Tìm hiểu Quỳnh Hoa công chúa, thân thế Khúc Thị Ngọc, truyền thuyết, nơi thờ phụng và dấu ấn trong tín ngưỡng dân gian Việt.
Quỳnh Hoa công chúa là một danh xưng xuất hiện trong nhiều lớp tư liệu văn hóa và tín ngưỡng của người Việt. Ở một số địa phương, bà được nhận diện là Khúc Thị Ngọc, con gái Tiên chúa Khúc Thừa Dụ, người có công giúp dân khai khẩn ruộng đất và được tôn làm Quỳnh Hoa Thánh Mẫu. Trong một số truyền thuyết thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu, tên Quỳnh Hoa lại gắn với thế giới thần linh của Thánh Mẫu Liễu Hạnh hoặc với Chầu Quỳnh, một vị thánh chầu thường được nhắc cùng Chầu Quế. Ngoài ra, thần sắc và ký ức làng xã còn cho thấy những vị nữ thần mang hiệu Quỳnh Hoa công chúa được thờ tại nhiều địa phương khác nhau.
Bởi vậy, không nên mặc nhiên cho rằng mọi nơi thờ Quỳnh Hoa công chúa đều cùng thờ một nhân vật, có chung sự tích hoặc thuộc một hệ thống điện thần duy nhất. Muốn xác định chính xác đối tượng thờ phụng, cần dựa vào thần tích, sắc phong, bài vị, văn bia, gia phả, truyền ngôn của cộng đồng và cách bài trí tại từng di tích.
Thân thế và vị trí của Quỳnh Hoa công chúa trong tư liệu
Câu hỏi “Quỳnh Hoa công chúa là ai?” không có một đáp án duy nhất áp dụng cho mọi di tích và mọi truyền thống tín ngưỡng. Danh xưng này ít nhất đang được sử dụng trong một số phạm vi khác nhau:
| Phạm vi tư liệu, tín ngưỡng | Nhân vật hoặc cách nhận diện |
|---|---|
| Tín ngưỡng tại Vĩnh Mộ và một số nơi thờ họ Khúc | Quỳnh Hoa Thánh Mẫu Khúc Thị Ngọc, tương truyền là con gái Khúc Thừa Dụ |
| Một số truyền thuyết Đạo Mẫu | Quỳnh Hoa là tên hiệu, danh xưng trên thiên giới hoặc một cách gọi liên quan đến Thánh Mẫu Liễu Hạnh |
| Điện thần Tứ phủ tại một số đền, phủ | Chầu Quỳnh hay Quỳnh Hoa công chúa, thường được nhắc cùng Chầu Quế |
| Thần tích và thần sắc làng xã | Nữ thần, nữ tướng hoặc thành hoàng mang mỹ hiệu Quỳnh Hoa công chúa |
| Tín ngưỡng phối thờ tại một số di tích | Một vị trong nhóm nữ thần được thờ cùng Quế Hoa công chúa, Lý Liễu công chúa hoặc các thần khác |
Kho tư liệu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm có ghi nhận tên Quỳnh Hoa công chúa bằng chữ Hán là “瓊花公主”. Trong tập thần sắc của một số xã thuộc tổng Nam Phù, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông trước đây, Quỳnh Hoa công chúa được liệt kê cùng Lý Liễu công chúa và Quế Hoa công chúa. Tên gọi này cũng xuất hiện trong thư mục các tài liệu Hán Nôm khác. Điều đó cho thấy Quỳnh Hoa công chúa là một danh hiệu thần linh có lịch sử lưu truyền tương đối rộng, nhưng sự hiện diện của cùng một danh hiệu chưa đủ để kết luận rằng mọi truyền tích đều nói về cùng một vị thần.
Quỳnh Hoa Thánh Mẫu Khúc Thị Ngọc
Thân thế theo các tư liệu hiện có
Theo những bài viết nghiên cứu, tư liệu địa phương và truyền thống thờ phụng được công bố trong những năm gần đây, Khúc Thị Ngọc còn được gọi là Quỳnh Hoa công chúa. Bà được giới thiệu là con gái Tiên chúa Khúc Thừa Dụ, em gái Trung chúa Khúc Hạo và là người thuộc dòng họ Khúc ở đất Hồng Châu.
Khúc Thừa Dụ là nhân vật có vai trò quan trọng trong buổi đầu giành quyền tự chủ của người Việt vào đầu thế kỷ X. Ông nắm quyền cai quản Tĩnh Hải quân trong bối cảnh chính quyền nhà Đường suy yếu, đặt nền móng để Khúc Hạo tiếp tục tiến hành những cải cách về hành chính và quản lý đất nước. Trong ký ức tôn thờ tại Vĩnh Mộ, Khúc Thị Ngọc là người con gái trong gia đình họ Khúc và được hình dung như một người cộng sự giúp cha và anh lo việc hậu cần, dân sinh và khai mở đất đai.
Vai trò trong buổi đầu xây dựng nền tự chủ
Hình tượng Khúc Thị Ngọc được đặt trong thời kỳ chuyển tiếp đặc biệt của lịch sử dân tộc. Sau nhiều thế kỷ lệ thuộc các triều đại phương Bắc, chính quyền họ Khúc đã từng bước giành quyền tự quyết trên thực tế. Công cuộc này diễn ra trên chiến trường hoặc trong bộ máy chính trị và gắn với việc ổn định dân cư, tổ chức sản xuất, bảo đảm lương thực và xây dựng nền tảng xã hội.
Truyền thuyết về Quỳnh Hoa công chúa tham gia việc hậu cần có thể được hiểu từ bối cảnh ấy. Trong xã hội nông nghiệp, lương thực, đường thủy, bến bãi, đê điều và ruộng đất có vai trò sống còn. Người tổ chức được việc khai khẩn, dẫn nước và giúp dân ổn định cuộc sống thường được cộng đồng ghi nhớ không kém những người trực tiếp cầm quân.
Truyền thuyết Quỳnh Hoa công chúa khai mở vùng đất phía nam Đại La
Trâu vàng dẫn lối
Truyền thuyết được lưu giữ tại Vĩnh Mộ kể rằng khi còn ở phủ Tống Bình, Khúc Thị Ngọc có lần đi thuyền trên Tây Hồ. Gặp mưa lớn, bà vào chùa Trấn Quốc thỉnh chuông niệm Phật. Tiếng chuông làm một con trâu vàng xuất hiện từ lòng hồ và xin theo hầu.
Khi bà xuống thuyền, trâu vàng đi trước rẽ nước. Thuyền đi đến đâu, lạch nước mở ra đến đó. Những vùng bùn lầy dần trở thành dòng chảy, ruộng đồng, làng xóm và chợ búa. Hành trình được truyền tụng là đã đi qua nhiều khu vực phía nam kinh thành trước khi bà dừng lại gần khu vực chùa Đậu và Vĩnh Mộ.
Trâu vàng là hình tượng xuất hiện trong nhiều truyền thuyết gắn với không gian Thăng Long. Ở đây, hình tượng ấy mang ý nghĩa thần kỳ và tượng trưng cho sức lao động, nền nông nghiệp và khả năng cải biến đất đai. Trâu đi trước mở đường cũng có thể được hiểu như biểu tượng của quá trình con người tìm dòng nước, tháo úng, khai phá đồng ruộng và xây dựng xóm làng.
Câu chuyện vì thế chứa đựng cả hai tầng ý nghĩa. Ở tầng tín ngưỡng, trâu vàng là linh vật được sức thiêng cảm hóa, giúp công chúa thực hiện sứ mệnh. Ở tầng văn hóa, đây là cách người xưa hình tượng hóa công cuộc chinh phục vùng đất trũng và sự gắn bó giữa con người với trâu, nước và ruộng lúa.
Từ công chúa Khúc Thị Ngọc đến Quỳnh Hoa Thánh Mẫu
Vì sao bà được gọi là Thánh Mẫu?
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, “Mẫu” không chỉ có nghĩa là người mẹ theo quan hệ huyết thống. Danh xưng này còn biểu thị một nữ thần có khả năng che chở, nuôi dưỡng và bảo trợ cho con người hoặc một vùng đất.
Khúc Thị Ngọc được tôn là Quỳnh Hoa Thánh Mẫu vì cộng đồng nhìn nhận bà như người mang lại đất đai canh tác, cuộc sống ổn định và sự trù phú. Hình tượng ấy gần với vai trò của người mẹ văn hóa: khai mở nơi cư trú, chăm lo sinh kế và tạo điều kiện để các thế hệ tiếp tục sinh sống.
Quá trình tôn một nhân vật nữ có công thành Thánh Mẫu phản ánh đặc điểm giàu tính dung hợp của tín ngưỡng Việt Nam. Ký ức lịch sử, đạo lý biết ơn, việc thờ thành hoàng, tín ngưỡng nữ thần và thực hành thờ Mẫu có thể cùng gặp nhau trong một di tích.
Vì thế, việc gọi Khúc Thị Ngọc là Thánh Mẫu không nhất thiết có nghĩa bà giữ một ngôi vị cố định trong mọi bản điện Tứ phủ. Danh xưng Thánh Mẫu tại Vĩnh Mộ trước hết phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với vị nữ thần được tin là đã có công khai phá và bảo trợ địa phương.
