Quan viên – chức sắc làng Nam Dư (ngoại thành Hà Nội ngày nay) tề tựu trước đình làng vào năm 1915.
Bộ ảnh năm 1915 trong bài được chú thích là ghi lại các quan viên và chức sắc của làng Nam Dư, một làng thuộc khu vực ngoại thành Hà Nội. Những bức ảnh dạng này có giá trị vì cho thấy trang phục, cách sắp xếp nhân vật và diện mạo của tầng lớp tham gia quản việc làng trong bối cảnh Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX.
Khi đọc ảnh, cần tránh đồng nhất mọi người xuất hiện với một chức danh cụ thể nếu không có danh sách tên. Các thuật ngữ như kỳ mục, chức dịch, lý trưởng hay tiên chỉ phản ánh những vị trí và quan hệ khác nhau trong tổ chức làng xã; cơ cấu này cũng thay đổi theo thời kỳ, đặc biệt qua các đợt cải lương hương chính thời Pháp thuộc.
Quan viên và chức sắc làng xã là ai?
Trong làng xã Bắc Bộ truyền thống, việc quản trị không chỉ dựa vào một người. Tùy thời kỳ và địa phương có các nhóm kỳ mục, chức sắc, chức dịch và đại diện cộng đồng tham gia quyết nghị, tế lễ hoặc thực hiện công việc hành chính. Hội đồng kỳ mục thường gắn với các bậc có tuổi, có vị thế hoặc từng có chức danh; bộ phận lý dịch thực hiện nhiều công việc quản lý cụ thể, với lý trưởng là một chức danh quan trọng.
Không nên gọi toàn bộ cơ cấu này là một “tiểu triều đình” theo nghĩa pháp lý. Cách ví von có thể giúp hình dung tính tự quản của làng, nhưng nhà nước vẫn có quan hệ quản lý, thuế khóa, hộ tịch và nhiều nghĩa vụ khác đối với cộng đồng. Làng có không gian tự trị tương đối, không phải một quốc gia độc lập.
Bối cảnh năm 1915
Năm 1915 nằm trong thời kỳ Pháp thuộc, trước đợt cải lương hương chính lớn ở Bắc Kỳ đầu thập niên 1920. Vì vậy, bộ máy làng xã trong ảnh thuộc một giai đoạn đang kết hợp tập quán cũ với hệ thống hành chính thuộc địa. Các danh xưng và quyền hạn không nên lấy quy định của một thập niên sau để áp ngược hoàn toàn cho năm 1915.
Đây cũng là lý do những bức ảnh tập thể có giá trị: chúng ghi lại con người thật trong một thời điểm mà văn bản hành chính thường chỉ để lại tên và chức vụ.
Trang phục trong ảnh nói lên điều gì?
Trang phục có thể gợi thông tin về nghi lễ, địa vị và hoàn cảnh chụp. Áo dài, khăn, giày dép hoặc cách ngồi theo hàng có thể phản ánh tính trang trọng của buổi chụp. Tuy nhiên, không thể xác định chắc cấp bậc của từng người chỉ bằng màu áo hoặc vị trí nếu không có tài liệu đối chiếu.
Ảnh đầu thế kỷ XX đôi khi được dàn dựng theo yêu cầu của người chụp. Việc các nhân vật ngồi hoặc đứng thành hàng vì vậy vừa phản ánh trật tự xã hội, vừa chịu ảnh hưởng kỹ thuật nhiếp ảnh thời đó.
Đình làng và không gian quản việc chung
Nếu bộ ảnh được chụp tại hoặc trước đình, điều này phù hợp với vai trò của đình trong nhiều làng Bắc Bộ: nơi thờ Thành hoàng, tổ chức lễ hội và cũng là không gian diễn ra những cuộc họp hoặc sinh hoạt cộng đồng. Song chức năng cụ thể của đình Nam Dư ở năm 1915 cần được xác định bằng tư liệu địa phương.
Không nên từ một bức ảnh suy ra mọi quyết định hành chính đều diễn ra tại đình. Làng có thể sử dụng nhiều không gian khác nhau, và cơ chế họp thay đổi theo thời kỳ.
Vì sao bộ ảnh có giá trị với lịch sử làng xã?
Ảnh giúp nối văn bản với con người. Những thuật ngữ như lý trưởng, kỳ mục hay chức dịch trở nên cụ thể hơn khi người xem thấy gương mặt, trang phục và cách một nhóm người hiện diện trong không gian làng. Nó cũng giúp nghiên cứu lịch sử trang phục, nhiếp ảnh, tuổi tác và nghi thức xã hội.
Để sử dụng bộ ảnh như nguồn sử liệu, cần giữ thông tin về năm chụp, địa điểm, nguồn sưu tầm và chú thích gốc. Nếu chưa xác định được danh tính từng nhân vật, tốt hơn nên để mở thay vì gán tên theo suy đoán.
Những thay đổi sau năm 1915
Cơ cấu làng xã Bắc Kỳ tiếp tục biến đổi trong thời thuộc địa, rồi thay đổi căn bản sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và sự hình thành hệ thống chính quyền mới. Vì vậy, các chức danh trong ảnh thuộc về lịch sử, không nên dùng như mô hình để mô tả tổ chức thôn, tổ dân phố hiện nay.
Ngày nay, giá trị của bộ ảnh nằm chủ yếu ở việc giúp hiểu đời sống xã hội và quản trị cộng đồng trong quá khứ. Nó cũng nhắc rằng những khái niệm quen thuộc như “làng tự trị” cần được đặt trong quan hệ cụ thể giữa cộng đồng, hương ước và nhà nước.
Vanhoatamlinh.com giữ nguyên bốn ảnh đã có trong bài và bổ sung phần chú giải này theo hướng tư liệu. Nếu có thêm hồ sơ xác định nhiếp ảnh gia, danh tính nhân vật hoặc bối cảnh buổi chụp, những thông tin đó nên được cập nhật riêng và ghi rõ nguồn.
