Hội làng Hoành Đông (Hoành Nhất): Lịch hội và nét văn hóa truyền thống

Hội làng Hoành Đông (Hoành Nhất) là lễ hội truyền thống gắn với khu Đền – Chùa Hoành Đông và cộng đồng cư dân vùng Ngô Đồng cũ. Theo thông tin địa phương, ngày hội chính gắn với ngày 15 tháng Hai âm lịch; lịch tổ chức cụ thể từng năm có thể kéo dài thêm ngày chuẩn bị, rước và tế lễ.

Về địa danh hiện hành, Hoành Đông nay là thôn Hoành Đông, xã Giao Thủy, tỉnh Ninh Bình. Các tài liệu trước đợt sắp xếp hành chính ghi là thị trấn Ngô Đồng, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định. Kỳ hội năm 2024 có thể được dùng như một lát cắt để nhận diện nghi lễ, trò hội và đời sống cộng đồng, nhưng không nên xem lịch năm đó là lịch cố định cho mọi năm.

Giá trị của hội làng nằm ở không khí ngày hội và ở việc cộng đồng cùng tưởng nhớ những nhân vật được phụng thờ, nhắc lại lịch sử lập làng, duy trì sinh hoạt đền – chùa và trao truyền các trò diễn dân gian. Khi tìm lịch tham dự một năm cụ thể, người đọc nên kiểm tra thông báo mới của chính quyền và ban tổ chức địa phương.

Hội làng Hoành Đông diễn ra khi nào, ở đâu?

Hoành Đông – Hoành Nhất trong không gian văn hóa Giao Thủy

Tên gọi Hoành Nhất và dấu vết của vùng đất lục Hoành

Hoành Đông là tên gọi hiện nay của một địa danh từng được biết đến với tên Hoành Nhất. Trong ký ức địa phương, Hoành Nhất nằm trong vùng “lục Hoành”, gồm Hoành Nha, Hoành Nhất, Hoành Nhị, Hoành Tam, Hoành Tứ và Hoành Lộ. Hệ thống địa danh này cho thấy dấu ấn của quá trình cư dân vùng hạ lưu sông Hồng mở đất, lập làng và tổ chức đời sống trên vùng đồng bằng ven biển.

Giao Thủy từ lâu là vùng đất gắn với sông nước, đê điều, bãi bồi và hoạt động khai khẩn. Cuộc sống của cư dân nơi đây phụ thuộc nhiều vào nhịp nước, mùa vụ, đất đai và khả năng thích ứng với thiên nhiên. Bởi vậy, trong đời sống tinh thần của cộng đồng, các vị thần liên quan đến sông biển, sức mạnh tự nhiên, người có công khai khẩn và các bậc tiền hiền thường giữ vị trí đáng kể.

Theo tư liệu giới thiệu di tích tại địa phương, vùng Hoành Nhất đã hình thành từ thời Hậu Lê. Các sắc phong và thần phả còn lưu giữ được xem là những dấu tích quan trọng giúp nhận diện quá trình tồn tại của làng. Tuy nhiên, với những câu chuyện liên quan đến thời điểm khai phá đầu tiên, dòng họ tiền hiền hay sự kiện cụ thể của nhiều thế kỷ trước, cần nhìn nhận đó là sự kết hợp giữa tư liệu còn lại, ký ức dòng họ và truyền thống kể chuyện của cộng đồng.

Ký ức khai khẩn đất bồi

Trong truyền kể của người dân địa phương, một số dòng họ từ vùng Hải Dương đã đưa con cháu về khu vực này khai phá đất bồi, lập nên làng Hoành Đông. Câu chuyện ấy phản ánh một mô thức phổ biến trong lịch sử cư trú ở đồng bằng Bắc Bộ: con người tìm đến vùng đất mới, dựng nhà, mở ruộng, làm đê, đào mương và dần hình thành cộng đồng làng xã.

Dù không phải mọi chi tiết trong truyền kể đều có thể xác định bằng tư liệu lịch sử độc lập, giá trị của ký ức này vẫn rất đáng chú ý. Nó cho thấy người dân Hoành Đông luôn ý thức rằng quê hương mình không phải là một không gian có sẵn, mà là kết quả của nhiều thế hệ lao động, khai phá và thích nghi với môi trường ven biển.

Đền – chùa Hoành Đông: Không gian linh thiêng của cộng đồng

Đền Hoành Đông và tín ngưỡng thờ thần

Đền Hoành Đông là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của làng. Không gian đền gắn với việc thờ Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng, cùng các vị Cao Sơn Đại Vương, Đại Hải Đại Vương và các vị thủy tổ có công khai khẩn, lập làng.

Việc thờ Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng phản ánh truyền thống tôn vinh những nhân vật lịch sử hoặc nhân vật được cộng đồng địa phương tiếp nhận như biểu tượng của lòng trung nghĩa. Trong nhiều làng quê Bắc Bộ, một nhân vật lịch sử sau khi được dân gian hóa, thần hóa hoặc gắn với truyền thuyết địa phương có thể trở thành đối tượng thờ tự tại đình, đền.

Cao Sơn Đại Vương và Đại Hải Đại Vương lại gợi đến lớp tín ngưỡng gắn với núi non, sông biển và sức mạnh tự nhiên. Đối với cư dân sống gần biển, gần sông lớn và thường xuyên đối diện với lũ lụt, nước mặn, bão gió hay biến đổi của bãi bồi, việc hướng đến các vị thần bảo trợ thiên nhiên là một nét văn hóa dễ hiểu.

Cần nhìn nhận rằng những niềm tin về sự che chở của thần linh thuộc về thế giới quan truyền thống của cộng đồng. Giá trị của chúng không nằm ở việc khẳng định một kết quả chắc chắn cho đời sống, mà ở khả năng giúp con người gửi gắm ước vọng bình an, củng cố tinh thần cộng đồng và nhắc nhở nhau sống có trách nhiệm với quê hương.

Chùa Hoành Đông và đời sống Phật giáo địa phương

Cách đền không xa là chùa Hoành Đông, còn được biết đến với tên Linh Ứng tự. Sự hiện diện gần nhau của đền và chùa tạo nên một không gian tín ngưỡng quen thuộc ở nhiều làng quê Bắc Bộ: đền là nơi thờ thần, thờ thành hoàng hoặc tiền hiền; chùa là nơi thực hành tín ngưỡng Phật giáo, hướng đến sự an lành, từ bi và tu dưỡng tâm tính.

Khi lễ hội có nghi thức rước Thần – Phật xuất du, điều đó cho thấy đời sống tâm linh của cư dân Hoành Đông có sự đan xen giữa tín ngưỡng thờ thần làng và ảnh hưởng Phật giáo. Tuy nhiên, sự đan xen này không có nghĩa là các truyền thống hoàn toàn giống nhau. Mỗi không gian thờ tự vẫn có đối tượng tôn thờ, nghi thức và ý nghĩa riêng.

Kỳ hội năm 2024: tư liệu về một mùa lễ hội

Thời gian và quy mô tổ chức

Hội làng Hoành Đông năm 2024 được tổ chức trong hai ngày 23 và 24 tháng 3, tương ứng với ngày 14 và 15 tháng Hai năm Giáp Thìn. Đây là thời điểm sau Tết Nguyên đán, khi nhiều làng quê Bắc Bộ bước vào mùa lễ hội đầu xuân.

Theo thông tin địa phương, lễ hội Hoành Đông được tổ chức theo chu kỳ, trong đó các kỳ hội lớn có thể diễn ra cách nhau khoảng năm hoặc mười năm tùy điều kiện của cộng đồng. Điều này cần được phân biệt với những hoạt động thờ cúng thường niên tại đền, chùa. Ngày lễ hằng năm có thể vẫn được duy trì ở quy mô phù hợp, trong khi kỳ hội lớn thường quy tụ đông người hơn, có đoàn rước, tế lễ và các trò hội phong phú hơn.

Việc tổ chức hội theo chu kỳ giúp cộng đồng có thời gian chuẩn bị kỹ hơn: chọn người tham gia đoàn tế, tập luyện đội rước, sửa sang không gian di tích, chuẩn bị trang phục, dụng cụ trò chơi và huy động sự đóng góp của các gia đình, dòng họ, hội đoàn trong làng.

Phần lễ và phần hội trong cấu trúc truyền thống

Cũng như nhiều lễ hội làng khác ở đồng bằng Bắc Bộ, Hội làng Hoành Đông được tổ chức với hai phần chính: phần lễ và phần hội. Phần lễ hướng đến sự trang nghiêm, tưởng niệm, dâng hương và cầu mong bình an. Phần hội tạo không khí vui tươi, mở rộng giao lưu, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

Tuy nhiên, không nên xem phần lễ và phần hội là hai mảng hoàn toàn tách biệt. Phần lễ tạo nên chiều sâu tín ngưỡng và ký ức lịch sử; phần hội giúp những giá trị đó được lan tỏa thông qua hoạt động tập thể, tiếng cười, thi tài và sự gặp gỡ giữa các thế hệ.

Với cư dân Hoành Đông, lễ hội không dành riêng cho những người cao tuổi hay người làm việc trong ban khánh tiết. Trẻ em, thanh niên, phụ nữ, người đi làm xa trở về, các dòng họ và khách từ những vùng lân cận đều có thể tìm thấy vai trò của mình trong không khí chung của hội làng.

Phần lễ: Tưởng niệm, tri ân và gắn kết cộng đồng

Rước Thần – Phật xuất du

Nghi thức rước Thần – Phật xuất du là một trong những điểm nhấn của lễ hội năm 2024. Trong truyền thống lễ hội làng Việt Nam, rước thường là nghi thức đưa các vị được thờ phụng ra khỏi không gian nội tự để đi qua khu dân cư hoặc đến một địa điểm có ý nghĩa trong làng.

Đoàn rước thường có cờ hội, kiệu, bát bửu, đội tế, đội trống, người điều hành nghi lễ và đông đảo người dân đi theo. Không gian làng vì thế được “mở rộng” thành không gian lễ hội. Những con đường hằng ngày vốn quen thuộc bỗng trở thành đường rước, nơi người dân đứng đón, chắp tay, dâng hương hoặc lặng lẽ quan sát đoàn đi qua.

Về mặt biểu tượng, nghi thức rước thể hiện mối liên hệ giữa thần linh, di tích và đời sống dân cư. Vị thần được thờ hiện diện trong hậu cung của đền và gắn với toàn bộ không gian làng, với ruộng đồng, đường sá, gia đình và sinh hoạt của cộng đồng.

Cách lý giải này mang tính biểu tượng và thuộc về tín ngưỡng truyền thống. Giá trị của nghi thức rước không nên được hiểu như một lời hứa hẹn về may rủi, mà nên được nhìn nhận như cách cộng đồng bày tỏ sự tôn kính, đồng thời nhắc nhau về sự gắn bó với quê hương.

Tế nam quan và tế nữ quan

Tế nam quan, tế nữ quan là những nghi thức quen thuộc trong nhiều lễ hội làng. Các đội tế thường có trang phục riêng, động tác được tập luyện, lời xướng tế, nhạc lễ và vị trí đứng theo quy định truyền thống.

Nghi lễ tế đòi hỏi sự trang nghiêm và đòi hỏi tinh thần phối hợp. Một đội tế muốn thực hiện tốt cần có sự đồng lòng, đúng nhịp, đúng thứ tự và hiểu ý nghĩa cơ bản của từng phần việc. Bởi vậy, việc tham gia đội tế cũng là một cách để người dân học về phong tục làng, về phép ứng xử trong không gian linh thiêng và về trách nhiệm của mình với cộng đồng.