Tìm hiểu khái niệm, tiêu chí xếp hạng, giá trị và nguyên tắc bảo tồn di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia ở Việt Nam.
Trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam, nhiều đình, đền, chùa, miếu, nhà thờ, cung điện, thành quách, khu phố cổ và công trình dân dụng được bảo vệ vì tuổi đời lâu năm và bởi những giá trị nổi bật về quy hoạch, kiến trúc, điêu khắc, trang trí và không gian văn hóa. Một số công trình tiêu biểu trong số đó được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Danh hiệu này thường xuất hiện trên bia giới thiệu, bằng xếp hạng hoặc các tài liệu về di tích. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ “kiến trúc nghệ thuật” là loại hình di tích, còn “cấp quốc gia” là cấp xếp hạng. Hai thành tố ấy phản ánh hai phương diện khác nhau: di tích có giá trị gì và tầm vóc của giá trị ấy được đánh giá ở phạm vi nào.
Khái niệm di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia
Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia có thể được hiểu là công trình, địa điểm hoặc quần thể không gian có giá trị tiêu biểu đối với quốc gia về lịch sử phát triển kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa, đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định xếp hạng theo quy định.
Khái niệm này gồm hai phần cần được phân biệt rõ:
- Di tích kiến trúc, nghệ thuật là loại hình của di tích.
- Di tích quốc gia là cấp xếp hạng dựa trên tầm vóc giá trị.
Theo cách phân loại hiện hành, một di tích có thể thuộc loại hình lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ, danh lam thắng cảnh hoặc loại hình hỗn hợp. Trong mỗi loại hình, tùy mức độ tiêu biểu, di tích có thể được xếp hạng cấp tỉnh, cấp quốc gia hoặc quốc gia đặc biệt.
Như vậy, “di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia” không phải là cách gọi chung cho mọi công trình cổ có kiến trúc đẹp. Đây là một danh xưng pháp lý gắn với quyết định xếp hạng cụ thể.
“Di tích” không đồng nghĩa với mọi công trình cũ
Trong đời sống, người dân thường gọi một ngôi đình, ngôi chùa hoặc một ngôi nhà cổ là “di tích” theo nghĩa rộng. Cách gọi này có thể phù hợp trong giao tiếp thông thường, nhưng khi giới thiệu chính thức cần thận trọng hơn.
Một công trình cũ có thể mới chỉ được địa phương kiểm kê, nghiên cứu hoặc đưa vào danh mục cần bảo vệ. Công trình đó cũng có thể đã được xếp hạng cấp tỉnh nhưng chưa phải là di tích quốc gia. Vì vậy, khi chưa kiểm tra quyết định xếp hạng, không nên tự ghi thêm các cụm từ như “di tích lịch sử – văn hóa quốc gia” hoặc “di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia”.
Tiêu chí nhận diện di tích kiến trúc nghệ thuật
Theo pháp luật về di sản văn hóa, di tích kiến trúc nghệ thuật phải là công trình kiến trúc, nghệ thuật hoặc không gian có giá trị tiêu biểu cho một hay nhiều giai đoạn phát triển của lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.
Cụm từ “giá trị tiêu biểu” cho thấy việc đánh giá phải đặt di tích trong bối cảnh rộng hơn. Một công trình được xem xét riêng lẻ và được so sánh với những công trình cùng thời kỳ, cùng loại hình và cùng khu vực văn hóa.
Giá trị về bố cục và tổ chức không gian
Bố cục là cách các hạng mục kiến trúc được sắp xếp trong toàn bộ khuôn viên. Đối với đình, đền, chùa và các công trình tín ngưỡng truyền thống, bố cục có thể bao gồm nghi môn, sân, tiền tế, đại đình, hậu cung, nhà hành lang, vườn, ao, giếng hoặc những công trình phụ trợ.
Giá trị bố cục được thể hiện ở sự cân đối, tính nghi lễ, khả năng thích ứng với địa hình và mối liên hệ giữa công trình với môi trường xung quanh. Có những di tích không nổi bật bởi quy mô lớn nhưng lại đặc sắc ở cách tổ chức không gian chặt chẽ, hài hòa và phản ánh rõ quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng.
Trong các khu phố cổ, làng cổ hoặc quần thể cư trú, giá trị còn nằm ở mạng lưới đường, ngõ, khoảng trống công cộng, mặt nước, cây xanh và quan hệ giữa các ngôi nhà. Nếu chỉ bảo vệ từng công trình riêng lẻ mà phá vỡ cấu trúc chung, giá trị của toàn bộ không gian có thể bị suy giảm.
Ai có thẩm quyền xếp hạng di tích quốc gia?
Theo quy định hiện hành, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, quyết định xếp hạng và cấp bằng xếp hạng di tích quốc gia.
Đây là điểm giúp phân biệt rõ các cấp xếp hạng:
| Cấp xếp hạng | Cơ quan có thẩm quyền quyết định |
|---|---|
| Di tích cấp tỉnh | Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh |
| Di tích quốc gia | Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch |
| Di tích quốc gia đặc biệt | Thủ tướng Chính phủ |
Một tấm biển do địa phương hoặc ban quản lý tự dựng không thay thế được quyết định xếp hạng. Muốn xác định chính xác, cần kiểm tra tên di tích, loại hình, cấp xếp hạng, số quyết định, ngày ban hành và cơ quan ký.
Giá trị văn hóa của di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia
Việc xếp hạng không chỉ nhằm lưu giữ một công trình đẹp. Di tích là nguồn tư liệu giúp thế hệ hiện nay hiểu về lịch sử kỹ thuật, thẩm mỹ, tổ chức xã hội và đời sống tinh thần của cha ông.
Lưu giữ lịch sử kiến trúc
Mỗi công trình là kết quả của nhiều lựa chọn: chọn đất, chọn hướng, tổ chức mặt bằng, tìm vật liệu, huy động thợ và xác định hình thức trang trí.
Ghi dấu tài năng của nghệ nhân
Phần lớn nghệ nhân xưa không để lại tên tuổi. Tuy vậy, dấu ấn của họ còn hiện diện trong từng mảng chạm, viên ngói, cấu kiện gỗ và cách xử lý không gian.
Duy trì ký ức cộng đồng
Đình, đền, chùa và nhà thờ không chỉ là vật thể kiến trúc. Đây còn là nơi cộng đồng gặp gỡ, tưởng niệm, tổ chức nghi lễ và truyền lại những câu chuyện về quê hương.
Giáo dục về di sản
Một chuyến tham quan di tích có thể giúp học sinh hiểu trực tiếp về kết cấu gỗ, nghệ thuật điêu khắc, chữ Hán Nôm, tín ngưỡng và lịch sử địa phương.
Góp phần phát triển du lịch bền vững
Di tích có thể tạo nên sức hấp dẫn cho điểm đến và đóng góp vào sinh kế địa phương. Tuy nhiên, du lịch chỉ bền vững khi không làm tổn hại công trình và đời sống cộng đồng.
