Tam Tòa Thánh Mẫu gồm những ai? Tìm hiểu ba Mẫu cai quản trời, rừng núi, sông nước và cách phân biệt Tam phủ, Tứ phủ ở Việt Nam.
Tam Tòa Thánh Mẫu là cách gọi quen thuộc trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, đặc biệt tại các đền, phủ, điện thờ theo truyền thống Tam phủ và Tứ phủ. Nhiều người khi bước vào một điện Mẫu thường thấy ba pho tượng Mẫu ngự ở vị trí trang trọng, với sắc phục đỏ, xanh và trắng. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn: ba vị ấy là ai, mỗi Mẫu cai quản cõi nào, Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí ra sao và vì sao trong hệ thống Tứ phủ lại còn có Mẫu Địa?
Theo cách hiểu phổ biến trong thực hành thờ Mẫu hiện nay, Tam Tòa Thánh Mẫu thường gồm Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ. Ba vị lần lượt gắn với miền trời, núi rừng và sông nước. Đây là ba không gian tự nhiên quan trọng đối với đời sống cư dân nông nghiệp, từ mưa nắng, mùa màng đến rừng cây, nguồn nước và đường giao thông thủy.
Tam Tòa Thánh Mẫu là gì?
“Tam Tòa” có thể hiểu là ba ngôi vị Mẫu được thờ ở một ban thờ trang trọng. Trong không gian đền, phủ hoặc điện Mẫu, Tam Tòa thường đặt ở vị trí cao, sâu trong hậu cung hoặc cung cấm. Ba vị Mẫu được xem là những biểu tượng lớn của quyền năng thiên nhiên, sự chở che và sức sinh sôi của đời sống.
“Thánh Mẫu” là danh xưng tôn kính dành cho các vị Mẫu được cộng đồng suy tôn trong tín ngưỡng dân gian. Hình tượng Mẫu gợi đến người mẹ trong gia đình và biểu đạt khát vọng về một sức mạnh bao dung, nuôi dưỡng và bảo trợ con người trước những bất trắc của tự nhiên và xã hội.
Trong tín ngưỡng Tam phủ, ba phủ thường được hiểu là Thiên phủ, Nhạc phủ và Thoải phủ. Thiên phủ gắn với trời; Nhạc phủ gắn với núi rừng; Thoải phủ gắn với sông nước. Ba cõi này vừa là không gian linh thiêng trong tâm thức dân gian, vừa phản ánh những nguồn sống thiết yếu của cộng đồng cư dân Việt cổ.
Về sau, trong hệ thống Tứ phủ, thêm Địa phủ là miền đất. Khi đó, bốn phủ thường được nhắc tới là Thiên, Nhạc, Thoải và Địa. Tuy nhiên, vì Tam Tòa Thánh Mẫu là một khái niệm đã hình thành và được lưu truyền lâu đời, nhiều nơi vẫn giữ cách gọi “Tam Tòa” dù điện thờ có sự hiện diện của hệ thống Tứ phủ.
Các vị trong Tam Tòa Thánh Mẫu
Trong cách bài trí phổ biến tại nhiều đền, phủ thờ Mẫu hiện nay, Tam Tòa Thánh Mẫu gồm ba vị:
| Vị Mẫu | Không gian tượng trưng | Màu sắc thường gặp | Ý nghĩa biểu tượng |
|---|---|---|---|
| Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên | Miền trời | Đỏ | Trời cao, mây, mưa, ánh sáng, trật tự vũ trụ |
| Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn | Miền núi rừng | Xanh lá | Rừng núi, cây cỏ, muông thú, nguồn sống miền sơn cước |
| Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ | Miền sông nước | Trắng | Sông, hồ, biển, nguồn nước, sự lưu chuyển và nuôi dưỡng |
Màu sắc của Tam Tòa không chỉ có tác dụng trang trí. Trong nghi lễ và nghệ thuật hầu đồng, màu áo, khăn, quạt, cờ, đồ mã hoặc trang phục thường giúp nhận diện phủ mà vị Thánh gắn với. Tuy nhiên, màu sắc chỉ là một hệ thống biểu tượng, không nên hiểu như quy tắc tuyệt đối áp dụng giống nhau trong mọi điện thờ.
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên là vị Mẫu gắn với Thiên phủ, tức miền trời. Trong nhiều điện thờ, Mẫu Đệ Nhất thường ngự ở vị trí trung tâm và mang sắc áo đỏ. Màu đỏ thường được liên hệ với ánh sáng, sự rực rỡ, quyền uy và không gian cao rộng của bầu trời.
Trong tâm thức nông nghiệp, trời có ý nghĩa đặc biệt. Mưa, nắng, gió, sấm, mùa vụ và nhịp sống của cư dân đều chịu ảnh hưởng của thiên nhiên. Vì vậy, việc tôn thờ một vị Mẫu gắn với miền trời phản ánh ước vọng về sự hài hòa giữa con người với vũ trụ, về mưa thuận gió hòa và cuộc sống ổn định.
Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn
Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn gắn với Nhạc phủ, tức miền núi rừng. Trong tượng thờ và trang phục nghi lễ, Mẫu Thượng Ngàn thường mang sắc xanh lá cây. Đây là màu gợi đến rừng cây, cỏ lá, núi non và sức sống của thiên nhiên.
Mẫu Thượng Ngàn thường được người dân suy tôn như vị Mẫu cai quản vùng rừng núi, cây cỏ, muông thú và những không gian gắn với miền sơn cước. Trong nhiều đền phủ ở miền núi phía Bắc, Mẫu Thượng Ngàn có vị trí rất quan trọng, phản ánh sự giao lưu lâu dài giữa tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt với văn hóa của các cộng đồng Tày, Nùng, Mường, Dao và nhiều dân tộc khác.
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, thường được gọi ngắn là Mẫu Thoải hoặc Mẫu Thủy, gắn với miền sông nước. Trong điện thờ, Mẫu Thoải thường mang sắc áo trắng, biểu tượng cho nước, sóng, mây, sự trong lành và sức sống.
Đối với cư dân sinh sống ở đồng bằng sông Hồng, vùng ven biển hoặc những nơi có mạng lưới sông ngòi dày đặc, nước là yếu tố quyết định đời sống. Nước nuôi dưỡng ruộng đồng, tạo ra đường giao thương, mang lại nguồn thủy sản nhưng cũng có thể gây lũ lụt, bão tố và hiểm nguy.
Vì sao có nơi nói Tam Tòa gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Địa và Mẫu Thoải?
Khi tìm kiếm thông tin về Tam Tòa Thánh Mẫu, người đọc có thể gặp hai cách giới thiệu khác nhau.
Cách phổ biến hiện nay thường nói Tam Tòa gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải. Đây là cách thấy nhiều trong các đền phủ theo hệ thống Tam phủ và Tứ phủ, nhất là trong các bài giới thiệu về Phủ Dầy, phủ Tây Hồ, đền Bắc Lệ hoặc không gian thờ Mẫu ở nhiều địa phương miền Bắc.
Nhưng một số nghiên cứu về điện Mẫu cổ ở nông thôn lại cho rằng Tam Tòa nguyên thủy có thể gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Địa và Mẫu Thoải. Trong cách nhìn này, ba vị Mẫu tượng trưng cho trời, đất và nước, ba yếu tố gắn trực tiếp với kinh tế nông nghiệp lúa nước. Mẫu Thượng Ngàn có thể được thờ ở ban riêng hoặc được phát triển nổi bật hơn trong các lớp tín ngưỡng về sau.
Sự khác nhau này không nhất thiết là mâu thuẫn. Nó cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu không phải một hệ thống giáo lý khép kín, được chuẩn hóa giống nhau ở mọi nơi. Đây là một truyền thống dân gian có khả năng dung hợp rất lớn, tiếp nhận tín ngưỡng địa phương, nhân vật lịch sử, huyền tích và biểu tượng tự nhiên qua nhiều thế hệ.
Khi đến một ngôi đền hoặc điện thờ cụ thể, cách tốt nhất là tìm hiểu trực tiếp truyền thống của nơi đó, đọc bảng giới thiệu chính thức nếu có hoặc hỏi người trông nom di tích bằng thái độ tôn trọng.
Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí nào trong Tam Tòa Thánh Mẫu?
Mẫu Liễu Hạnh là một trong những hình tượng quan trọng nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Trong nhiều truyền thuyết, bà được kể là tiên nữ giáng trần, trải qua nhiều lần hóa thân, giúp đỡ con người và sau đó được cộng đồng suy tôn là Thánh Mẫu.
Mẫu Liễu Hạnh thường được nhắc đến như một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, cùng với Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng và Chử Đồng Tử. Tuy nhiên, đây là cách phân loại trong văn hóa dân gian, không phải danh mục lịch sử chính thức.
Trong nhiều đền phủ, Mẫu Liễu Hạnh được xem là thần chủ, tức vị Mẫu được thờ chính. Vì thế, có những nơi tượng Mẫu Liễu Hạnh được đặt tại vị trí trung tâm riêng, ngay cả khi phía trên hoặc phía trong vẫn có Tam Tòa Thánh Mẫu.
Một số truyền thống đồng nhất Mẫu Liễu Hạnh với Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên. Một số nơi lại xem Mẫu Liễu Hạnh là vị Mẫu có quan hệ đặc biệt với Thiên phủ nhưng vẫn có ban thờ riêng. Cũng có điện thờ đặt Tam Tòa ở vị trí trên cùng, sau đó mới đến ban Mẫu Liễu Hạnh.
Sự khác nhau ấy phản ánh quá trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu qua các vùng miền. Vì vậy, sẽ không chính xác nếu khẳng định rằng Mẫu Liễu Hạnh chỉ có một vị trí duy nhất trong tất cả các điện thờ.
Tam Tòa Thánh Mẫu trong không gian đền, phủ và điện thờ
Trong nhiều phủ thờ Mẫu, Tam Tòa thường được đặt ở nơi trang trọng nhất. Có nơi là trong hậu cung, có nơi là cung cấm, có nơi là tầng cao nhất của khám thờ. Ba pho tượng thường ngự gần nhau, tạo thành một chỉnh thể biểu tượng cho ba miền tự nhiên.
Ở nhiều nơi, Mẫu Đệ Nhất áo đỏ ngự ở giữa; Mẫu Thượng Ngàn áo xanh và Mẫu Thoải áo trắng ở hai bên. Tuy nhiên, vị trí trái – phải có thể được diễn giải khác nhau tùy theo cách nhìn từ phía trong ban thờ hay từ phía người hành lễ. Vì vậy, khi mô tả không gian thờ tự, cần tránh áp dụng máy móc một sơ đồ cho mọi di tích.
Tam Tòa không phải là toàn bộ điện thần thờ Mẫu. Bên dưới hoặc phía trước Tam Tòa còn có thể có ban thờ Ngọc Hoàng, các Vua Cha, Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Chầu Bà, các Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu, Ngũ Hổ và các vị Thánh địa phương.
Nhiều nhân vật trong hệ thống này gắn với các sự kiện lịch sử, huyền tích hoặc ký ức vùng miền. Có người được cộng đồng liên hệ với anh hùng dân tộc, tướng lĩnh, công chúa, nhân vật khai phá đất đai hoặc người có công với dân. Tuy nhiên, việc một nhân vật được thần linh hóa không có nghĩa mọi chi tiết lưu truyền về họ đều là sử liệu đã được kiểm chứng.
