An Tư công chúa là người con gái nhà Trần được đưa sang trại Thoát Hoan năm 1285, để lại một số phận bí ẩn trong sử Việt.
Câu chuyện về An Tư công chúa cần được đọc cùng bối cảnh chiến tranh thời Trần và giới hạn của những ghi chép sử liệu còn lại. Bên cạnh những chiến công được ghi chép khá rõ, còn có một người phụ nữ hoàng tộc chỉ xuất hiện trong vài dòng ngắn ngủi nhưng để lại nhiều day dứt: An Tư công chúa.
Theo sử liệu hiện còn, vào lúc quân Nguyên gây sức ép nghiêm trọng đối với triều đình nhà Trần, An Tư được đưa đến cho Thoát Hoan, người chỉ huy đạo quân xâm lược từ phương Bắc. Mục đích được chính sử giải thích là làm giảm bớt tai họa đang đe dọa đất nước. Sau sự kiện ấy, các bộ sử gần như không cho biết thêm điều gì về cuộc sống, vai trò và kết cục của bà.
An Tư công chúa là ai?
Thân thế trong hoàng tộc nhà Trần
Đại Việt sử ký toàn thư gọi An Tư là em gái út của vua Trần Thánh Tông. Từ quan hệ này, các nhà biên soạn lịch sử thường xác định bà là con gái út của vua Trần Thái Tông, đồng thời là cô ruột của vua Trần Nhân Tông.
Trần Thái Tông, tên húy Trần Cảnh, là vị hoàng đế đầu tiên của nhà Trần. Ông trị vì từ năm 1226 đến năm 1258, sau đó nhường ngôi cho con là Trần Hoảng, tức Trần Thánh Tông. Khi cuộc chiến năm 1285 diễn ra, Trần Nhân Tông đang ở ngôi hoàng đế còn Trần Thánh Tông giữ vai trò thượng hoàng và cùng trực tiếp điều hành cuộc kháng chiến.
Như vậy, An Tư thuộc thế hệ con của Trần Thái Tông, là em của Trần Thánh Tông chứ không phải con gái của Trần Thánh Tông. Một số bài viết phổ thông từng nhầm lẫn mối quan hệ này, có thể do cách gọi bà là em gái của thượng hoàng trong bối cảnh chiến tranh năm 1285.
Không có sử liệu đáng tin cậy cho biết mẹ của An Tư là ai. Năm sinh, tuổi tác, quá trình trưởng thành, diện mạo, học vấn và đời sống của bà trước năm 1285 cũng không được ghi lại. Những lời mô tả An Tư là người “tài sắc vẹn toàn”, giỏi ca múa, tinh thông nhiều nghề hoặc đã có một mối tình sâu đậm đều chủ yếu xuất hiện trong văn học và những câu chuyện được kể về sau.
Bối cảnh cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285
Sức ép ngày càng lớn từ triều Nguyên
Sau thất bại của quân Mông Cổ trong cuộc xâm lược Đại Việt năm 1258, quan hệ giữa nhà Trần và triều đình phương Bắc tiếp tục căng thẳng. Khi Hốt Tất Liệt lập ra nhà Nguyên, yêu sách đối với Đại Việt ngày càng nặng nề.
Triều Nguyên nhiều lần đòi vua Trần phải sang chầu, nộp người và của cải, chấp nhận sự kiểm soát sâu hơn từ phương Bắc. Nhà Trần giữ thái độ mềm dẻo về ngoại giao nhưng không chấp nhận từ bỏ chủ quyền.
Cuối năm 1284 và đầu năm 1285, một lực lượng lớn quân Nguyên tiến vào Đại Việt. Cánh quân chủ yếu từ phía Bắc do Trấn Nam vương Thoát Hoan chỉ huy. Một lực lượng khác do Toa Đô chỉ huy từ vùng Chiêm Thành đánh ra, tạo thế ép Đại Việt từ cả hai hướng.
Nhà Trần chủ động tránh thế mạnh ban đầu
Trước lực lượng đông và khả năng cơ động mạnh của đối phương, quân Trần không cố giữ kinh thành bằng mọi giá. Triều đình tổ chức rút khỏi Thăng Long, bảo toàn lực lượng, di chuyển cơ quan đầu não và thực hiện kế sách làm cho quân địch khó tìm được lương thực tại chỗ.
Việc rời kinh thành không phải biểu hiện của sự đầu hàng. Đây là một phần trong chiến lược kéo dài thời gian, làm suy yếu quân xâm lược và chờ thời cơ phản công.
Quân Nguyên tiến vào một Thăng Long phần lớn đã được bỏ trống. Sau đó, chúng tiếp tục truy đuổi vua Trần và bộ chỉ huy kháng chiến xuống vùng Thiên Trường, Trường Yên và xa hơn về phía nam. Trong quá trình ấy, nhiều trận đánh chặn quyết liệt đã diễn ra. Các lực lượng của triều đình và địa phương phải vừa chiến đấu, vừa bảo vệ đường rút lui của hai vua.
Vai trò của An Tư trong cuộc kháng chiến năm 1285
Sự kiện có giá trị trong chiến lược kéo dài thời gian
Chính sử ghi rõ mục đích đưa An Tư đến cho Thoát Hoan là làm giảm bớt tai nạn của đất nước. Điều đó cho thấy triều đình xem hành động này như một biện pháp phục vụ tình thế quân sự, chứ không phải cuộc hôn nhân thông thường.
Ở thời điểm ấy, điều nhà Trần cần nhất là thời gian. Triều đình phải bảo vệ hai vua, tổ chức lại quân đội, ngăn cánh quân Toa Đô hợp với lực lượng của Thoát Hoan và duy trì ý chí kháng chiến trong bối cảnh kinh thành đã thất thủ.
Mỗi khoảng trì hoãn trong hoạt động truy kích đều có thể tạo điều kiện để quân Trần di chuyển xa hơn, che giấu hướng rút lui hoặc thiết lập những tuyến phòng thủ mới. Vì thế, việc trao An Tư cho Thoát Hoan có thể được xem là một mắt xích trong hàng loạt biện pháp quân sự và ngoại giao nhằm vượt qua giai đoạn nguy hiểm.
Tuy nhiên, không có tư liệu cho phép tính toán sự kiện đã trì hoãn quân Nguyên bao nhiêu ngày hoặc tác động trực tiếp đến một trận đánh cụ thể nào.
Nhìn An Tư từ lịch sử phụ nữ Việt Nam
Người phụ nữ trong các quyết định ngoại giao
Trong lịch sử nhiều quốc gia, hôn nhân của phụ nữ hoàng tộc từng được sử dụng để thiết lập liên minh, đình chiến, trao đổi quyền lực hoặc khẳng định quan hệ giữa các triều đình.
Ở Việt Nam, những cuộc hôn nhân gắn với chính trị cũng xuất hiện trong nhiều giai đoạn. Tuy nhiên, mỗi trường hợp có hoàn cảnh khác nhau, không thể đơn giản xếp tất cả vào một mô hình “đổi người lấy hòa bình” hay “đổi công chúa lấy đất”.
Trường hợp An Tư diễn ra giữa lúc quân xâm lược đang truy kích triều đình. Bà được đưa đến người chỉ huy đối phương như một biện pháp ứng phó khẩn cấp. Điều này khác với một cuộc hôn nhân ngoại giao được thương lượng trong thời bình và có nghi thức chính thức.
Nhìn từ góc độ hiện đại, sự kiện cũng cho thấy cơ thể và cuộc đời của người phụ nữ có thể bị đặt dưới quyền quyết định của triều đình. An Tư vừa là thành viên hoàng tộc, vừa trở thành phương tiện trong một kế sách quốc gia.
Sự hy sinh không nên bị lãng mạn hóa
Việc ca ngợi tinh thần vì nước của An Tư là cách hậu thế thể hiện lòng biết ơn. Tuy nhiên, nếu chỉ kể đây là một sự hy sinh đẹp đẽ, người đọc có thể bỏ qua nỗi đau và sự bất bình đẳng ẩn sau quyết định ấy.
Bà phải rời khỏi môi trường quen thuộc và bước vào doanh trại của người đang chỉ huy cuộc chiến chống lại đất nước mình. Bất kể được tiếp nhận dưới danh nghĩa nào, bà cũng phải đối diện với nguy hiểm, sự cô lập và khả năng không bao giờ trở về.
Không có tư liệu nào cho biết bà được hỏi ý kiến đến mức nào. Bởi vậy, tưởng nhớ An Tư cần đi cùng sự cảm thông với thân phận con người, thay vì biến sự mất mát của bà thành một biểu tượng lãng mạn đơn giản.
