Tìm hiểu Phủ Dầy, quần thể đền phủ thờ Mẫu Liễu Hạnh, lịch sử, kiến trúc, lễ hội và giá trị tín ngưỡng đặc sắc ở Nam Định xưa.
Phủ Dầy là một trong những không gian tiêu biểu nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, gắn đặc biệt với việc phụng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Nơi đây không chỉ có một ngôi phủ riêng lẻ mà là một hệ thống đền, phủ, lăng, chùa và các địa điểm tín ngưỡng phân bố trong những làng cổ thuộc vùng Vụ Bản.
Trong ký ức văn hóa của nhiều thế hệ, Phủ Dầy thuộc huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Sau khi các đơn vị hành chính được sắp xếp năm 2025, khu vực xã Kim Thái cũ cùng thị trấn Gôi và xã Tam Thanh được hợp nhất thành xã Vụ Bản, thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay của Phủ Dầy là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình; còn cách gọi “Phủ Dầy Nam Định” vẫn phổ biến do gắn với địa danh lịch sử, bản sắc văn hóa và ký ức cộng đồng của vùng Nam Định cũ.
Phủ Dầy là gì?
Phủ Dầy là tên gọi chung của một không gian di tích và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nằm trên vùng đất trước đây thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Khu vực này tập trung nhiều công trình thờ tự, trong đó ba địa điểm có vị trí đặc biệt là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
Theo cách gọi rộng trong đời sống cộng đồng và hoạt động du lịch văn hóa, quần thể Phủ Dầy bao gồm trên 20 công trình thuộc nhiều loại hình như phủ, đền, chùa, lăng và những địa điểm tín ngưỡng liên quan. Tuy nhiên, xét theo hồ sơ pháp lý về xếp hạng di tích quốc gia, tên gọi chính thức hiện được xác định là Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm ba thành phần: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Không nên hiểu rằng toàn bộ các đền, phủ trong vùng đều mặc nhiên có chung một cấp xếp hạng hoặc cùng thuộc một hồ sơ di tích.
Trong tên gọi Phủ Dầy, chữ “phủ” chỉ một dạng cơ sở thờ tự phổ biến trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Phủ thường là nơi phụng thờ các vị Thánh Mẫu, Chầu Bà, Quan Hoàng và các vị thánh trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Còn “Dầy” được giải thích gắn với tên Nôm của làng Kẻ Dầy, vùng đất hình thành nên trung tâm tín ngưỡng này.
Phủ Dầy, Phủ Giầy hay Phủ Dày?
Trong sách báo và tư liệu cũ, người đọc có thể gặp các cách viết Phủ Giầy, Phủ Dày hoặc Phủ Dầy. Hồ sơ xếp hạng năm 1975 từng sử dụng tên “Khu di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Giầy”. Sau quá trình rà soát hồ sơ khoa học, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 488/QĐ-BVHTTDL ngày 28/1/2021, sửa tên di tích thành Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, đồng thời xác định rõ ba thành phần là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
“Phủ Dầy” vì thế là cách viết phù hợp với tên gọi chính thức hiện nay. Dù vậy, các cách viết cũ vẫn có thể xuất hiện khi trích dẫn sách, bia ký, văn bản hoặc tài liệu nghiên cứu thuộc những giai đoạn trước.
Vì sao Phủ Dầy gắn với Mẫu Liễu Hạnh?
Mẫu Liễu Hạnh là một trong những hình tượng nữ thần có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống tín ngưỡng của người Việt. Trong hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, bà thường được tôn là Thánh Mẫu, giữ vị trí trung tâm tại nhiều điện thờ.
Theo truyền thuyết dân gian, Mẫu Liễu Hạnh vốn là một tiên nữ trên thiên đình, nhiều lần giáng xuống trần gian. Một lần giáng sinh được gắn với vùng Vân Cát, Thiên Bản xưa. Tại đây, Mẫu sống đời sống của một người phụ nữ trần thế, có gia đình, trải qua những vui buồn của kiếp người trước khi trở về cõi tiên.
Các dị bản về Mẫu Liễu Hạnh không hoàn toàn giống nhau. Tên cha mẹ, niên đại giáng sinh, số lần giáng trần, địa điểm hóa và nhiều tình tiết có thể thay đổi tùy thần tích, truyện kể, văn chầu hoặc truyền thống của từng địa phương. Vì vậy, những nội dung này cần được hiểu là thần tích và ký ức tín ngưỡng, không phải toàn bộ đều là dữ kiện lịch sử có thể đối chứng bằng sử liệu cùng thời.
Từ khoảng thế kỷ XV – XVI, hình tượng Mẫu Liễu Hạnh ngày càng có vai trò nổi bật trong sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu. Qua thời gian, Mẫu được tôn xưng trong hàng “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam và trở thành thần chủ quan trọng của hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Hình tượng người Mẹ trong đời sống người Việt
Sự tôn kính Mẫu Liễu Hạnh không chỉ xuất phát từ những câu chuyện về quyền năng linh thiêng. Ở tầng sâu văn hóa, Mẫu còn là biểu tượng của người Mẹ: người sinh thành, nuôi dưỡng, bao dung nhưng cũng nghiêm khắc trước điều bất công.
Trong cảm thức dân gian, Mẫu gần gũi với đời sống con người hơn hình ảnh một vị thần chỉ ngự ở cõi xa xôi. Mẫu có thể vui, buồn, yêu thương, giận dữ; có thể thưởng thiện, răn ác và bảo trợ những người thành tâm. Chính tính cách vừa thiêng liêng vừa mang những phẩm chất đời thường đã làm cho hình tượng Mẫu có sức sống bền bỉ.
Tín ngưỡng thờ Mẫu cũng tạo nên một không gian để cộng đồng bày tỏ mong ước về sức khỏe, bình an, sinh kế và sự hòa thuận. Những mong cầu ấy thuộc phạm vi niềm tin tín ngưỡng; không nên biến thành lời hứa chắc chắn rằng việc dâng lễ hay thực hiện một nghi thức nào đó sẽ đem lại tài lộc hoặc thay đổi vận mệnh.
Lịch sử hình thành quần thể Phủ Dầy
Không có một mốc duy nhất đánh dấu toàn bộ quần thể Phủ Dầy được xây dựng. Các phủ, đền và công trình trong vùng hình thành, mở rộng hoặc trùng tu qua nhiều thời kỳ khác nhau.
Sự phát triển của Phủ Dầy gắn với quá trình phổ biến tín ngưỡng Mẫu Liễu Hạnh trong dân gian, sự bảo trợ của các cộng đồng làng xã, tầng lớp quan lại, người thực hành tín ngưỡng và những người công đức. Dưới các triều Lê và Nguyễn, việc thờ Mẫu được củng cố thông qua các sắc phong, văn bia, đồ thờ và những đợt tu bổ kiến trúc.
Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát đều mang dấu ấn kiến trúc của nhiều giai đoạn, đặc biệt là thời Lê – Nguyễn. Trải qua chiến tranh, thiên tai và biến đổi xã hội, các công trình đã nhiều lần được sửa chữa, tôn tạo hoặc mở rộng. Vì thế, diện mạo ngày nay là kết quả của một quá trình lịch sử lâu dài chứ không nguyên vẹn thuộc duy nhất một niên đại.
Lăng Mẫu Liễu Hạnh được xây dựng vào năm 1938. Tư liệu nghiên cứu cho biết việc xây lăng có sự vận động của những người thực hành tín ngưỡng và tổ chức công đức đương thời. Công trình bằng đá xanh này đã trở thành một dấu ấn kiến trúc nổi bật trong tổng thể Phủ Dầy.
Xếp hạng di tích quốc gia
Năm 1975, khu di tích được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 09/VH-QĐ. Hồ sơ thời điểm đó sử dụng tên “Khu di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Giầy”, gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Liễu Hạnh và cách ghi “các di tích có liên quan”.
Do phần “các di tích có liên quan” không được xác định rõ trong hồ sơ cũ, quá trình quản lý và treo biển tên từng phát sinh những cách hiểu khác nhau. Sau khi tỉnh Nam Định hoàn thiện hồ sơ khoa học, tên di tích được sửa đổi năm 2021 thành Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm đúng ba thành phần:
- Phủ Tiên Hương.
- Phủ Vân Cát.
- Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
Việc xác định rõ tên và thành phần di tích có ý nghĩa quan trọng đối với bảo vệ khu vực được xếp hạng, quản lý việc tu bổ và tránh tình trạng tự ý mở rộng danh xưng “di tích quốc gia” sang những địa điểm chưa có đủ căn cứ pháp lý.
Ba công trình chính của Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy
Phủ Tiên Hương – Phủ Chính Phủ Dầy
Phủ Tiên Hương còn được gọi là Phủ Chính hoặc Phủ Chính Tiên Hương. Đây là một trong những trung tâm thờ Mẫu quan trọng nhất trong quần thể Phủ Dầy.
Tên gọi Phủ Chính không chỉ là cách gọi dân gian gần đây. Hồ sơ khoa học, sắc phong, bia đá và một số tư liệu lưu giữ tại di tích cho thấy Phủ Tiên Hương từng được gọi bằng các tên Phủ Chính và Phủ Chính Tiên Hương. Cơ quan quản lý văn hóa cũng đã xác nhận đây là những tên gọi khác của cùng một điểm di tích.
Phủ Tiên Hương là nơi diễn ra nhiều nghi thức quan trọng trong mùa lễ hội. Trong đời sống tín ngưỡng thường ngày, nơi đây cũng đón người dân và khách thập phương đến dâng hương, tưởng niệm Mẫu Liễu Hạnh và tìm hiểu văn hóa thờ Mẫu.
Phủ Vân Cát
Phủ Vân Cát, còn gọi là Phủ Vân, nằm tại khu vực làng Vân Cát, cách Phủ Tiên Hương khoảng một kilômét về phía đông. Trong truyền thuyết địa phương, Vân Cát được xem là nơi gắn với lần giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh.
Trong lịch sử, giữa các cộng đồng quản lý đền phủ có thể tồn tại những truyền thống riêng về nghi thức, ngày lễ và cách diễn giải thần tích. Những khác biệt này không nhất thiết là mâu thuẫn mà phản ánh tính đa dạng của tín ngưỡng dân gian, vốn được hình thành và trao truyền qua nhiều nhóm cộng đồng.
Lăng Mẫu Liễu Hạnh
Lăng Mẫu Liễu Hạnh là công trình có diện mạo khác biệt so với kiến trúc gỗ truyền thống của hai phủ. Lăng được xây dựng năm 1938, chủ yếu bằng đá xanh, gồm nhiều lớp tường vuông đồng tâm bao quanh khu mộ ở trung tâm.
Kinh nghiệm tham quan và dâng hương tại Phủ Dầy
Nên tham quan những đâu?
Một hành trình cơ bản có thể gồm ba điểm chính:
- Phủ Tiên Hương để tìm hiểu trung tâm thờ Mẫu và kiến trúc Phủ Chính.
- Lăng Mẫu Liễu Hạnh để quan sát nghệ thuật kiến trúc đá.
- Phủ Vân Cát để tìm hiểu không gian quê Mẫu theo truyền thuyết địa phương.
Ngoài ba điểm trên, khách có thể tham quan những đền, phủ và chùa khác trong vùng. Tuy nhiên, nên xác định trước lộ trình, tránh cố đi quá nhiều nơi trong thời gian ngắn dẫn đến dâng lễ qua loa hoặc gây ùn tắc.
Trang phục và cách ứng xử
Người vào phủ nên mặc trang phục lịch sự, không quá ngắn hoặc hở. Khi đến khu vực thờ chính cần nói nhỏ, không chen lấn, không ngồi lên bậc cửa hay tự ý chụp ảnh nội cung.
Không chạm tay vào tượng, khám thờ, cửa võng, đồ tế khí và hiện vật. Khi muốn quay phim hoặc chụp một nghi lễ, nên xin phép người chủ trì và tôn trọng những người đang thực hành tín ngưỡng.
Trẻ nhỏ cần có người lớn đi cùng, nhất là khi di chuyển trong khu vực đông người, gần hồ nước hoặc nơi có nhiều hương, nến.
Sắm lễ như thế nào?
Người dâng hương có thể chuẩn bị lễ chay đơn giản như hương, hoa, quả hoặc bánh. Không có căn cứ cho rằng mâm lễ càng lớn thì càng được Mẫu chứng giám hoặc ban nhiều tài lộc hơn.
Hạn chế đốt vàng mã và không mang những vật dễ cháy vào khu vực nội tự. Giá trị của việc dâng hương nằm ở thái độ thành kính và cách sống sau khi rời di tích, không riêng ở lễ vật.
Đi vào mùa lễ hội hay ngày thường?
Mùa lễ hội tháng Ba âm lịch thích hợp với người muốn chứng kiến các nghi lễ, rước, chầu văn và sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm đông người, giao thông và dịch vụ có thể chịu áp lực lớn.
