Lễ rước Long Đăng hội Phủ Dầy với hàng nghìn ngọn đuốc, tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh và làm sáng rõ giá trị văn hóa cộng đồng.
Giữa không gian lễ hội tháng Ba ở Phủ Dầy, khi ánh sáng ban ngày dần nhường chỗ cho màn đêm, những ngọn đuốc được thắp lên và truyền nối từ người này sang người khác. Từ khu vực thờ tự trung tâm, dòng lửa tỏa ra thành một đoàn rước kéo dài qua các đền, phủ, lăng và đường làng. Khung cảnh ấy tạo nên lễ rước Long Đăng, còn được gọi phổ biến là lễ rước đuốc Long Đăng, một trong những nghi thức gây ấn tượng mạnh nhất của hội Phủ Dầy.
Sức hấp dẫn của lễ rước không nằm riêng ở hàng nghìn ngọn lửa cùng chuyển động trong đêm. Phía sau ánh sáng ấy là sự hiện diện của cộng đồng, ký ức về quê hương, lòng tôn kính đối với Thánh Mẫu Liễu Hạnh và mong ước về một cuộc sống yên bình, ấm no. Trong cách cảm nhận của người tham dự, mỗi ngọn đuốc là một phần của dòng sáng chung; khi kết nối lại, chúng biến không gian làng quê thành một trường diễn xướng vừa trang nghiêm vừa rực rỡ.
Tên gọi “Phủ Dầy – Nam Định” đã ăn sâu trong ký ức văn hóa và tư liệu nhiều thế hệ. Tuy nhiên, theo địa giới hành chính hiện nay, Phủ Dầy thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình. Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực này thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Xã Vụ Bản mới được hình thành từ thị trấn Gôi, xã Kim Thái và xã Tam Thanh cũ.
Lễ rước Long Đăng trong tổng thể hội Phủ Dầy
Lễ hội Phủ Dầy được tổ chức để tưởng niệm và tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một nhân vật trung tâm trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Không gian lễ hội bao gồm nhiều đền, phủ, lăng và địa điểm thờ tự liên quan, trong đó nổi bật là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
Theo hồ sơ của cơ quan quản lý di sản, Lễ hội Phủ Dầy đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL ngày 9/9/2013, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt cũng được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Trong hồ sơ ghi danh, lễ hội, nghi lễ lên đồng, âm nhạc, múa, trang phục và sự tham gia của cộng đồng được nhìn nhận như những thành tố gắn bó với đời sống văn hóa của người thực hành.
Hội Phủ Dầy không chỉ có một nghi lễ duy nhất. Tùy từng năm và từng cơ sở thờ tự, chương trình có thể gồm dâng hương, tế lễ, hát chầu văn, rước Mẫu thỉnh kinh, rước đuốc Long Đăng, hội kéo chữ hay Hoa Trượng hội, múa lân – sư – rồng và nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian khác. Các nghi thức được phân bố trong nhiều ngày, tạo thành một chuỗi hoạt động vừa mang tính tín ngưỡng, vừa mang tính cộng đồng.
Trong chuỗi ấy, lễ rước Long Đăng thường được tổ chức vào buổi tối. Nếu lễ rước Mẫu thỉnh kinh gây ấn tượng bởi kiệu, nghi trượng và hành trình kết nối giữa phủ với chùa, hội kéo chữ nổi bật bởi nghệ thuật tạo hình tập thể, thì Long Đăng lại lấy lửa và ánh sáng làm ngôn ngữ biểu đạt chính. Chính sự khác biệt này giúp nghi lễ có một vị trí riêng trong diện mạo đương đại của hội Phủ Dầy.
Phủ Dầy – không gian văn hóa gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh
Phủ Dầy là tên gọi chung của một quần thể kiến trúc tín ngưỡng có hơn 20 công trình lớn nhỏ. Các công trình không tập trung hoàn toàn trong một khuôn viên khép kín mà phân bố trong không gian cư trú, đường làng, ruộng đồng và cảnh quan địa phương. Vì vậy, khi lễ rước đi qua các tuyến đường, toàn bộ làng xã dường như cùng trở thành một phần của không gian lễ hội.
Ba địa điểm thường được nhắc đến nhiều nhất là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Theo tên gọi chính thức được điều chỉnh tại Quyết định số 488/QĐ-BVHTTDL ngày 28/1/2021, di tích được xác định là Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Mẫu Liễu Hạnh và các di tích có liên quan. Đây là di tích cấp quốc gia, không nên tự ý gọi là di tích quốc gia đặc biệt khi chưa có quyết định xếp hạng tương ứng.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh được tôn kính trong tín ngưỡng dân gian và tín ngưỡng thờ Mẫu. Thần tích, truyền thuyết cùng các bản kể lưu truyền ở nhiều địa phương mô tả Mẫu là một tiên nữ giáng trần, có những lần hiện thế và gắn bó với vùng đất Vụ Bản. Những câu chuyện này thuộc lớp tư liệu tín ngưỡng và truyền thuyết, không nên đồng nhất hoàn toàn với tiểu sử lịch sử theo nghĩa hiện đại.
Trong tâm thức của nhiều người thực hành, hình tượng Thánh Mẫu thể hiện sự che chở, lòng bao dung, quyền năng của người mẹ và khát vọng sống tự do, có phẩm giá. Bởi thế, hội tháng Ba được hiểu là ngày giỗ hay ngày tiệc Mẫu và là dịp những người con trở về với không gian biểu tượng của Mẹ.
Câu nói dân gian “Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ” thường được nhắc đến để diễn tả vị trí của hai mùa lễ hội lớn: tháng Tám gắn với Đức Thánh Trần và tháng Ba gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Đây là cách khái quát trong đời sống tín ngưỡng, phản ánh sự gần gũi của hình tượng Cha – Mẹ trong thế giới tinh thần của một bộ phận cộng đồng người Việt.
Long Đăng là gì?
Trong các chương trình lễ hội và bài viết hiện nay, nghi thức được gọi bằng một số cách như “rước đuốc Long Đăng”, “rước Long Đăng” hoặc “rước đuốc đăng long”. Cách viết chưa hoàn toàn thống nhất giữa các tư liệu. Tuy nhiên, hành động trung tâm được ghi nhận khá rõ: lửa được thắp từ khu vực thờ tự, truyền sang các ngọn đuốc và được đoàn người rước qua không gian đền, phủ, lăng ở Phủ Dầy.
“Đăng” trong ngữ cảnh văn hóa phương Đông thường gợi đến đèn và ánh sáng. Nhưng do chưa có tư liệu học thuật đủ thống nhất về nguồn gốc tên gọi riêng của nghi lễ tại Phủ Dầy, không nên tùy tiện giải thích “Long Đăng” là một thuật ngữ cổ có nội hàm duy nhất, càng không nên gắn cho nó những công năng thần bí không được kiểm chứng.
Có thể hiểu một cách thận trọng rằng tên gọi Long Đăng hiện nay nhấn mạnh hình tượng ánh sáng được rước đi thành dòng dài trong đêm hội. Khi nhìn từ trên cao hoặc từ một vị trí rộng, đoàn đuốc nối tiếp nhau uốn qua đường làng, gợi liên tưởng đến một dải lửa chuyển động. Đây là cách cảm nhận mang tính biểu tượng và thẩm mỹ, không phải một kết luận về từ nguyên.
Điều quan trọng nhất của nghi thức không nằm ở việc giải nghĩa từng chữ theo lối huyền bí, mà nằm ở cách cộng đồng cùng tạo nên ánh sáng. Một ngọn đuốc riêng lẻ chỉ chiếu sáng một khoảng nhỏ; hàng nghìn ngọn đuốc nối tiếp lại có thể làm bừng sáng cả một không gian. Hình ảnh ấy tạo nên chiều sâu xã hội cho lễ rước.
Lễ rước Long Đăng diễn ra khi nào?
Hội Phủ Dầy truyền thống diễn ra trong tháng Ba âm lịch. Các tư liệu có thể ghi khoảng thời gian rộng hẹp khác nhau, nhưng những ngày hội chính thường tập trung từ mùng 3 đến mùng 8 hoặc mùng 10 tháng Ba. Cục Di sản văn hóa giới thiệu Lễ hội Phủ Dầy tiêu biểu diễn ra từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 10 tháng Ba âm lịch, với các nghi lễ, diễn xướng dân gian, rước thỉnh kinh và hội kéo chữ.
Lễ rước Long Đăng trong chương trình những năm gần đây thường được tổ chức vào tối mùng 5 tháng Ba âm lịch tại Phủ Tiên Hương. Tuy nhiên, lịch cụ thể, giờ bắt đầu, tuyến rước và quy mô tham gia có thể được điều chỉnh theo kế hoạch tổ chức từng năm. Người tham dự không nên mặc định lịch của năm trước cho năm sau mà cần xem thông báo chính thức của địa phương và ban tổ chức.
Năm 2023, lễ rước đuốc diễn ra vào tối 24/4, tức mùng 5 tháng Ba âm lịch. Tư liệu ảnh của Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận lửa được rước từ khu vực cung cấm, tiếp sang các ngọn đuốc rồi được người dân rước vòng quanh những đền, phủ và lăng trong quần thể Phủ Dầy.
Năm 2026, Lễ hội Phủ Dầy được địa phương tổ chức với các hoạt động chính từ ngày 19 đến ngày 24/4, tương ứng từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba năm Bính Ngọ. Nghi lễ rước đuốc Long Đăng được bố trí vào tối 21/4, tức mùng 5 tháng Ba âm lịch. Chương trình năm này tiếp tục có rước Mẫu thỉnh kinh và hội kéo chữ bên cạnh các hoạt động nghệ thuật, dâng hương và sinh hoạt tín ngưỡng.
Như vậy, ngày mùng 5 tháng Ba có thể được xem là mốc quen thuộc của lễ rước trong lịch hội gần đây, nhưng thông tin cho một năm cụ thể vẫn cần được kiểm tra lại.
Trình tự cơ bản của lễ rước Long Đăng
Trình tự chi tiết có thể được điều chỉnh theo từng mùa hội, nhưng qua những tư liệu được công bố, lễ rước thường có một số chặng chính.
Tập hợp đoàn rước
Trước giờ tiến hành nghi lễ, các đội tham gia tập trung tại khu vực đã được phân công. Đuốc được chuẩn bị nhưng chưa đồng loạt thắp sáng. Lúc này, người tổ chức kiểm tra đội hình, trang phục và nhắc lại quy định an toàn.
Không gian trước phủ thường đông dần lên. Người dân đứng dọc hai bên đường, còn khách thập phương tìm vị trí quan sát. Tiếng trống, tiếng nhạc hội và hoạt động biểu diễn có thể góp phần tạo bầu không khí, nhưng phần rước đuốc vẫn cần duy trì sự trật tự để bảo đảm an toàn.
Thực hiện nghi thức lấy lửa
Ngọn lửa khởi đầu được đưa ra từ khu vực thờ tự bên trong. Trong tư liệu năm 2023, Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận lửa được rước từ cung cấm ra ngoài để tiếp cho các ngọn đuốc. Chương trình năm 2026 cũng mô tả việc rước lửa từ khu vực nội cung trước khi truyền cho lực lượng tham gia.
Với người thực hành tín ngưỡng, việc lấy lửa từ không gian thờ Mẫu khiến ánh sáng mang ý nghĩa trang trọng hơn một ngọn lửa sinh hoạt thông thường. Tuy vậy, nên hiểu đây là ý nghĩa do cộng đồng gửi gắm trong nghi lễ, không phải bằng chứng về một năng lực siêu nhiên của ngọn lửa.
Truyền lửa cho các ngọn đuốc
Từ ngọn lửa ban đầu, các đuốc trong đoàn lần lượt được châm sáng. Khoảnh khắc truyền lửa thường thu hút sự chú ý lớn bởi ánh sáng lan ra rất nhanh: từ một điểm nhỏ trước cửa phủ, từng hàng đuốc nối nhau bừng lên.
Hành động này có giá trị biểu tượng rõ rệt. Lửa không được giữ cho một cá nhân mà được chia sẻ với nhiều người. Mỗi thành viên nhận ánh sáng, đồng thời có trách nhiệm giữ cho ngọn đuốc cháy ổn định và không gây nguy hiểm cho người bên cạnh.
Khi phần lớn đuốc đã sáng, đoàn rước hoàn chỉnh đội hình. Những hàng người mặc trang phục lễ hội, cầm đuốc thẳng hoặc hơi chếch về phía trước, tạo nên nhịp điệu thị giác thống nhất.
