Phủ Dầy là một trong những không gian tiêu biểu nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, gắn đặc biệt với việc phụng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Nơi đây không chỉ có một ngôi phủ riêng lẻ mà là một hệ thống đền, phủ, lăng, chùa và các địa điểm tín ngưỡng phân bố trong những làng cổ thuộc vùng Vụ Bản.
Trong ký ức văn hóa của nhiều thế hệ, Phủ Dầy thuộc huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Sau khi các đơn vị hành chính được sắp xếp năm 2025, khu vực xã Kim Thái cũ cùng thị trấn Gôi và xã Tam Thanh được hợp nhất thành xã Vụ Bản, thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay của Phủ Dầy là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình; còn cách gọi “Phủ Dầy Nam Định” vẫn phổ biến do gắn với địa danh lịch sử, bản sắc văn hóa và ký ức cộng đồng của vùng Nam Định cũ.
Điều quan trọng khi tìm hiểu Phủ Dầy là phân biệt giữa dữ kiện lịch sử, hồ sơ di tích với thần tích và truyền thuyết về Mẫu Liễu Hạnh. Những câu chuyện giáng sinh, hiển thánh và hóa thân của Mẫu thuộc kho tàng tín ngưỡng dân gian, phản ánh niềm tin và thế giới biểu tượng của cộng đồng, không nên được trình bày như một tiểu sử lịch sử đã được chứng minh đầy đủ.
Phủ Dầy là gì?
Phủ Dầy là tên gọi chung của một không gian di tích và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nằm trên vùng đất trước đây thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Khu vực này tập trung nhiều công trình thờ tự, trong đó ba địa điểm có vị trí đặc biệt là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
Theo cách gọi rộng trong đời sống cộng đồng và hoạt động du lịch văn hóa, quần thể Phủ Dầy bao gồm trên 20 công trình thuộc nhiều loại hình như phủ, đền, chùa, lăng và những địa điểm tín ngưỡng liên quan. Tuy nhiên, xét theo hồ sơ pháp lý về xếp hạng di tích quốc gia, tên gọi chính thức hiện được xác định là Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm ba thành phần: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Không nên hiểu rằng toàn bộ các đền, phủ trong vùng đều mặc nhiên có chung một cấp xếp hạng hoặc cùng thuộc một hồ sơ di tích.
Trong tên gọi Phủ Dầy, chữ “phủ” chỉ một dạng cơ sở thờ tự phổ biến trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Phủ thường là nơi phụng thờ các vị Thánh Mẫu, Chầu Bà, Quan Hoàng và các vị thánh trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Còn “Dầy” được giải thích gắn với tên Nôm của làng Kẻ Dầy, vùng đất hình thành nên trung tâm tín ngưỡng này.
Phủ Dầy, Phủ Giầy hay Phủ Dày?
Trong sách báo và tư liệu cũ, người đọc có thể gặp các cách viết Phủ Giầy, Phủ Dày hoặc Phủ Dầy. Hồ sơ xếp hạng năm 1975 từng sử dụng tên “Khu di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Giầy”. Sau quá trình rà soát hồ sơ khoa học, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 488/QĐ-BVHTTDL ngày 28/1/2021, sửa tên di tích thành Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, đồng thời xác định rõ ba thành phần là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
“Phủ Dầy” vì thế là cách viết phù hợp với tên gọi chính thức hiện nay. Dù vậy, các cách viết cũ vẫn có thể xuất hiện khi trích dẫn sách, bia ký, văn bản hoặc tài liệu nghiên cứu thuộc những giai đoạn trước.
Phủ Dầy hiện nay ở đâu?
Địa chỉ hành chính hiện tại của quần thể Phủ Dầy là các thôn Tiên Hương, Vân Cát và khu vực lân cận thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình.
Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ quen thuộc là xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Xã Vụ Bản mới được thành lập trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích và dân số của thị trấn Gôi, xã Kim Thái và xã Tam Thanh.
Có thể ghi địa chỉ trong nội dung giới thiệu theo hai lớp:
- Địa chỉ hiện tại: xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình.
- Địa chỉ lịch sử trước năm 2025: xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Việc nêu cả hai thông tin giúp người đọc nhận diện đúng địa giới mới, đồng thời hiểu vì sao Phủ Dầy vẫn thường được gọi là “Phủ Dầy Nam Định”. Đây không chỉ là thói quen địa danh mà còn phản ánh sự gắn bó lâu dài của di tích với không gian văn hóa Thiên Bản – Vụ Bản và vùng Nam Định.
Vì sao Phủ Dầy gắn với Mẫu Liễu Hạnh?
Mẫu Liễu Hạnh là một trong những hình tượng nữ thần có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống tín ngưỡng của người Việt. Trong hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, bà thường được tôn là Thánh Mẫu, giữ vị trí trung tâm tại nhiều điện thờ.
Theo truyền thuyết dân gian, Mẫu Liễu Hạnh vốn là một tiên nữ trên thiên đình, nhiều lần giáng xuống trần gian. Một lần giáng sinh được gắn với vùng Vân Cát, Thiên Bản xưa. Tại đây, Mẫu sống đời sống của một người phụ nữ trần thế, có gia đình, trải qua những vui buồn của kiếp người trước khi trở về cõi tiên.
Các dị bản về Mẫu Liễu Hạnh không hoàn toàn giống nhau. Tên cha mẹ, niên đại giáng sinh, số lần giáng trần, địa điểm hóa và nhiều tình tiết có thể thay đổi tùy thần tích, truyện kể, văn chầu hoặc truyền thống của từng địa phương. Vì vậy, những nội dung này cần được hiểu là thần tích và ký ức tín ngưỡng, không phải toàn bộ đều là dữ kiện lịch sử có thể đối chứng bằng sử liệu cùng thời.
Từ khoảng thế kỷ XV – XVI, hình tượng Mẫu Liễu Hạnh ngày càng có vai trò nổi bật trong sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu. Qua thời gian, Mẫu được tôn xưng trong hàng “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam và trở thành thần chủ quan trọng của hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Hình tượng người Mẹ trong đời sống người Việt
Sự tôn kính Mẫu Liễu Hạnh không chỉ xuất phát từ những câu chuyện về quyền năng linh thiêng. Ở tầng sâu văn hóa, Mẫu còn là biểu tượng của người Mẹ: người sinh thành, nuôi dưỡng, bao dung nhưng cũng nghiêm khắc trước điều bất công.
Trong cảm thức dân gian, Mẫu gần gũi với đời sống con người hơn hình ảnh một vị thần chỉ ngự ở cõi xa xôi. Mẫu có thể vui, buồn, yêu thương, giận dữ; có thể thưởng thiện, răn ác và bảo trợ những người thành tâm. Chính tính cách vừa thiêng liêng vừa mang những phẩm chất đời thường đã làm cho hình tượng Mẫu có sức sống bền bỉ.
Tín ngưỡng thờ Mẫu cũng tạo nên một không gian để cộng đồng bày tỏ mong ước về sức khỏe, bình an, sinh kế và sự hòa thuận. Những mong cầu ấy thuộc phạm vi niềm tin tín ngưỡng; không nên biến thành lời hứa chắc chắn rằng việc dâng lễ hay thực hiện một nghi thức nào đó sẽ đem lại tài lộc hoặc thay đổi vận mệnh.
Lịch sử hình thành quần thể Phủ Dầy
Không có một mốc duy nhất đánh dấu toàn bộ quần thể Phủ Dầy được xây dựng. Các phủ, đền và công trình trong vùng hình thành, mở rộng hoặc trùng tu qua nhiều thời kỳ khác nhau.
Sự phát triển của Phủ Dầy gắn với quá trình phổ biến tín ngưỡng Mẫu Liễu Hạnh trong dân gian, sự bảo trợ của các cộng đồng làng xã, tầng lớp quan lại, người thực hành tín ngưỡng và những người công đức. Dưới các triều Lê và Nguyễn, việc thờ Mẫu được củng cố thông qua các sắc phong, văn bia, đồ thờ và những đợt tu bổ kiến trúc.
Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát đều mang dấu ấn kiến trúc của nhiều giai đoạn, đặc biệt là thời Lê – Nguyễn. Trải qua chiến tranh, thiên tai và biến đổi xã hội, các công trình đã nhiều lần được sửa chữa, tôn tạo hoặc mở rộng. Vì thế, diện mạo ngày nay là kết quả của một quá trình lịch sử lâu dài chứ không nguyên vẹn thuộc duy nhất một niên đại.
Lăng Mẫu Liễu Hạnh được xây dựng vào năm 1938. Tư liệu nghiên cứu cho biết việc xây lăng có sự vận động của những người thực hành tín ngưỡng và tổ chức công đức đương thời. Công trình bằng đá xanh này đã trở thành một dấu ấn kiến trúc nổi bật trong tổng thể Phủ Dầy.
Xếp hạng di tích quốc gia
Năm 1975, khu di tích được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 09/VH-QĐ. Hồ sơ thời điểm đó sử dụng tên “Khu di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Giầy”, gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Liễu Hạnh và cách ghi “các di tích có liên quan”.
Do phần “các di tích có liên quan” không được xác định rõ trong hồ sơ cũ, quá trình quản lý và treo biển tên từng phát sinh những cách hiểu khác nhau. Sau khi tỉnh Nam Định hoàn thiện hồ sơ khoa học, tên di tích được sửa đổi năm 2021 thành Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm đúng ba thành phần:
- Phủ Tiên Hương.
- Phủ Vân Cát.
- Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
Việc xác định rõ tên và thành phần di tích có ý nghĩa quan trọng đối với bảo vệ khu vực được xếp hạng, quản lý việc tu bổ và tránh tình trạng tự ý mở rộng danh xưng “di tích quốc gia” sang những địa điểm chưa có đủ căn cứ pháp lý.
Ba công trình chính của Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy
Phủ Tiên Hương – Phủ Chính Phủ Dầy
Phủ Tiên Hương còn được gọi là Phủ Chính hoặc Phủ Chính Tiên Hương. Đây là một trong những trung tâm thờ Mẫu quan trọng nhất trong quần thể Phủ Dầy.
Tên gọi Phủ Chính không chỉ là cách gọi dân gian gần đây. Hồ sơ khoa học, sắc phong, bia đá và một số tư liệu lưu giữ tại di tích cho thấy Phủ Tiên Hương từng được gọi bằng các tên Phủ Chính và Phủ Chính Tiên Hương. Cơ quan quản lý văn hóa cũng đã xác nhận đây là những tên gọi khác của cùng một điểm di tích.
Theo thông tin giới thiệu của ngành du lịch địa phương, Phủ Tiên Hương gồm 19 tòa với 81 gian lớn nhỏ, được bố trí theo một trật tự đăng đối. Bình đồ kiến trúc thường được mô tả bằng cách gọi “nội trùng thềm, ngoại chữ quốc”, thể hiện sự liên kết của nhiều lớp sân, tòa nhà và các công trình phụ trợ.
Từ ngoài đi vào có thể nhận thấy những lớp không gian như giếng tròn, phương đình, hồ bán nguyệt, các tòa thờ chính, dãy giải vũ, lầu Cô, lầu Cậu, nhà bia và nhà khách. Các lớp kiến trúc tạo nên hành trình chuyển tiếp từ không gian làng xóm đời thường sang khu vực thờ tự trang nghiêm.
Giá trị của Phủ Tiên Hương không chỉ nằm ở số lượng công trình. Các mảng chạm khắc gỗ, đồ thờ, bia đá, sắc phong, câu đối, đại tự và nghệ thuật bài trí cho thấy bàn tay của nhiều thế hệ nghệ nhân. Mỗi lần trùng tu có thể để lại một lớp dấu ấn khác nhau, vì vậy việc nghiên cứu niên đại phải dựa vào từng cấu kiện và tư liệu cụ thể.
Phủ Tiên Hương là nơi diễn ra nhiều nghi thức quan trọng trong mùa lễ hội. Trong đời sống tín ngưỡng thường ngày, nơi đây cũng đón người dân và khách thập phương đến dâng hương, tưởng niệm Mẫu Liễu Hạnh và tìm hiểu văn hóa thờ Mẫu.
Phủ Vân Cát
Phủ Vân Cát, còn gọi là Phủ Vân, nằm tại khu vực làng Vân Cát, cách Phủ Tiên Hương khoảng một kilômét về phía đông. Trong truyền thuyết địa phương, Vân Cát được xem là nơi gắn với lần giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh.
Phủ Vân Cát gồm nhiều lớp công trình được tổ chức theo một trục nghi lễ tương đối rõ. Phía ngoài là hồ bán nguyệt, giữa hồ có thủy đình bằng gỗ; tiếp đến là hệ thống nghi môn và các tòa thờ chính. Nghi môn được thiết kế theo kiểu chồng diêm, tạo dáng bề thế nhưng vẫn hài hòa với không gian làng quê.
Nếu Phủ Tiên Hương thường được nhắc đến với tên Phủ Chính, Phủ Vân Cát lại có ý nghĩa nổi bật trong hệ thống truyền thuyết về quê Mẫu. Hai phủ vừa có những truyền thống thờ tự riêng, vừa cùng tạo nên một trung tâm tín ngưỡng thống nhất trong không gian Phủ Dầy.
Trong lịch sử, giữa các cộng đồng quản lý đền phủ có thể tồn tại những truyền thống riêng về nghi thức, ngày lễ và cách diễn giải thần tích. Những khác biệt này không nhất thiết là mâu thuẫn mà phản ánh tính đa dạng của tín ngưỡng dân gian, vốn được hình thành và trao truyền qua nhiều nhóm cộng đồng.
Lăng Mẫu Liễu Hạnh
Lăng Mẫu Liễu Hạnh là công trình có diện mạo khác biệt so với kiến trúc gỗ truyền thống của hai phủ. Lăng được xây dựng năm 1938, chủ yếu bằng đá xanh, gồm nhiều lớp tường vuông đồng tâm bao quanh khu mộ ở trung tâm.
Các cửa qua từng lớp tường được tạo bởi những cột đá, phía trên trang trí búp sen. Tổng thể có 60 trụ tương ứng với 60 búp sen đá, tạo cảm giác như một hồ sen được cách điệu bằng kiến trúc. Trung tâm lăng là phần mộ hình khối bát giác.
Hình tượng sen trong kiến trúc lăng vừa tạo vẻ thanh khiết, vừa cho thấy sự giao thoa biểu tượng giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và văn hóa Phật giáo. Tuy nhiên, không nên vì có hình tượng hoa sen mà đồng nhất Phủ Dầy với một cơ sở Phật giáo. Đây vẫn là không gian thờ Mẫu, dù trong lịch sử tín ngưỡng Việt Nam thường có sự dung hợp và cùng tồn tại của nhiều lớp văn hóa.
Lăng là nơi tưởng niệm Mẫu theo quan niệm của cộng đồng. Việc gọi đây là nơi an táng theo nghĩa lịch sử cần được tiếp cận thận trọng, bởi sự tồn tại của Mẫu Liễu Hạnh chủ yếu được ghi nhận qua thần tích, truyền thuyết và niềm tin tín ngưỡng.
Quần thể Phủ Dầy rộng hơn ba di tích được xếp hạng
Trong đời sống văn hóa địa phương, Phủ Dầy không chỉ giới hạn ở ba điểm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu. Khu vực này còn có nhiều đền, phủ, chùa và cơ sở thờ tự khác nằm xen giữa làng xóm, đường giao thông và cánh đồng.
Một số tài liệu sử dụng con số 18 di tích, một số nguồn nói trên 20 di tích. Sự khác nhau có thể xuất phát từ phạm vi thống kê, cách phân loại các điểm thờ hoặc sự thay đổi của công trình qua từng giai đoạn. Cách diễn đạt thận trọng nhất là Phủ Dầy có một hệ thống trên 20 công trình tín ngưỡng và tôn giáo trong không gian văn hóa rộng, nhưng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia mang tên Phủ Dầy hiện được xác định gồm ba thành phần chính.
Sự phân bố dày đặc của các điểm thờ khiến Phủ Dầy giống một “không gian tín ngưỡng làng” hơn là một khu di tích khép kín bằng hàng rào. Người hành hương có thể di chuyển qua đường làng, khu dân cư và những khoảng không gian sinh hoạt thường ngày để đến từng phủ, đền.
Đây là nét đặc biệt của Phủ Dầy: di sản không tách rời cộng đồng cư dân. Người dân vừa sống trong khu vực di tích, vừa tham gia gìn giữ nghi lễ, tiếp nhận khách hành hương, chăm sóc cảnh quan và truyền lại những câu chuyện về Mẫu.
Không gian thờ tự tại Phủ Dầy
Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí trung tâm trong hệ thống thờ tự ở Phủ Dầy. Bên cạnh Mẫu, các ban thờ còn có thể liên quan đến Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Quan, các Chầu Bà, Quan Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu và những vị thần thuộc điện thần Tứ phủ.
Tuy nhiên, cách bố trí ban thờ không hoàn toàn giống nhau ở mọi phủ, đền. Mỗi cơ sở có lịch sử hình thành, truyền thống và đối tượng thờ phối riêng. Người nghiên cứu không nên lấy sơ đồ của một phủ để áp dụng như khuôn mẫu tuyệt đối cho toàn bộ quần thể.
Một số không gian còn thể hiện sự giao thoa với Phật giáo, tín ngưỡng thờ thành hoàng, thờ tổ tiên, thờ danh nhân hoặc thờ Đức Thánh Trần. Sự dung hợp này là đặc điểm quen thuộc trong đời sống tín ngưỡng của người Việt, nơi các cộng đồng có thể cùng lúc tôn kính nhiều vị thần thuộc những hệ thống khác nhau mà không nhất thiết tạo thành một giáo lý thống nhất.
Ban Công đồng và các lớp thờ trong phủ
Tại những phủ thờ Mẫu, ban Công đồng thường mang ý nghĩa quy tụ các vị thánh trong hệ thống Tam phủ hoặc Tứ phủ. Phía trong là những cung thờ có tính chất trang nghiêm hơn, trong đó tượng hoặc bài vị Mẫu Liễu Hạnh được đặt ở vị trí trọng tâm.
Các ban thờ Chầu Bà, Quan Hoàng, Cô, Cậu có thể được bố trí ở những gian hoặc lầu riêng. Lầu Cô và lầu Cậu xuất hiện trong kiến trúc Phủ Tiên Hương là những ví dụ cho sự hiện diện của các hàng thánh này trong không gian thờ Mẫu.
Khách tham quan nên tránh tự ý bước vào khu vực nội cung, chạm vào tượng thờ, đồ tế khí hoặc di chuyển vật phẩm. Không gian nào có biển hạn chế hoặc được người quản lý hướng dẫn riêng cần được tôn trọng.
Lễ hội Phủ Dầy
Lễ hội Phủ Dầy là một trong những lễ hội thờ Mẫu tiêu biểu của người Việt, được tổ chức vào tháng Ba âm lịch để tưởng niệm và suy tôn Mẫu Liễu Hạnh.
Theo truyền thống, các hoạt động lễ hội tập trung từ mùng 3 đến mùng 10 tháng Ba âm lịch. Thời gian tổ chức thực tế của từng năm có thể được điều chỉnh theo kế hoạch của chính quyền và các cơ sở thờ tự. Chẳng hạn, lễ hội Phủ Dầy năm 2026 được tổ chức chính từ ngày 19 đến 24/4, tương ứng mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba năm Bính Ngọ. Lịch này chỉ có giá trị đối với năm 2026, không nên dùng để suy đoán cho các năm khác.
Năm 2013, Lễ hội Phủ Dầy được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL ngày 9/9/2013, thuộc loại hình lễ hội truyền thống.
Phần lễ
Phần lễ thường bao gồm các hoạt động dâng hương, tế lễ, rước và những nghi thức tưởng niệm Mẫu. Một nghi lễ được nhắc đến nhiều là rước Mẫu thỉnh kinh, thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo trong đời sống văn hóa dân gian.
Nghi thức rước không đơn thuần là việc di chuyển kiệu hoặc đồ tế lễ. Đó còn là dịp cộng đồng cùng tham gia trong một trật tự nghi lễ, thể hiện sự gắn kết giữa các làng, các phủ và những nhóm thực hành tín ngưỡng.
Tùy từng năm và từng địa điểm, chương trình có thể xuất hiện các cuộc rước đuốc, rước đăng, tế nữ quan hoặc nghi lễ riêng của từng phủ. Những nội dung này cần căn cứ vào thông báo chính thức của ban tổ chức mỗi năm.
Hát chầu văn và hầu đồng
Hát chầu văn là loại hình âm nhạc nghi lễ có vai trò đặc biệt trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Cung văn sử dụng lời ca, nhịp phách và nhiều làn điệu để ca ngợi công đức, sự tích và cảnh sắc liên quan đến từng vị thánh.
Trong nghi lễ hầu đồng, âm nhạc chầu văn hỗ trợ quá trình chuyển từ giá hầu này sang giá hầu khác. Trang phục, màu sắc, động tác múa, lời hát và đạo cụ tạo nên một hình thức thực hành tổng hợp, kết nối âm nhạc, sân khấu dân gian, mỹ thuật, nghề thủ công và niềm tin tín ngưỡng.
Cần phân biệt hầu đồng với hoạt động biểu diễn giải trí thông thường. Đối với cộng đồng thực hành, đây là một nghi lễ tín ngưỡng. Đồng thời, cần tránh thần bí hóa hoặc khẳng định rằng người tham dự nghi lễ chắc chắn có thể chữa bệnh, thay đổi số mệnh hay nhận được lợi ích vật chất.
Hội hoa trượng và kéo chữ
Hội hoa trượng là một sinh hoạt văn hóa dân gian nổi bật của lễ hội Phủ Dầy. Người tham gia sử dụng những cây gậy được trang trí, di chuyển theo đội hình để tạo thành các chữ mang ý nghĩa chúc tụng, đề cao đạo lý hoặc tưởng niệm Mẫu.
Việc tạo chữ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của đông đảo người tham gia. Vì thế, hội hoa trượng không chỉ có giá trị trình diễn mà còn biểu hiện tính tổ chức và sức mạnh cộng đồng.
Bên cạnh đó, lễ hội từng có nhiều trò vui, hoạt động dân gian và những hình thức giao lưu văn nghệ. Nội dung cụ thể có thể biến đổi theo thời gian nhằm phù hợp với điều kiện tổ chức và yêu cầu bảo vệ di sản.
Phủ Dầy và di sản UNESCO
Một cách diễn đạt dễ gây hiểu nhầm là “Phủ Dầy được UNESCO công nhận”. Chính xác hơn, năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Phủ Dầy là một trung tâm tiêu biểu và Lễ hội Phủ Dầy là một trong những không gian thực hành quan trọng của di sản này.
Như vậy, cần phân biệt:
- Quần thể kiến trúc Phủ Dầy: có ba thành phần được xếp hạng di tích quốc gia.
- Lễ hội Phủ Dầy: là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2013.
- Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt: được UNESCO ghi danh năm 2016.
UNESCO không xếp riêng toàn bộ công trình Phủ Dầy thành một di sản thế giới vật thể. Việc phân biệt rõ các danh hiệu giúp tránh quảng bá sai và tôn trọng giá trị thực tế của từng loại hình di sản.
Di sản được UNESCO ghi danh bao gồm việc thờ cúng thường ngày, lễ hội, nghi lễ lên đồng, âm nhạc chầu văn, trang phục, múa và những tri thức liên quan. Phủ Dầy là nơi những yếu tố này cùng tồn tại trong một không gian văn hóa lâu đời.
Giá trị kiến trúc và nghệ thuật của Phủ Dầy
Sự kết hợp giữa kiến trúc và cảnh quan
Phủ Dầy được hình thành trong không gian làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Hồ nước, giếng, cây cổ thụ, sân phủ, cổng nghi môn và những đường làng tạo thành một cảnh quan liên tục.
Yếu tố mặt nước xuất hiện nổi bật tại Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát. Hồ bán nguyệt, giếng và thủy đình vừa có chức năng tạo cảnh, vừa mang ý nghĩa biểu tượng về sự tụ thủy, sinh sôi và điều hòa không gian.
Các công trình không đứng riêng rẽ mà liên hệ với ruộng đồng, khu dân cư và các địa điểm tín ngưỡng lân cận. Giá trị của Phủ Dầy vì thế nằm cả trong kiến trúc, cảnh quan và mối quan hệ với cộng đồng cư dân.
Nghệ thuật chạm khắc và đồ thờ
Trong các tòa phủ có hệ thống cấu kiện gỗ với nhiều đề tài trang trí như rồng, phượng, hoa lá, linh vật và những mô típ truyền thống. Câu đối, đại tự, cửa võng, khám thờ và đồ tế khí góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm, rực rỡ của không gian nội thất.
Một số hiện vật, bia đá và sắc phong có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử di tích, tên gọi, quá trình trùng tu và sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu. Việc bảo quản những tư liệu này cần điều kiện chuyên môn phù hợp, tránh sơn sửa hoặc làm mới tùy tiện.
Lăng đá và biểu tượng hoa sen
Lăng Mẫu là điểm nhấn về nghệ thuật đá trong quần thể. Bố cục nhiều lớp tường vuông, mộ bát giác và 60 búp sen tạo nên một ngôn ngữ kiến trúc riêng, khác với hệ thống mái gỗ của các phủ.
Sen đá vừa làm mềm các khối kiến trúc, vừa đem lại cảm giác thanh tịnh. Từ xa, hệ thống búp sen khiến toàn bộ khu lăng được liên tưởng như một hồ sen cạn, tạo sự cân bằng giữa tính tưởng niệm và vẻ đẹp trang trí.
Giá trị văn hóa của Phủ Dầy
Tôn vinh hình tượng người phụ nữ
Phủ Dầy thể hiện vị trí đặc biệt của hình tượng nữ thần trong văn hóa Việt Nam. Mẫu Liễu Hạnh không chỉ là một vị thần được cầu xin che chở mà còn tượng trưng cho sức sống, lòng bao dung và quyền năng của người Mẹ.
Thông qua việc phụng thờ Mẫu, cộng đồng thể hiện sự trân trọng đối với vai trò sinh thành và nuôi dưỡng của phụ nữ. Tuy nhiên, không nên lý tưởng hóa rằng tín ngưỡng tự nó đã xóa bỏ mọi bất bình đẳng giới trong xã hội. Giá trị tôn vinh nữ tính ở đây trước hết thuộc bình diện biểu tượng và đời sống tinh thần.
Gìn giữ nghệ thuật trình diễn dân gian
Hát chầu văn, múa trong nghi lễ, trang phục hầu đồng, nghề thêu, chế tác đồ thờ và kỹ năng của cung văn đều được duy trì trong không gian thực hành tín ngưỡng.
Một buổi thực hành có thể huy động nhiều người: thủ nhang, thanh đồng, cung văn, hầu dâng, người chuẩn bị lễ vật và cộng đồng tham dự. Chính sự tham gia của nhiều chủ thể giúp di sản được trao truyền qua thực hành chứ không chỉ tồn tại trong sách vở.
Cố kết cộng đồng
Lễ hội Phủ Dầy tạo cơ hội để người dân địa phương, người thực hành tín ngưỡng và khách thập phương gặp gỡ. Những cuộc rước, tế lễ và hội hoa trượng đòi hỏi sự phối hợp của nhiều người, qua đó củng cố mối liên hệ cộng đồng.
Ở góc độ xã hội, Phủ Dầy còn là nơi lưu giữ ký ức về làng quê, dòng họ, nghề nghiệp và những người đã có công xây dựng, tu bổ di tích. Di sản không chỉ thuộc về một cá nhân quản lý mà được hình thành từ đóng góp của nhiều thế hệ.
Phản ánh khả năng dung hợp của văn hóa Việt
Trong không gian Phủ Dầy có thể nhận thấy sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ nữ thần, thờ Mẫu Tam phủ, Phật giáo và các hình thức thờ phụng dân gian khác.
Sự dung hợp này không đồng nghĩa mọi tôn giáo hoặc tín ngưỡng là một. Mỗi hệ thống vẫn có giáo lý, nghi thức và cộng đồng riêng. Điểm đáng chú ý là trong đời sống dân gian, người Việt có khả năng tiếp nhận nhiều lớp biểu tượng và đặt chúng cạnh nhau trong một không gian văn hóa tương đối hài hòa.
Những vấn đề đặt ra trong bảo tồn Phủ Dầy
Nguy cơ tu bổ làm mất yếu tố gốc
Các phủ, đền thường xuyên cần sửa chữa do ảnh hưởng của thời tiết, mối mọt và lượng người tham quan lớn. Tuy nhiên, tu bổ không đúng phương pháp có thể làm mất cấu kiện cổ, thay đổi màu sắc, hình dáng hoặc vật liệu của di tích.
Việc thay toàn bộ gỗ cũ, sơn son thếp vàng quá mức, lát mới sân nền hoặc xây thêm công trình không phù hợp có thể khiến di tích trở nên mới nhưng giảm giá trị lịch sử. Bảo tồn cần đặt tính xác thực và yếu tố gốc lên trước mong muốn mở rộng quy mô.
Các nghiên cứu về Phủ Dầy từng lưu ý rằng di sản vật thể và phi vật thể phải được nhìn nhận như một chỉnh thể. Đền phủ là không gian diễn ra nghi lễ; còn lễ hội, chầu văn và thực hành cộng đồng tạo nên sức sống cho kiến trúc. Chỉ bảo vệ công trình mà bỏ qua cộng đồng, hoặc chỉ tổ chức lễ hội mà làm biến dạng di tích, đều chưa phải cách bảo tồn toàn diện.
Thương mại hóa hoạt động tín ngưỡng
Lượng người hành hương đông có thể tạo điều kiện phát triển dịch vụ, nhưng cũng dễ kéo theo tình trạng ép giá, đổi tiền lẻ, bày bán đồ lễ tràn lan hoặc lợi dụng niềm tin để trục lợi.
Cần phân biệt nhu cầu tín ngưỡng chính đáng với hành vi tuyên truyền mê tín. Những lời hứa như “cúng là đổi vận”, “dâng lễ lớn sẽ phát tài” hay “làm lễ có thể chữa bệnh” không phản ánh đầy đủ giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu và có thể gây thiệt hại cho người tin theo.
Việc thực hành tín ngưỡng cần hướng tới lòng thành, sự biết ơn, cách sống nhân ái và trách nhiệm với cộng đồng hơn là chạy theo mâm lễ lớn hoặc hình thức phô trương.
Áp lực trong mùa lễ hội
Vào dịp tháng Ba âm lịch và những ngày đầu xuân, lượng người về Phủ Dầy có thể tăng mạnh. Điều này tạo áp lực đối với giao thông, vệ sinh, phòng cháy, an ninh và khả năng bảo vệ hiện vật.
Công tác tổ chức cần cân bằng giữa quyền thực hành tín ngưỡng của cộng đồng và yêu cầu giữ gìn di tích. Việc phân luồng giao thông, hạn chế đốt vàng mã, kiểm soát nguồn lửa và bảo vệ khu vực nội tự có ý nghĩa đặc biệt trong những ngày đông người.
Năm 2026, lễ hội được tổ chức dưới sự điều hành của xã Vụ Bản theo mô hình chính quyền địa phương mới, với các hoạt động kiểm tra tín ngưỡng, văn hóa và bảo đảm an ninh tại khu vực di tích.
Kinh nghiệm tham quan và dâng hương tại Phủ Dầy
Nên tham quan những đâu?
Một hành trình cơ bản có thể gồm ba điểm chính:
- Phủ Tiên Hương để tìm hiểu trung tâm thờ Mẫu và kiến trúc Phủ Chính.
- Lăng Mẫu Liễu Hạnh để quan sát nghệ thuật kiến trúc đá.
- Phủ Vân Cát để tìm hiểu không gian quê Mẫu theo truyền thuyết địa phương.
Ngoài ba điểm trên, khách có thể tham quan những đền, phủ và chùa khác trong vùng. Tuy nhiên, nên xác định trước lộ trình, tránh cố đi quá nhiều nơi trong thời gian ngắn dẫn đến dâng lễ qua loa hoặc gây ùn tắc.
Trang phục và cách ứng xử
Người vào phủ nên mặc trang phục lịch sự, không quá ngắn hoặc hở. Khi đến khu vực thờ chính cần nói nhỏ, không chen lấn, không ngồi lên bậc cửa hay tự ý chụp ảnh nội cung.
Không chạm tay vào tượng, khám thờ, cửa võng, đồ tế khí và hiện vật. Khi muốn quay phim hoặc chụp một nghi lễ, nên xin phép người chủ trì và tôn trọng những người đang thực hành tín ngưỡng.
Trẻ nhỏ cần có người lớn đi cùng, nhất là khi di chuyển trong khu vực đông người, gần hồ nước hoặc nơi có nhiều hương, nến.
Sắm lễ như thế nào?
Người dâng hương có thể chuẩn bị lễ chay đơn giản như hương, hoa, quả hoặc bánh. Không có căn cứ cho rằng mâm lễ càng lớn thì càng được Mẫu chứng giám hoặc ban nhiều tài lộc hơn.
Đồ lễ nên gọn, sạch, phù hợp với quy định của từng phủ. Không đặt tiền tùy tiện lên tượng, ban thờ hoặc cài vào đồ thờ. Tiền công đức nên bỏ đúng hòm và sử dụng tiền có mệnh giá phù hợp.
Hạn chế đốt vàng mã và không mang những vật dễ cháy vào khu vực nội tự. Giá trị của việc dâng hương nằm ở thái độ thành kính và cách sống sau khi rời di tích, không chỉ ở lễ vật.
Đi vào mùa lễ hội hay ngày thường?
Mùa lễ hội tháng Ba âm lịch thích hợp với người muốn chứng kiến các nghi lễ, rước, chầu văn và sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm đông người, giao thông và dịch vụ có thể chịu áp lực lớn.
Ngày thường phù hợp hơn với người muốn quan sát kiến trúc, đọc bia, tìm hiểu đồ thờ và cảm nhận không gian làng quê. Trước khi đi, nên kiểm tra thông báo mới nhất của chính quyền địa phương hoặc ban quản lý về lịch hoạt động, phân luồng giao thông và quy định tham quan.
Một số câu hỏi thường gặp về Phủ Dầy
Phủ Dầy có phải chỉ là một ngôi phủ không?
Không. Phủ Dầy là tên gọi của một không gian di tích và tín ngưỡng rộng, gồm nhiều phủ, đền, chùa, lăng. Trong hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia, Phủ Dầy gồm ba thành phần chính là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
Phủ Chính Phủ Dầy là phủ nào?
Phủ Chính là tên gọi khác của Phủ Tiên Hương. Tên “Phủ Chính” và “Phủ Chính Tiên Hương” đã được xác định trong hồ sơ khoa học là các tên gọi khác của điểm di tích Phủ Tiên Hương.
Phủ Dầy thờ ai?
Đối tượng thờ chính là Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Tùy từng phủ, đền, không gian thờ còn có Tam tòa Thánh Mẫu và các vị thánh trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, cùng một số nhân vật hoặc thần linh được phối thờ theo truyền thống riêng.
Phủ Dầy còn thuộc Nam Định không?
Về địa giới hiện nay, Phủ Dầy thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình. Trước năm 2025, nơi đây thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Vì có lịch sử lâu dài gắn với vùng Nam Định nên tên “Phủ Dầy Nam Định” vẫn được dùng phổ biến trong đời sống.
Phủ Dầy có phải di tích quốc gia đặc biệt không?
Các tài liệu chính thức được đối chiếu cho thấy Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh được xếp hạng di tích quốc gia năm 1975. Không nên tự gọi Phủ Dầy là di tích quốc gia đặc biệt khi chưa có quyết định xếp hạng tương ứng.
Lễ hội Phủ Dầy diễn ra ngày nào?
Thời gian truyền thống tập trung từ mùng 3 đến mùng 10 tháng Ba âm lịch. Chương trình chính thức từng năm có thể ngắn hơn hoặc thay đổi, vì vậy cần xem thông báo mới nhất của ban tổ chức.
Phủ Dầy có được UNESCO công nhận không?
UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt năm 2016. Phủ Dầy là một trung tâm thực hành tiêu biểu của di sản, nhưng không nên nói toàn bộ quần thể kiến trúc Phủ Dầy là một di sản thế giới vật thể được UNESCO công nhận.
Đến Phủ Dầy cầu gì?
Theo quan niệm của người thực hành tín ngưỡng, người dân thường đến dâng hương, tưởng nhớ Mẫu và gửi gắm mong ước về bình an, sức khỏe, gia đình hòa thuận, công việc thuận lợi. Đây là nhu cầu tinh thần và niềm tin cá nhân, không phải sự bảo đảm chắc chắn rằng nghi lễ sẽ làm thay đổi tương lai.
Kết luận
Phủ Dầy là một không gian văn hóa đặc biệt của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam, nơi kiến trúc, lễ hội, âm nhạc chầu văn, nghi lễ và ký ức cộng đồng cùng tồn tại. Ba công trình Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh tạo nên phần cốt lõi của Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, trong khi hệ thống đền, phủ, chùa xung quanh mở rộng nơi đây thành một không gian tín ngưỡng gắn chặt với làng quê Vụ Bản.
Giá trị của Phủ Dầy không chỉ nằm ở sự linh thiêng theo niềm tin dân gian. Nơi đây còn phản ánh cách người Việt tôn vinh người Mẹ, gìn giữ nghệ thuật dân gian, kết nối cộng đồng và dung hợp nhiều lớp văn hóa trong đời sống tinh thần.
Trong bối cảnh địa giới hành chính đã thay đổi, việc ghi đúng địa chỉ hiện tại là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình cần đi cùng sự trân trọng đối với lớp địa danh lịch sử Nam Định. Bảo tồn Phủ Dầy cũng không nên dừng ở việc làm mới công trình hay tổ chức lễ hội đông người, mà cần bảo vệ yếu tố kiến trúc gốc, duy trì vai trò của cộng đồng và hướng hoạt động tín ngưỡng về những giá trị nhân văn, lành mạnh.
