Tìm hiểu hội chùa Ông ở Quận 5: nguồn gốc, lễ vía Quan Công, nghi thức, kiến trúc và giá trị văn hóa người Hoa Chợ Lớn xưa và nay.
Giữa không gian đô thị đông đúc của Chợ Lớn, Hội quán Nghĩa An, thường được người dân gọi là chùa Ông hoặc miếu Quan Đế, vẫn là một điểm hội tụ tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Hoa. Mỗi dịp đầu xuân hay ngày vía Quan Thánh Đế Quân, ngôi miếu trở nên nhộn nhịp với khói hương, đèn lồng, tiếng trống hội và những đoàn lân – sư – rồng đầy màu sắc.
Tên gọi “hội chùa Ông” thường được dùng để chỉ các hoạt động cúng lễ, hội họp và sinh hoạt văn hóa diễn ra tại Hội quán Nghĩa An, đặc biệt là đại lễ Quan Đế vào ngày 24 tháng 6 âm lịch. Trong những năm gần đây, lễ Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân tuần du vào dịp Tết Nguyên tiêu cũng trở thành một hoạt động nổi bật, thu hút người Hoa, người Việt và du khách cùng tham dự.
Đằng sau không khí náo nhiệt ấy là lịch sử lâu dài của một thiết chế cộng đồng. Hội quán phục vụ việc thờ tự và từng là nơi người đồng hương gặp gỡ, tương trợ, tổ chức việc thiện và gìn giữ tiếng nói, nghệ thuật cùng phong tục của người Hoa tại Chợ Lớn. Vì vậy, tìm hiểu hội chùa Ông cũng là tìm hiểu một phần ký ức văn hóa của thành phố Hồ Chí Minh.
Hội chùa Ông được tổ chức ở đâu?
Địa điểm tổ chức các nghi lễ thường niên là Hội quán Nghĩa An, còn có tên là Miếu Quan Đế hoặc Chùa Ông, hiện tọa lạc tại: Số 678 đường Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn, thành phố Hồ Chí Minh.
“Quận 5” trong tiêu đề là cách gọi quen thuộc theo địa giới trước khi thành phố Hồ Chí Minh sắp xếp lại đơn vị hành chính. Địa điểm này trước đây thuộc phường 11, Quận 5; theo địa chỉ hành chính hiện nay, di tích nằm tại phường Chợ Lớn. Danh mục quản lý di tích do ngành văn hóa thành phố cập nhật năm 2026 cũng ghi Hội quán Nghĩa An ở số 678 Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn.
Hội quán nằm trên một trong những tuyến đường sầm uất của khu Chợ Lớn, gần nhiều công trình tín ngưỡng và di sản của người Hoa như Hội quán Tuệ Thành, Hội quán Ôn Lăng, Hà Chương Hội quán và Miếu Nhị Phủ. Sự tập trung của các hội quán trong một khu vực cho thấy Chợ Lớn từng là không gian cư trú, buôn bán và sinh hoạt cộng đồng quan trọng của nhiều nhóm người Hoa.
Theo thông tin giới thiệu được công bố năm 2026, Hội quán Nghĩa An thường mở cửa trong khoảng từ 6 giờ đến 17 giờ. Thời gian đón khách có thể thay đổi vào ngày đại lễ, thời gian trùng tu hoặc khi có chương trình riêng, vì vậy người dự hội nên kiểm tra thông báo mới nhất trước khi đến.
Vì sao gọi là chùa Ông?
Tên chính thức của cơ sở này là Hội quán Nghĩa An. Chữ “Nghĩa An” gắn với quê quán và cộng đồng đồng hương đã góp công tạo dựng hội quán. Đây là một thiết chế tín ngưỡng – xã hội tiêu biểu của người Hoa nhóm ngôn ngữ Triều Châu, thường được gọi gần gũi là người Tiều, tại vùng Chợ Lớn.
Do vị thần được thờ chính là Quan Thánh Đế Quân nên nơi đây còn được gọi là Miếu Quan Đế. Trong cách gọi dân gian của người Việt Nam, nhiều đền miếu Hoa được quen gọi chung là “chùa”, dù chức năng thờ tự và tổ chức không hoàn toàn giống chùa Phật giáo. Tên “chùa Ông” vì vậy được hình thành từ cách gọi tôn kính đối với Quan Công, đối lập với tên “chùa Bà” thường được dùng khi nói về Hội quán Tuệ Thành thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu.
Việc gọi là “chùa Ông” không có nghĩa đây là một cơ sở Phật giáo chuyên biệt. Không gian thờ tự của hội quán phản ánh sự kết hợp của tín ngưỡng dân gian người Hoa, quan niệm đạo đức Nho giáo, một số ảnh hưởng Đạo giáo và sự giao thoa với đời sống tôn giáo tại Việt Nam.
Lịch sử hình thành Hội quán Nghĩa An
Những tư liệu khác nhau về thời điểm khởi dựng
Tư liệu giới thiệu của cơ quan bảo tồn di tích thành phố ghi rằng Miếu Quan Đế được cộng đồng người Hoa Triều Châu xây dựng vào năm 1737. Một số tài liệu giới thiệu khác lại cho rằng hội quán được hình thành vào cuối thế kỷ XVIII. Sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ cách xác định giữa thời điểm xuất hiện cơ sở thờ tự ban đầu với giai đoạn công trình được xây dựng kiên cố hoặc mở rộng thành hội quán.
Vì chưa phải mọi mốc thời gian đều được các tư liệu diễn giải giống nhau, có thể thận trọng xác định rằng Hội quán Nghĩa An có nguồn gốc từ khoảng thế kỷ XVIII, gắn với quá trình người Hoa đến định cư và lập nghiệp tại vùng Sài Gòn – Gia Định. Diện mạo kiến trúc mà chúng ta quan sát ngày nay chủ yếu là kết quả của nhiều lần xây dựng, sửa chữa và trùng tu trong các thế kỷ XIX, XX và đầu thế kỷ XXI.
Tư liệu tại di tích và các cơ quan văn hóa ghi nhận hội quán đã trải qua nhiều đợt trùng tu. Các mốc năm được công bố có đôi chút khác biệt giữa các nguồn, nhưng thường nhắc đến những lần sửa chữa lớn vào nửa sau thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, các năm 1960, 1980 và giai đoạn đầu thế kỷ XXI. Việc trùng tu nhiều lần phản ánh nhu cầu duy trì một công trình thường xuyên được cộng đồng sử dụng, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn những thành phần kiến trúc và hiện vật nguyên gốc.
Từ nơi hội họp đồng hương đến trung tâm văn hóa
Trong lịch sử người Hoa tại Nam Bộ, hội quán không chỉ là nơi thờ thần. Đây còn là địa điểm để những người cùng quê quán hoặc cùng nhóm ngôn ngữ gặp gỡ, trao đổi công việc, hỗ trợ người mới đến, giải quyết việc cộng đồng và tổ chức các hoạt động tương tế.
Tại một đô thị thương mại như Chợ Lớn, niềm tin giữa những người buôn bán có ý nghĩa quan trọng. Việc tôn thờ Quan Công – biểu tượng của chữ tín, lòng trung nghĩa và cách ứng xử trước sau như một – vì thế phù hợp với cả nhu cầu tinh thần lẫn chuẩn mực đạo đức của cộng đồng thương nhân.
Chùa Ông thờ ai?
Quan Thánh Đế Quân
Nhân vật được thờ chính tại Hội quán Nghĩa An là Quan Vũ, còn gọi là Quan Công, Quan Đế hay Quan Thánh Đế Quân. Ông là một nhân vật lịch sử sống vào cuối thời Đông Hán, được biết đến qua các biến động chính trị và quân sự dẫn đến thời kỳ Tam Quốc.
Hình ảnh Quan Vũ trong tín ngưỡng được hình thành từ sử liệu và chịu ảnh hưởng sâu sắc của truyện kể, sân khấu, văn học và tiểu thuyết chương hồi. Qua nhiều thế kỷ, ông được tôn vinh như biểu tượng của lòng trung thành, tinh thần trọng nghĩa, sự dũng cảm và chữ tín.
Trong chính điện Hội quán Nghĩa An, tượng Quan Thánh Đế Quân có khuôn mặt đỏ sậm, râu dài, mặc võ phục và ngồi trong khám thờ được chạm trổ công phu. Xung quanh có nhiều hoành phi, câu đối ca ngợi phẩm chất trung nghĩa của ông. Đây là không gian trang nghiêm nhất và cũng là trung tâm của các lễ cúng quan trọng trong năm.
Đối với người buôn bán, Quan Công còn được kính trọng như vị thần chứng giám chữ tín và cách hành xử ngay thẳng. Tuy nhiên, cần hiểu đây là một quan niệm tín ngưỡng và đạo đức truyền thống, không phải sự bảo đảm rằng chỉ cần dâng lễ là công việc kinh doanh sẽ thành công hoặc tránh được mọi rủi ro.
Phúc Đức Chính Thần và các vị được phối thờ
Tại tiền điện có ban thờ Phúc Đức Chính Thần, vị thần gắn với việc bảo hộ đất đai, cộng đồng và đời sống dân cư. Trong cách gọi quen thuộc của một số cộng đồng người Hoa, vị thần này còn được gọi là ông Bổn hoặc Thổ Địa.
Hội quán cũng thờ Mã Đầu Tướng Quân và ngựa Xích Thố, gắn với hình tượng Quan Công. Bên cạnh đó là các ban thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Tài Bạch Tinh Quân, Văn Xương cùng một số nhân vật thuộc hệ thống tín ngưỡng người Hoa. Cách bố trí này cho thấy nhu cầu tâm linh đa dạng của cộng đồng, từ mong cầu bình an, học hành, nghề nghiệp đến sự bảo hộ trong đời sống.
Việc nhiều vị thần cùng hiện diện trong một hội quán không nên được hiểu như một hệ thống giáo lý thống nhất. Đó là kết quả của lịch sử cộng đồng, trong đó các lớp tín ngưỡng và quan niệm văn hóa cùng tồn tại, bổ sung cho nhau trong thực hành dân gian.
Hội chùa Ông diễn ra vào ngày nào?
Đại lễ Quan Đế ngày 24 tháng 6 âm lịch
Ngày lễ quan trọng nhất gắn với Hội quán Nghĩa An được tổ chức theo truyền thống vào ngày 24 tháng 6 âm lịch. Đây thường được gọi là ngày vía Quan Công, lễ Quan Đế hoặc đại lễ Quan Thánh Đế Quân.
Ngày 24 tháng 6 là ngày âm lịch cố định theo lệ truyền thống. Ngày dương lịch tương ứng sẽ thay đổi từng năm. Vì vậy, người muốn tham dự không nên sử dụng lịch của năm trước hoặc tự suy đoán ngày tổ chức, mà cần theo dõi thông báo của ban quản trị hội quán và cơ quan văn hóa địa phương.
Trong ngày vía, các nghi lễ dâng hương, cúng Quan Đế và sinh hoạt cộng đồng được tiến hành trang trọng. Một số tập tục từng được ghi nhận tại hội quán gồm phát bánh cho trẻ em, hoạt động thỉnh đèn và “vay tiền thần”. Đây là những thực hành mang ý nghĩa biểu tượng trong tín ngưỡng dân gian, thể hiện mong muốn được hưởng phúc, có khởi đầu thuận lợi và duy trì sự gắn kết với cộng đồng.
Khái niệm “vay tiền thần” không phải một hình thức vay vốn theo nghĩa pháp lý hoặc tài chính. Người thực hành thường nhận một khoản tiền tượng trưng rồi hoàn lại theo lệ vào dịp sau. Ý nghĩa chủ yếu nằm ở sự cam kết, chữ tín và niềm tin dân gian; không nên diễn giải thành phương thức chắc chắn đem lại tài lộc.
Lễ Nguyên tiêu vào rằm tháng Giêng
Bên cạnh ngày vía 24 tháng 6, rằm tháng Giêng là một dịp quan trọng tại Hội quán Nghĩa An. Tết Nguyên tiêu của người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh không diễn ra riêng trong một ngôi miếu mà bao gồm hoạt động tại nhiều hội quán, gia đình và các tuyến phố thuộc khu Chợ Lớn.
Các hoạt động thường kéo dài trong khoảng từ ngày mùng 10 đến hết tháng Giêng, trong đó cao điểm là những ngày gần rằm. Nội dung có thể gồm nghi lễ tại hội quán, biểu diễn lân – sư – rồng, ca kịch truyền thống, thư pháp, âm nhạc dân tộc, diễu hành và các chương trình văn hóa cộng đồng.
Tết Nguyên tiêu của người Hoa tại Quận 5 đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Di sản này thuộc về không gian văn hóa rộng lớn của cộng đồng người Hoa thành phố, không phải là danh hiệu dành riêng cho một nghi lễ duy nhất tại Hội quán Nghĩa An.
Phân biệt hội chùa Ông Quận 5 với các lễ hội cùng tên
Tại Việt Nam có nhiều cơ sở được gọi là chùa Ông hoặc miếu Quan Đế. Một lễ hội nổi tiếng khác là lễ hội Chùa Ông tại Thất Phủ Cổ Miếu ở khu vực Biên Hòa, Đồng Nai.
Lễ hội tại Biên Hòa có lịch sử, cộng đồng chủ thể, không gian tổ chức và hệ thống nghi lễ riêng. Việc lễ hội này được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không đồng nghĩa hội chùa Ông tại Hội quán Nghĩa An cũng mang cùng danh hiệu.
Tại thành phố Hồ Chí Minh, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia liên quan trực tiếp là Tết Nguyên tiêu của người Hoa tại Quận 5. Hội quán Nghĩa An là một trong những không gian quan trọng tham gia thực hành di sản, đặc biệt thông qua lễ Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân và các hoạt động cúng lễ đầu năm.
Hội chùa Ông ở Quận 5, nay thuộc phường Chợ Lớn, là một sinh hoạt tín ngưỡng – văn hóa tiêu biểu của cộng đồng người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh. Trung tâm của lễ hội là việc tôn kính Quan Thánh Đế Quân, nhân vật được cộng đồng nhìn nhận như biểu tượng của lòng trung nghĩa, sự dũng cảm và chữ tín.
Hai thời điểm nổi bật nhất trong năm là Tết Nguyên tiêu vào rằm tháng Giêng và đại lễ Quan Đế ngày 24 tháng 6 âm lịch. Các hoạt động như dâng hương, Nghinh Ông tuần du, biểu diễn lân – sư – rồng, anh ca vũ, thỉnh đèn hay những tập tục liên quan đến ngựa Xích Thố tạo nên diện mạo phong phú của lễ hội.
Giá trị của hội chùa Ông không nằm ở những lời hứa hẹn về tài lộc hay thay đổi vận mệnh. Giá trị lâu dài hơn là khả năng gắn kết cộng đồng, truyền lại nghệ thuật truyền thống, bảo tồn một công trình kiến trúc đặc sắc và nhắc nhở con người về lối sống có nghĩa, có tình, biết giữ chữ tín.
Giữa một đô thị luôn vận động, Hội quán Nghĩa An vẫn là nơi ký ức Chợ Lớn được tiếp nối qua từng mùa lễ. Gìn giữ hội chùa Ông vì thế là bảo vệ một địa điểm thờ tự và là trân trọng sự đa dạng văn hóa đã góp phần tạo nên bản sắc của thành phố Hồ Chí Minh.
