Tìm hiểu Đền thờ Vua Hùng tại Cần Thơ, kiến trúc, không gian thờ tự và ý nghĩa văn hóa đối với người dân miền Tây Nam Bộ.
Giữa vùng đất Tây Nam Bộ giàu phù sa và đậm đà bản sắc sông nước, Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ là một công trình văn hóa đặc biệt hướng lòng người dân về cội nguồn chung của dân tộc. Đền không phải là một di tích cổ được hình thành qua nhiều thế kỷ, mà là công trình được xây dựng trong thời hiện đại, nhằm đáp ứng nguyện vọng tưởng nhớ các Vua Hùng của người dân Cần Thơ và các tỉnh, thành vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Sự hiện diện của một không gian thờ Quốc Tổ tại miền Tây mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một địa điểm tham quan. Công trình thể hiện sự lan tỏa của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương từ vùng Đất Tổ Phú Thọ đến nhiều miền quê trên cả nước. Qua đó, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” được tiếp nối trong đời sống đương đại bằng một hình thức vừa trang nghiêm, vừa gần gũi với đặc trưng văn hóa Nam Bộ.
Đến Đền thờ Vua Hùng tại Cần Thơ, người dân dâng hương tưởng niệm các bậc tiền nhân có công dựng nước và có thể tìm hiểu về thời đại Hùng Vương, truyền thuyết nguồn gốc dân tộc, nghệ thuật trống đồng Đông Sơn và những biểu tượng văn hóa được thể hiện trong kiến trúc. Bài viết dưới đây giới thiệu lịch sử xây dựng, đối tượng thờ phụng, kiến trúc, nghi lễ, ý nghĩa văn hóa và những lưu ý cần biết khi đến tham quan đền.
Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ ở đâu?
Theo cách ghi địa chỉ hành chính hiện nay, Đền thờ Vua Hùng thuộc phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ. Một số thông báo và lịch công tác gần đây sử dụng địa chỉ đường Lạc Long Quân, phường Bình Thủy. Trong khi đó, các hồ sơ xây dựng và tài liệu giới thiệu trước đây thường ghi công trình nằm tại khu vực 7, trên trục đường Võ Văn Kiệt – Đặng Văn Dầy, phường Bình Thủy, quận Bình Thủy.
Sự khác nhau trong cách ghi tên tuyến đường có thể khiến người lần đầu đến Cần Thơ bối rối. Khi tìm đường trên bản đồ điện tử, cách thuận tiện nhất là nhập đầy đủ tên “Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ”. Công trình có quy mô lớn, nằm trong khu vực đô thị tương đối thông thoáng và không xa Cảng hàng không quốc tế Cần Thơ nên khá thuận lợi cho việc di chuyển.
Sau khi tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp, địa chỉ hành chính hiện hành không còn ghi cấp quận. Vì vậy, cách ghi phù hợp theo địa giới hiện hành là: Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ, phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ.
Trong các bài viết cũ, bản đồ hoặc tài liệu phát hành trước thời điểm sắp xếp hành chính, tên “quận Bình Thủy” vẫn có thể xuất hiện. Đây là địa chỉ theo đơn vị hành chính tại thời điểm tài liệu được công bố, không phải hai địa điểm khác nhau.
Đền thờ Vua Hùng tại Cần Thơ là công trình cổ hay mới?
Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ là một công trình văn hóa, tín ngưỡng được xây dựng trong thời hiện đại. Đền được khởi công ngày 18/6/2019 và hoàn thành sau hơn hai năm thi công. Lễ khánh thành được tổ chức tối ngày 6/4/2022, nhằm ngày mùng 6 tháng 3 năm Nhâm Dần, trước ngày Giỗ Tổ Hùng Vương năm ấy.
Việc xác định rõ thời điểm xây dựng rất quan trọng, bởi không nên giới thiệu đây là một ngôi đền cổ hay gắn cho công trình những niên đại chưa từng được ghi nhận. Giá trị nổi bật của Đền thờ Vua Hùng tại Cần Thơ không nằm ở tuổi đời hàng trăm năm, mà ở ý nghĩa văn hóa, khả năng kết nối cộng đồng và nghệ thuật kiến trúc biểu tượng của một công trình đương đại.
Cũng cần phân biệt Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ với Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, thuộc tỉnh Phú Thọ. Khu Đền Hùng tại Phú Thọ là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, gắn với lịch sử lâu dài, không gian Đất Tổ và hệ thống đền, lăng, di tích cổ. Đền tại Cần Thơ là một điểm thờ Quốc Tổ được xây dựng tại miền Nam, có sự kết nối về ý nghĩa tinh thần với Đền Hùng nhưng không phải là một bộ phận địa lý của Khu di tích Đền Hùng ở Phú Thọ.
Tư liệu chính thức hiện có chủ yếu giới thiệu Đền thờ Vua Hùng tại Cần Thơ với tư cách công trình văn hóa, nơi thực hành tín ngưỡng, điểm tham quan và địa điểm tổ chức các hoạt động tưởng niệm Quốc Tổ. Chưa có căn cứ phù hợp để tự gọi công trình này là “di tích quốc gia” hoặc “di tích quốc gia đặc biệt”. Những danh xưng xếp hạng chỉ nên sử dụng khi có quyết định chính thức của cơ quan có thẩm quyền.
Bối cảnh hình thành Đền thờ Vua Hùng tại miền Tây
Nguyện vọng có một nơi tưởng niệm Quốc Tổ
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có nguồn gốc và trung tâm thực hành quan trọng nhất tại Phú Thọ, nhưng từ lâu đã lan tỏa đến nhiều địa phương trên cả nước. Trong quá trình người Việt di cư, khai phá và xây dựng những vùng đất mới, ký ức về tổ tiên và nguồn gốc dân tộc cũng được mang theo.
Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất có lịch sử giao lưu, cộng cư và tiếp biến văn hóa phong phú. Bên cạnh người Kinh còn có cộng đồng Khmer, Hoa, Chăm và nhiều nhóm cư dân từ các vùng miền khác nhau cùng sinh sống. Trong bức tranh đa dạng ấy, việc xây dựng một không gian thờ Quốc Tổ tại Cần Thơ được xem là cách thể hiện ý thức hướng về cội nguồn chung, đồng thời góp phần củng cố tinh thần đoàn kết giữa các cộng đồng.
Trước khi đền được xây dựng, người dân miền Tây vẫn tưởng niệm các Vua Hùng tại gia đình, cơ quan, trường học, đình, đền hoặc những cơ sở văn hóa phù hợp. Tuy nhiên, khu vực chưa có một công trình quy mô lớn, được tổ chức bài bản để phục vụ lễ dâng hương cấp thành phố và đón người dân nhiều tỉnh, thành trong vùng.
Cần Thơ được lựa chọn bởi đây là đô thị trung tâm của Đồng bằng sông Cửu Long, có vị trí giao thông thuận lợi và khả năng kết nối rộng với các địa phương trong vùng. Đền vì thế phục vụ người dân thành phố và được định hướng trở thành nơi hội tụ tình cảm hướng về Quốc Tổ của cộng đồng miền Tây Nam Bộ.
Quá trình xây dựng công trình
Công trình được khởi công vào tháng 6/2019. Việc xây dựng có sự tham gia, vận động và đóng góp của nhiều tổ chức, cá nhân; trong đó phần kinh phí xây dựng chính do doanh nghiệp tài trợ. Tổng mức đầu tư được công bố vào thời điểm khánh thành khoảng 129,5 tỷ đồng.
Toàn bộ khuôn viên có diện tích hơn 39.000m², tương đương gần 4ha. Các hạng mục chính gồm đền thờ trung tâm, nghi môn, nhà bia, nhà điều hành, nhà dịch vụ, cổng chính, cổng phụ, sân đường, hồ nước, hệ thống cây xanh và cảnh quan phụ trợ.
Kiến trúc Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ
Tổng thể gợi hình dáng đất nước
Tổng thể mặt bằng công trình được thiết kế cách điệu theo dáng hình đất nước Việt Nam. Trong khuôn viên có các hồ nước được giải thích như những biểu tượng gợi nhắc đến không gian biển đảo, trong đó có hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
Ý tưởng này đưa hình ảnh lãnh thổ quốc gia vào một công trình tưởng niệm tổ tiên. Người đến đền được dẫn dắt từ câu chuyện nguồn gốc dân tộc đến ý thức về non sông, bờ cõi và trách nhiệm gìn giữ đất nước.
Tuy vậy, hình dáng bản đồ và các biểu tượng địa lý chủ yếu được thể hiện qua ý tưởng quy hoạch tổng thể. Người tham quan đứng ở mặt đất có thể không dễ nhận ra toàn bộ bố cục nếu không xem sơ đồ hoặc quan sát từ vị trí trên cao. Vì thế, việc tìm hiểu trước ý nghĩa thiết kế sẽ giúp người xem hiểu sâu hơn thay vì chỉ đánh giá công trình qua vẻ bề ngoài.
Cổng chính mang dấu ấn trống đồng Đông Sơn
Cổng chính được lấy cảm hứng từ hình ảnh nhà sàn có mái hình thuyền xuất hiện trên hoa văn trống đồng Đông Sơn. Các hình nhà mái cong, thuyền, chim, người hóa trang và cảnh sinh hoạt trên trống đồng là nguồn tư liệu quan trọng giúp hình dung một phần đời sống tinh thần, tín ngưỡng và nghệ thuật của cư dân Việt cổ.
Cổng có một lối đi chính và hai lối phụ, tạo bố cục cân đối. Phía trên là tên công trình “Đền thờ Vua Hùng”. Vật liệu đá cùng hình khối khỏe khoắn tạo cảm giác bền vững, trang nghiêm nhưng không quá nặng nề.
Từ cổng chính, người tham quan tiến dần vào không gian trung tâm qua một trục tương đối rõ ràng gồm khu đón tiếp, nghi môn, nhà bia và đền chính. Cách tổ chức này tạo quá trình chuyển tiếp từ không gian bên ngoài đến nơi thờ tự, giúp con người điều chỉnh tâm thế trước khi bước vào chính điện.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và ý nghĩa của ngôi đền
Một hình thức mở rộng của tín ngưỡng thờ tổ tiên
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có quan hệ chặt chẽ với truyền thống thờ cúng tổ tiên của người Việt. Từ phạm vi gia đình, dòng họ, ý niệm về tổ tiên được mở rộng thành sự tưởng nhớ những bậc tiền nhân được xem là có công dựng nước.
Tín ngưỡng này không phải một tôn giáo có hệ thống giáo lý, giáo hội và cơ cấu truyền đạo riêng. Người thực hành có thể thuộc nhiều tôn giáo khác nhau hoặc không theo tôn giáo nào. Điểm chung là lòng tri ân đối với tổ tiên và ý thức về cội nguồn dân tộc.
Năm 2012, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nội dung được ghi danh là một di sản sống gắn với cộng đồng, nghi lễ, ký ức và tập quán thờ cúng, chứ không có nghĩa mọi công trình mang tên Đền Hùng đều tự động trở thành di tích được UNESCO công nhận.
Đền thờ tại Cần Thơ là một không gian góp phần thực hành và lan tỏa các giá trị của tín ngưỡng. Công trình tạo điều kiện để người dân miền Tây tưởng niệm Quốc Tổ mà không nhất thiết phải thực hiện hành trình dài về Phú Thọ.
Cầu nối tinh thần giữa Đất Tổ và miền Tây Nam Bộ
Khoảng cách địa lý từ Cần Thơ đến Phú Thọ rất lớn, nhưng trong đời sống văn hóa, khoảng cách ấy được thu hẹp bằng ký ức, nghi lễ và tình cảm hướng về nguồn cội.
Đất, nước, chân nhang và đồ thờ được cung thỉnh từ Phú Thọ về Cần Thơ mang ý nghĩa tạo nên một mối liên hệ biểu tượng giữa hai không gian. Mối liên hệ này không thay thế vai trò trung tâm của Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, mà thể hiện sự lan tỏa của tín ngưỡng đến vùng đất phương Nam.
