sức thận trọng. Tượng thờ có thể là hiện vật mang giá trị lịch sử và mỹ thuật, không chỉ là vật dụng trang trí có thể sửa đổi tùy ý.
Hai Chầu được đặt hai bên
Chầu Quỳnh và Chầu Quế thường được bài trí cân xứng hai bên tượng Chúa. Vị trí có thể thấp hơn hoặc hơi lùi về phía sau, thể hiện vai trò hầu cận.
Nếu không gian hẹp, tượng Hai Chầu có thể đặt gần Chúa trong cùng một tầng. Tại những động lớn, các tượng được tách rõ, tạo thành một nhóm trung tâm gồm Chúa và hai vị thân cận.
Sự cân xứng ở đây chủ yếu phục vụ bố cục trang nghiêm. Không nhất thiết mọi chi tiết phải đối xứng tuyệt đối, bởi nhiều động được đắp theo dáng núi tự nhiên, có độ cao thấp và đường nét không đều.
