Tìm hiểu Quế Hoa công chúa trong tín ngưỡng thờ Mẫu, các dị bản thần tích, vai trò, nơi thờ và ý nghĩa văn hóa Việt Nam.
Trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Quế Hoa công chúa thường được biết đến với tên gọi Quế Nương, Quế Hoa tiên nữ hoặc Chầu Quế. Hình tượng của bà xuất hiện khá phổ biến bên cạnh Thánh Mẫu Liễu Hạnh và một vị tiên nữ khác mang tên Quỳnh Hoa, Quỳnh Nương hoặc Thị Nương. Tại một số đền, phủ, ba vị được phối thờ thành một nhóm nữ thần có quan hệ chủ – hầu, trong đó Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí trung tâm.
Tuy nhiên, Quế Hoa công chúa không phải là một nhân vật có tiểu sử duy nhất và thống nhất trong mọi vùng miền. Danh xưng này còn được dùng cho những nữ thần địa phương, nữ tướng trong truyền thuyết, nhân vật thuộc dòng dõi hoàng gia hoặc vị thành hoàng được cộng đồng làng xã phụng thờ. Mỗi nơi có thể lưu truyền một thần tích, hệ thống sắc phong và ngày lễ riêng.
Bởi vậy, khi tìm hiểu Quế Hoa công chúa, cần xác định rõ đang nói đến Quế Nương trong hệ thống thờ Mẫu Liễu Hạnh hay một vị thần mang cùng danh hiệu tại một di tích cụ thể. Việc phân biệt các lớp tư liệu giúp tránh biến truyền thuyết địa phương thành lịch sử chung và tránh đồng nhất những vị thần vốn có nguồn gốc khác nhau.
Quế Hoa công chúa là ai?
Trong cách hiểu phổ biến của tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Bắc, Quế Hoa công chúa là một tiên nữ theo hầu Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Bà thường xuất hiện cùng Quỳnh Hoa công chúa, tạo thành đôi tiên nữ Quỳnh – Quế đứng hai bên Mẫu.
Tên gọi của bà có nhiều hình thức:
- Quế Hoa công chúa;
- Quế Nương;
- Quế Hoa tiên nữ;
- Quế Hoa ngọc nữ;
- Quế Nương công chúa;
- Chầu Quế trong cách gọi của một số cộng đồng.
Trong đó, “Quế” là tên một loài cây có hương thơm, thường được văn hóa truyền thống liên hệ với sự thanh quý và cao khiết. “Nương” là cách gọi trang trọng dành cho người nữ. Còn danh hiệu “công chúa” trong thần tích không nhất thiết chứng minh nhân vật từng là con gái của một vị vua có thật.
Trong ngôn ngữ tín ngưỡng, các danh hiệu như công chúa, tiên chúa, thánh nương, ngọc nữ hoặc đại vương có thể được cộng đồng và triều đình phong kiến dùng để tôn xưng thần linh. Vì vậy, không nên chỉ căn cứ vào hai chữ “công chúa” để kết luận Quế Hoa là một nhân vật hoàng gia trong lịch sử.
Ở nhiều không gian thờ Mẫu, Quế Hoa không giữ vị trí độc lập như Mẫu Liễu Hạnh hay các vị thuộc hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng và Thánh Cô. Bà thường hiện diện trong vai trò tiên nữ tùy hành, người truyền đạt ý chỉ hoặc người phụng sự bên Thánh Mẫu.
Dẫu vậy, tại một số địa phương, Quế Hoa công chúa lại được thờ làm thần chủ. Trong trường hợp đó, bà có thể có thần tích riêng, danh hiệu riêng và không nhất thiết liên quan trực tiếp đến Mẫu Liễu Hạnh.
Vì sao có nhiều nhân vật cùng mang danh Quế Hoa công chúa?
Hiện tượng nhiều vị thần có cùng hoặc gần giống danh hiệu không hiếm trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Có ba nguyên nhân chính dẫn đến sự đa dạng này.
Danh hiệu đẹp được dùng để tôn xưng nữ thần
Các tên gọi như Quế Hoa, Quỳnh Hoa, Ngọc Hoa, Mai Hoa, Xuân Hoa, Thụy Hoa hay Tiên Dung đều mang sắc thái thanh nhã. Chúng thường xuất hiện trong thần tích, gia phả, sắc phong và truyện kể về nữ thần.
Do đó, hai vị cùng mang danh Quế Hoa công chúa chưa chắc là một. Một vị có thể là tiên nữ theo hầu Mẫu Liễu Hạnh, trong khi một vị khác là thành hoàng của một làng hoặc một người nữ thuộc dòng họ được hậu thế tôn thờ.
Tín ngưỡng thờ Mẫu tiếp nhận các nữ thần địa phương
Tín ngưỡng thờ Mẫu không hình thành từ một hệ thống giáo lý duy nhất. Trải qua thời gian, nhiều nữ thần bản địa được đưa vào điện thần hoặc được giải thích như một hóa thân của các Thánh Mẫu, Thánh Chầu và Thánh Cô.
Khi quá trình giao lưu diễn ra, một nữ thần vốn được thờ riêng tại làng có thể được cộng đồng sau này liên hệ với Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Liễu Hạnh hoặc một vị trong Tứ phủ. Sự liên hệ ấy phản ánh quá trình tích hợp văn hóa, nhưng không có nghĩa các truyền thuyết ban đầu hoàn toàn giống nhau.
Truyền thuyết được kể lại theo ký ức từng cộng đồng
Thần tích viết bằng chữ Hán, sắc phong, gia phả, văn chầu và lời kể truyền miệng có mục đích không hoàn toàn giống nhau. Thần tích thường giải thích nguồn gốc vị thần của làng; sắc phong ghi nhận danh hiệu được triều đình ban cấp; gia phả nhấn mạnh quan hệ dòng họ; còn văn chầu phục vụ nghi lễ và diễn xướng.
Khi các loại tư liệu được kể lại qua nhiều thế hệ, tên người, quê quán, thời đại và sự kiện có thể thay đổi. Bởi vậy, nghiên cứu Quế Hoa công chúa cần đặt mỗi câu chuyện trong đúng không gian thờ tự đã sinh ra nó.
Vai trò của Quế Hoa công chúa trong mạch truyện về Mẫu Liễu Hạnh
Quế Nương theo Mẫu xuống trần
Trong một số bản kể về Mẫu Liễu Hạnh, sau khi trở về thiên giới, Tiên Chúa xin được tiếp tục xuống trần. Ngọc Hoàng chấp thuận và cho các tiên nữ đi theo phụng sự. Tùy văn bản, những người tùy hành được gọi là Quế Nương và Thị Nương, Quế Nương và Quỳnh Nương hoặc Quỳnh Hoa và Quế Hoa.
Các tiên nữ cùng Mẫu đến nhiều vùng, trong đó truyền thuyết thường nhắc tới Phố Cát và Sòng Sơn ở xứ Thanh. Họ vừa là người theo hầu vừa là những nhân vật góp phần làm nên không gian linh thiêng xung quanh Thánh Mẫu.
Không nên xem câu chuyện này như bản ghi chép lịch sử về một hành trình có thể xác định chính xác thời gian và địa điểm. Đây là huyền tích giải thích nguồn gốc sự thờ phụng và mối quan hệ giữa các nhân vật trong điện thần.
Vai trò người phụng sự và trung gian
Một số dị bản kể rằng sau khi Mẫu Liễu Hạnh trở về trời, các tiên nữ vẫn đứng ra truyền đạt lời cầu nguyện của dân chúng tới Mẫu. Chi tiết này phản ánh quan niệm quen thuộc trong tín ngưỡng dân gian: bên cạnh vị thần chủ thường có những vị hầu cận đảm nhiệm việc trợ giúp, truyền lệnh hoặc tiếp nhận lời thỉnh cầu.
Vai trò ấy không nên hiểu theo nghĩa Quế Hoa ban phát một loại lợi ích vật chất cụ thể. Trong thực hành tín ngưỡng, hình ảnh người tùy hành chủ yếu làm cho thần điện trở nên đầy đủ, có trật tự và gần với mô hình cung đình được dân gian hình dung.
Từ tiên nữ tùy hành đến vị thần được phụng thờ
Khi một nhân vật xuất hiện lâu dài trong thần tích và không gian thờ tự, nhân vật đó có thể dần nhận được sự tôn kính độc lập. Quế Hoa vì thế là cái tên đứng bên Mẫu và có tượng thờ, bài vị hoặc ban thờ riêng tại một số đền, phủ.
Quá trình này cho thấy thần điện dân gian không hoàn toàn cố định. Các vị thần có thể được nhấn mạnh khác nhau tùy truyền thống của từng nơi, ký ức của người trông coi di tích và nhu cầu thực hành của cộng đồng.
Mối quan hệ giữa Quế Hoa và Quỳnh Hoa công chúa
Quế Hoa và Quỳnh Hoa thường được gọi chung là Nhị vị Quỳnh – Quế. Trong nhiều điện thờ Mẫu, hai bà đứng hai bên Mẫu Liễu Hạnh hoặc xuất hiện như đôi tiên nữ tùy hành.
Ý nghĩa của hình tượng song đôi
Mô hình hai nữ thần đứng hai bên một vị Mẫu tạo nên bố cục cân xứng. Về mặt thẩm mỹ, sự cân xứng làm tăng vẻ trang nghiêm của điện thờ. Về mặt biểu tượng, đôi tiên nữ thể hiện sự phụng sự, hòa hợp và trật tự trong thế giới thiêng.
Cặp tên Quỳnh – Quế cũng giàu tính văn chương. Hoa quỳnh gợi vẻ đẹp thanh khiết, kín đáo; quế gợi hương thơm và phẩm chất cao quý. Tuy nhiên, đây chỉ là cách đọc biểu tượng từ tên gọi. Không nên suy diễn rằng mỗi vị bắt buộc cai quản một loài hoa hoặc có quyền năng cố định liên quan đến loài cây mang tên mình.
Không phải văn bản nào cũng ghi Quỳnh – Quế
Một điểm cần lưu ý là không phải tất cả các bản kể về Mẫu Liễu Hạnh đều gọi hai tiên nữ là Quỳnh Hoa và Quế Hoa. Có tư liệu ghi Quế Nương và Thị Nương. Một số bản khác lại dùng tên Dung Nương, Nhị Nương hoặc những hình thức gần giống.
Sự khác nhau này có thể bắt nguồn từ quá trình sao chép văn bản, truyền miệng và sự phát triển riêng của từng trung tâm thờ Mẫu. Khi viết về Quế Hoa công chúa, không nên lựa chọn một dị bản rồi khẳng định đó là phiên bản duy nhất.
Có phải Quỳnh Hoa chính là Mẫu Liễu Hạnh?
Tên Quỳnh Nương còn xuất hiện trong sự tích Mẫu Liễu Hạnh với tư cách tên gọi trên thiên đình của chính Mẫu. Vì vậy, khi gặp danh hiệu Quỳnh Hoa hoặc Quỳnh Nương, cần xem xét ngữ cảnh.
Trong một truyện kể, Quỳnh Nương có thể là Tiên Chúa giáng sinh thành Liễu Hạnh. Trong một không gian thờ khác, Quỳnh Hoa lại là tiên nữ đứng bên Mẫu. Hai lớp hình tượng này đã được truyền tụng đan xen, khiến cách gọi đôi khi không thống nhất.
Quế Hoa ít gặp sự chồng lấn này hơn, nhưng mối quan hệ của bà với “Quỳnh Hoa” vẫn cần được giải thích dựa trên tư liệu của từng đền, phủ.
