Tìm hiểu hội kéo ngựa gỗ tại đình Hoàng Châu, Cát Hải: nguồn gốc, nghi lễ Xa Mã, rước kiệu và giá trị văn hóa vùng biển.
Giữa những lễ hội mang đậm dấu ấn biển đảo của Hải Phòng, hội kéo ngựa gỗ ở Hoàng Châu gây ấn tượng bởi tiếng trống, tiếng chiêng dồn dập, những cỗ xe gỗ chuyển động mạnh mẽ và đoàn rước kiệu đầy màu sắc. Người dân địa phương gọi trò diễn này là Xa Mã. Tuy nhiên, kéo ngựa gỗ không phải một cuộc thi đứng riêng lẻ mà là phần đặc sắc của Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu, một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đã gắn bó lâu đời với cộng đồng cư dân vùng cửa biển Cát Hải.
Lễ hội vừa có phần nghi lễ trang nghiêm tại đình làng, vừa có các hoạt động cộng đồng sôi nổi. Hai đội đại diện cho hai giáp cùng điều khiển những cỗ xa mã có đặt ngựa chiến bằng gỗ, tái hiện không khí luyện quân và ra trận theo cách hình dung của dân gian. Bao quanh trò diễn là hệ thống biểu tượng về mặt trời, mặt trăng, âm dương, sức mạnh cộng đồng và ước vọng biển yên, đời sống no đủ.
Ngày nay, địa danh hành chính của nơi tổ chức lễ hội đã thay đổi. Đình Hoàng Châu hiện nằm tại thôn Hoàng Châu, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng; trước năm 2025, địa điểm này thuộc xã Hoàng Châu, huyện Cát Hải. Tên gọi chính thức của di sản vẫn được giữ là “Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu”, theo tên địa danh và đơn vị hành chính được ghi trong hồ sơ lúc di sản được công nhận.
Thông tin khái quát về hội kéo ngựa gỗ
Tên gọi phổ biến “hội kéo ngựa gỗ” giúp người ngoài địa phương dễ hình dung hoạt động nổi bật nhất của ngày hội. Trong các tư liệu văn hóa, lễ hội có tên đầy đủ là Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu.
“Xa” có thể hiểu là xe, còn “mã” là ngựa. Xa mã trong lễ hội là một giá xe bằng gỗ có bánh, phía trên đặt hình ngựa chiến. Khi diễn hội, người tham gia không cưỡi ngựa thật mà dùng dây kéo cỗ xe chuyển động quanh sân đình. Một số thành viên đứng hoặc ngồi trên giá xe, rung lục lạc, múa cờ và điều khiển nhịp di chuyển.
Các thông tin chính về lễ hội gồm:
- Địa điểm hiện nay: Đình Hoàng Châu, thôn Hoàng Châu, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng.
- Địa danh trong hồ sơ di sản: Xã Hoàng Châu, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng.
- Ngày chính hội: Mùng 10 tháng Sáu âm lịch hằng năm.
- Chu kỳ nghi lễ: Theo hồ sơ di sản, các hoạt động diễn ra từ mùng 9 đến ngày 12 tháng Sáu âm lịch.
- Cộng đồng thực hành: Người dân Hoàng Châu, trước đây tổ chức theo các dòng họ và hai giáp Đông, Tây.
- Hoạt động tiêu biểu: Rước nước, tế cáo yết, tế chính, rước kiệu, diễn Xa Mã, tế yên vị và lễ tống tịch.
- Tình trạng ghi danh: Được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Năm 2026, ngày chính hội mùng 10 tháng Sáu năm Bính Ngọ tương ứng ngày 23/7/2026. Lễ hội được tổ chức tại Di tích lịch sử cấp quốc gia đình Hoàng Châu với sự tham gia của người dân địa phương và du khách. Đây là lịch của năm 2026, không nên dùng để suy đoán ngày dương lịch cho những năm sau vì ngày hội được xác định theo âm lịch.
Đình Hoàng Châu và không gian văn hóa vùng cửa biển
Hoàng Châu nằm trên đảo Cát Hải, ở khu vực cửa sông Nam Triệu hướng ra biển. Đời sống truyền thống của cư dân nơi đây gắn với đánh bắt thủy sản, đi biển, giao thông đường thủy và quá trình thích nghi với gió bão, thủy triều. Những điều kiện tự nhiên ấy góp phần hình thành một không gian tín ngưỡng có nhiều yếu tố liên quan đến biển, nước, thần bảo trợ và mong ước những chuyến ra khơi được bình an.
Đình Hoàng Châu là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Tư liệu địa phương cho biết đình thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng hai vị Thành hoàng được tôn xưng là Đô Nguyên soái và Phó Nguyên soái. Một số tài liệu chép thần hiệu là Đô Nguyên Soái Tuyên Nghi chi thần và Phó Nguyên Soái Duy Bài hoặc Duy Bùi chi thần. Sự khác nhau về chữ ghi tên thần hiệu cho thấy khi biên soạn cần tôn trọng văn bản gốc và không tùy tiện chuẩn hóa khi chưa đối chiếu trực tiếp thần phả, sắc phong.
Nguồn gốc lễ hội qua truyền thuyết và tư liệu địa phương
Tư liệu hiện có chưa cho phép xác định chính xác lễ hội Xa Mã bắt đầu từ năm nào. Cách nói lễ hội có lịch sử “trên 300 năm” chủ yếu dựa trên ký ức và lời kể của các bậc cao niên địa phương. Đây là thông tin truyền khẩu có giá trị đối với việc tìm hiểu tuổi đời của lễ hội, nhưng không nên chuyển thành một niên đại lịch sử tuyệt đối khi chưa có văn bản xác nhận năm khởi đầu.
Theo hồ sơ giới thiệu của cơ quan quản lý di sản, ngày hội gắn với việc kỷ niệm thời điểm dân làng dựng đình. Truyền thuyết địa phương kể rằng Đức vua bà Nam Hải và Đức vua Đông Hải đã hiển linh giúp người dân đưa bè gỗ từ vùng biển Quảng Ninh về Hoàng Châu để dựng đình. Lễ hội cũng tưởng nhớ hai vị Đô nguyên soái và Phó nguyên soái, được dân gian tôn vinh là những người đã tiễu trừ hải tặc, bảo vệ vùng biển và truyền dạy nghề đánh bắt cá cho cư dân.
Lễ hội diễn ra vào ngày nào?
Ngày chính của Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu là mùng 10 tháng Sáu âm lịch. Tuy nhiên, các tư liệu có cách mô tả thời gian hơi khác nhau.
Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi lễ hội diễn ra từ mùng 9 đến ngày 12 tháng Sáu âm lịch. Trong đó, mùng 9 tiến hành rước nước, bao sái và tế cáo yết; mùng 10 là ngày chính hội; ngày 11 tế trực nhật; ngày 12 làm lễ tống tịch và đóng cửa đình. Một số bài giới thiệu của địa phương lại mô tả lễ hội kéo dài ba ngày, từ mùng 10 đến ngày 12. Sự khác nhau này có thể do một cách tính bao gồm ngày chuẩn bị nghi lễ, còn cách kia chỉ tính ba ngày hội chính được cộng đồng và du khách tham dự đông đảo.
Do ngày hội tính theo âm lịch, ngày dương lịch thay đổi mỗi năm. Người có kế hoạch tham dự nên kiểm tra thông báo mới nhất của chính quyền đặc khu Cát Hải hoặc đơn vị quản lý di tích. Không nên chỉ dựa vào ngày dương lịch của một năm trước.
Lịch năm 2026 đã được địa phương xác nhận với chính hội tổ chức sáng 23/7/2026, tức mùng 10 tháng Sáu năm Bính Ngọ. Thông tin này đồng thời cho thấy địa chỉ hành chính đang được sử dụng là thôn Hoàng Châu, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng.
Trình tự các nghi lễ chính
Rước nước và chuẩn bị vào hội
Theo hồ sơ di sản, sáng mùng 9 tháng Sáu âm lịch, người được giao nhiệm vụ cùng chủ tế và một số thành viên trong làng đi thuyền ra vùng nước trong để lấy nước sạch. Nước được đựng trong chóe, rước về đình dùng cho nghi lễ mộc dục tượng Mẫu, bao sái ngai thờ và kiệu.
Nghi thức rước nước là một biểu hiện rõ của văn hóa vùng biển. Nước là vật chất phục vụ việc lau rửa đồ thờ và mang ý nghĩa thanh tịnh, mở đầu chu kỳ nghi lễ. Trong nhiều lễ hội truyền thống của cư dân nông nghiệp và cư dân ven sông biển, nước sạch được xem như dấu hiệu khởi đầu, tái tạo và kết nối cộng đồng với môi trường sinh tồn.
Sau khi hoàn tất việc bao sái, người phụ trách tiến hành lễ gia quan, tức sửa soạn trang phục cho tượng Thánh Mẫu. Chủ tế và cai đám mang lễ đến hai miếu của hai giáp để thỉnh hai vị Đô nguyên soái và Phó nguyên soái về ngự tại đình làng. Các hoạt động này đặt nền tảng cho ngày chính hội.
Tế cáo yết
Buổi chiều mùng 9 diễn ra lễ cáo yết, thông báo với thần linh rằng cộng đồng đã chuẩn bị xong và kính mời các vị về chứng lễ. Đội tế nam quan thực hiện nghi thức trong sự tham dự của các dòng họ và người dân.
Cáo yết là nghi thức quen thuộc ở nhiều lễ hội đình làng Bắc Bộ. Tuy vậy, bài bản tế, cách bố trí người hành lễ và hệ thống thần được thỉnh tại Hoàng Châu mang đặc điểm riêng của địa phương. Sau lễ cáo yết, sân đình có thể tổ chức hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Nội dung cụ thể không hoàn toàn cố định mà có thể được ban tổ chức điều chỉnh theo từng năm.
Giá trị của Lễ hội Xa Mã – Rước kiệu đình Hoàng Châu
Giá trị lịch sử và ký ức cộng đồng
Lễ hội bảo lưu ký ức của người Hoàng Châu về quá trình dựng làng, dựng đình, khai thác nguồn lợi biển và bảo vệ vùng cửa biển. Dù nhiều câu chuyện tồn tại dưới dạng thần tích, truyền thuyết và ký ức truyền khẩu, chúng vẫn là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu cách cộng đồng kiến tạo bản sắc của mình.
Các sắc phong, thần phả, văn bia và đồ thờ tại đình có thể cung cấp thêm dữ liệu cho nghiên cứu. Việc tiếp cận những tư liệu này cần được thực hiện bằng phương pháp văn bản học, đối chiếu niên đại và bối cảnh lịch sử, tránh dùng một bản kể dân gian duy nhất để khẳng định toàn bộ quá khứ của làng.
Giá trị tín ngưỡng
Lễ hội là dịp người dân tưởng nhớ Thánh Mẫu, các vị Thành hoàng và tiền nhân có công với làng. Nghi lễ thể hiện đạo lý hướng về cội nguồn, lòng biết ơn đối với những thế hệ đã khai phá, truyền nghề và bảo vệ cộng đồng.
Tín ngưỡng tại Hoàng Châu cũng cho thấy sự giao thoa giữa thờ Thành hoàng, thờ Mẫu và thờ các thần gắn với biển. Sự kết hợp này phản ánh đặc điểm linh hoạt của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, trong đó một ngôi đình có thể quy tụ nhiều lớp ký ức và đối tượng phụng thờ khác nhau.
Giá trị nghệ thuật và trình diễn
Xa Mã kết hợp điêu khắc gỗ, trang trí, trang phục, âm thanh, cờ hiệu và chuyển động đội hình. Rước kiệu đòi hỏi kỹ năng phù giá, giữ thăng bằng và phối hợp nhiều người. Tế lễ cần người am hiểu bài bản nghi thức, nhịp trống và cách hành lễ.
Mỗi bộ phận chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi đặt trong tổng thể lễ hội. Nếu tách cỗ ngựa gỗ khỏi sân đình, bỏ hệ thống thần tích và biến trò kéo ngựa thành một tiết mục biểu diễn đơn thuần, nhiều lớp ý nghĩa văn hóa sẽ bị thu hẹp.
