Thống kê các lễ hội tháng 12 Âm lịch tại Việt Nam theo ngày, địa phương, lễ tiết cuối năm và phong tục đón Tết tiêu biểu.
Tháng 12 Âm lịch, thường được gọi là tháng Chạp, là tháng cuối cùng của năm theo lịch truyền thống. So với tháng Giêng, tháng Ba hoặc tháng Tám, tháng Chạp có ít lễ hội công cộng quy mô lớn hơn. Phần lớn sinh hoạt văn hóa trong tháng tập trung vào việc tổng kết năm cũ, tạ ơn thần linh, tưởng nhớ tổ tiên, sửa sang nơi thờ tự và chuẩn bị đón Tết Nguyên đán.
Tại các làng xã, tháng Chạp là thời điểm tổ chức lễ tất niên ở đình, đền, lễ đóng cửa rừng, lễ Chạp Tổ và những kỳ Kỳ yên cuối năm. Một số cộng đồng người Dao thực hiện Tết Nhảy để tạ ơn tổ tiên và tu bổ bàn thờ. Trong Phật giáo Bắc tông, mùng 8 tháng Chạp là ngày tưởng niệm Đức Phật Thích Ca thành đạo.
Nửa cuối tháng tập trung nhiều hoạt động chuẩn bị Tết. Ngày 23 tháng Chạp có lễ cúng ông Công, ông Táo và tục dựng cây nêu tại một số địa phương. Từ sau ngày này, nhiều gia đình tiến hành tảo mộ, chạp mả, dọn dẹp bàn thờ, tổ chức tất niên và chuẩn bị lễ Giao thừa.
Ở Nam Bộ, trung tuần tháng Chạp còn có nhiều lễ Kỳ yên tại đình thần. Những lễ hội tiêu biểu gồm Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy, Kỳ yên đình Vĩnh Bình, đình Tân Lập và đình Tân Phước Tây. Mỗi đình có ngày lệ, sắc thần, đối tượng phối thờ và trình tự nghi lễ riêng.
Danh sách dưới đây được trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, ngày lệ, địa phương và tính chất chính. Các nội dung về lịch sử di tích, đối tượng thờ phụng, phần lễ, phần hội và giá trị di sản nên được triển khai trong những nội dung chuyên sâu.
Vì sao tháng Chạp có ít lễ hội công cộng?
Trong lịch sinh hoạt truyền thống, tháng Chạp là thời điểm các gia đình và dòng họ dành nhiều thời gian cho việc chuẩn bị Tết. Người dân thu xếp công việc, sửa sang nhà cửa, lau dọn nơi thờ tự, thăm mộ tổ tiên, làm bánh và chuẩn bị thực phẩm cho những ngày đầu năm.
Nhiều nghi lễ tháng Chạp được tổ chức trong phạm vi gia đình, dòng họ hoặc một cộng đồng nhỏ. Chạp Tổ, tảo mộ, cúng ông Công ông Táo và tất niên có thể được thực hành rộng rãi nhưng không phải lễ hội công cộng có ban tổ chức và chương trình thống nhất.
Một số đình, đền tổ chức lễ tất niên hoặc đóng cửa rừng nhưng chỉ thực hiện tế lễ nội bộ. Người ngoài địa phương có thể không biết đến vì không có phần hội, rước lớn hoặc hoạt động đón khách.
Vì vậy, khi thống kê tháng 12 Âm lịch cần phân biệt:
- Lễ hội cộng đồng có phần lễ và phần hội.
- Ngày lệ tại đình, đền và miếu.
- Ngày lễ tôn giáo tại chùa.
- Tết truyền thống của một cộng đồng dân tộc.
- Lễ tiết gia đình và dòng họ.
- Phong tục chuẩn bị Tết Nguyên đán.
Danh sách trong bài không thể bao gồm tuyệt đối mọi lễ tất niên, ngày kỵ thần, lễ Chạp Tổ và nghi thức cuối năm tại các làng xã trên cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 12 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 2 tháng Chạp | Tục Chạp Tổ | Các dòng họ vùng đảo Hà Nam, tỉnh Quảng Ninh | Tế tổ, sửa sang nhà thờ họ và chuẩn bị đón Tết |
| Từ mùng 1 đến khoảng 25 tháng Chạp | Tết Nhảy của người Dao | Một số cộng đồng người Dao tại Phú Thọ, Thái Nguyên, Lào Cai và miền núi phía Bắc | Tạ ơn tổ tiên, tu bổ bàn thờ và diễn xướng nghi lễ |
| Mùng 8 tháng Chạp | Lễ Phật thành đạo | Các chùa và cộng đồng Phật tử Bắc tông | Tưởng niệm Đức Phật Thích Ca thành tựu giác ngộ |
| Ngày 13 tháng Chạp | Lễ tất niên đền Đuổm | Khu vực đền Đuổm, tỉnh Thái Nguyên | Tạ lễ cuối năm tại di tích thờ Dương Tự Minh |
| Ngày 14–15 tháng Chạp | Lễ Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy | Phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ | Tế Thành hoàng, tạ mùa và tưởng nhớ tiền hiền |
| Ngày 14–16 tháng Chạp | Lễ Kỳ yên đình Vĩnh Bình | Khu vực Vĩnh Bình, tỉnh Đồng Tháp | Rước, tế thần và tưởng niệm những người có công với địa phương |
| Ngày 15–16 tháng Chạp | Lễ Kỳ yên đình Tân Lập | Phường Xuân Lập, tỉnh Đồng Nai | Rước sắc, tế Thành hoàng, tiền hiền và hậu hiền |
| Ngày 15–17 tháng Chạp | Đại lễ Kỳ yên đình Tân Phước Tây | Khu vực Tân Phước Tây, tỉnh Tây Ninh | Tế thần, xây chầu và sinh hoạt đình làng |
| Khoảng trung tuần đến cuối tháng | Chạp mả, Chạp họ | Nhiều dòng họ và cộng đồng miền Trung, miền Bắc | Tảo mộ, tế tổ và củng cố quan hệ dòng họ |
| Ngày 23 tháng Chạp | Lễ cúng ông Công, ông Táo | Nhiều gia đình người Việt | Tiễn Táo quân theo quan niệm dân gian và mở đầu thời gian chuẩn bị Tết |
| Ngày 23 tháng Chạp | Lễ dựng nêu, Thướng Tiêu | Một số gia đình, làng xã và di tích cung đình Huế | Dựng cây nêu, đánh dấu những ngày Tết bắt đầu |
| Ngày 25 tháng Chạp | Lễ đóng cửa rừng | Một số đình làng tại Lào Cai và vùng miền núi | Tạ thần rừng, quy ước tạm ngừng khai thác và chuẩn bị năm mới |
| Từ sau ngày 23 đến cuối tháng | Tảo mộ cuối năm | Nhiều gia đình và dòng họ | Sửa sang phần mộ, tưởng nhớ tổ tiên và mời người đã khuất về ăn Tết |
| Từ khoảng ngày 25 tháng Chạp | Chuỗi phong tục đón Tết của một số cộng đồng người Thổ | Một số địa phương tại Nghệ An và miền Tây Bắc Trung Bộ | Tảo mộ, nghỉ việc đồng áng và chuẩn bị Tết |
| Ngày cuối cùng của tháng Chạp | Lễ tất niên và rước ông bà | Nhiều gia đình Việt Nam | Tổng kết năm cũ, cúng tổ tiên và sum họp gia đình |
| Đêm cuối tháng Chạp | Lễ Giao thừa, Trừ tịch | Gia đình, đình, chùa và cộng đồng trên cả nước | Đón thời khắc chuyển giao từ năm cũ sang năm mới |
Các ngày trong bảng là ngày lệ hoặc khoảng thời gian thường gặp. Một số hoạt động được thực hiện linh hoạt theo điều kiện của gia đình, dòng họ và địa phương.
Tục Chạp Tổ vào đầu tháng Chạp
Chạp Tổ ở vùng đảo Hà Nam
Tại vùng đảo Hà Nam, tỉnh Quảng Ninh, một số dòng họ duy trì tục Chạp Tổ từ ngày mùng 2 tháng Chạp. Đây là thời điểm con cháu tập trung tại nhà thờ họ để dâng hương, sửa sang nơi thờ tự và tưởng nhớ những người có công lập làng, lập họ.
Các gia đình cùng phân công chuẩn bị lễ vật, cỗ bàn, vệ sinh nhà thờ và phần mộ. Người sinh sống xa quê cũng cố gắng trở về dự lễ, gặp gỡ họ hàng và trao đổi những công việc chung của dòng họ.
Chạp Tổ không nhất thiết chỉ diễn ra vào mùng 2 tháng Chạp. Mỗi dòng họ có thể lựa chọn một ngày riêng trong tháng, căn cứ gia phả, lệ họ và điều kiện của con cháu.
Chạp họ và Chạp mả
Ở nhiều địa phương, “Chạp họ” là dịp con cháu tập trung tại từ đường hoặc nhà trưởng họ. Nghi lễ thường có dâng hương, đọc văn tế, tưởng nhớ thủy tổ và những thế hệ đã qua.
“Chạp mả” hoặc tảo mộ tháng Chạp hướng đến việc sửa sang phần mộ. Các thành viên phát quang cỏ cây, đắp lại đất, kiểm tra bia mộ và dâng hương.
Hai phong tục có thể được tổ chức cùng ngày hoặc tách thành những thời điểm khác nhau. Đây chủ yếu là sinh hoạt gia đình, dòng họ, không phải lễ hội công cộng.
Giá trị chính của Chạp Tổ và Chạp mả nằm ở đạo lý nhớ nguồn, duy trì gia phả và tăng cường quan hệ giữa các thế hệ. Việc tổ chức nên phù hợp điều kiện thực tế, tránh biến ngày họp họ thành dịp phô trương cỗ bàn hoặc đặt nặng đóng góp vật chất.
Lễ Phật thành đạo vào mùng 8 tháng Chạp
Ngày mùng 8 tháng Chạp được nhiều chùa Phật giáo Bắc tông tổ chức lễ tưởng niệm Đức Phật Thích Ca thành đạo.
Theo truyền thống Phật giáo, sau quá trình tu học và thiền định, Thái tử Tất Đạt Đa thành tựu giác ngộ, trở thành Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Ngày lễ nhấn mạnh trí tuệ, lòng từ bi và khả năng chuyển hóa khổ đau bằng sự tu tập.
Các chùa có thể tổ chức tụng kinh, thiền tọa, thuyết pháp, lễ Phật, phóng sinh hoặc hoạt động thiện nguyện. Chương trình không giống nhau tại mọi cơ sở.
Đây là một ngày lễ tôn giáo, không phải lễ hội công cộng duy nhất có địa điểm trung tâm trên cả nước. Việc tham dự hướng đến học hỏi giáo lý và thực hành đời sống thiện lành, không nên được diễn giải như nghi thức bảo đảm tài lộc hoặc loại bỏ mọi khó khăn.
Thống kê lễ hội tháng Chạp theo loại hình
Ngày lễ tôn giáo
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ Phật thành đạo vào mùng 8 tháng Chạp.
- Các khóa lễ tất niên tại chùa.
- Lễ Giao thừa tại các cơ sở tôn giáo.
- Những hoạt động thiện nguyện chuẩn bị Tết.
Đây là những sinh hoạt tôn giáo, không nên đồng nhất với lễ hội đình làng hoặc lễ cúng gia đình.
Lễ hội đình thần và Kỳ yên
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy.
- Kỳ yên đình Vĩnh Bình.
- Kỳ yên đình Tân Lập.
- Đại lễ Kỳ yên đình Tân Phước Tây.
- Lễ tất niên tại một số đình, đền.
Nhóm này tập trung nhiều tại Nam Bộ. Các nghi lễ thường hướng đến Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và những người có công với địa phương.
Tết và nghi lễ của cộng đồng dân tộc
Nhóm nổi bật gồm:
- Tết Nhảy của người Dao.
- Chuỗi phong tục Tết của một số cộng đồng người Thổ.
- Tục đóng cửa rừng tại một số làng Tày và cộng đồng miền núi.
- Các nghi lễ mời tổ tiên về ăn Tết.
Những cộng đồng này có cách tính ngày, lễ vật và người chủ trì riêng. Không nên gọi chung tất cả là phong tục của “người miền núi”.
Lễ tiết gia đình và dòng họ
Nhóm này gồm:
- Chạp Tổ.
- Chạp họ.
- Tảo mộ, Chạp mả.
- Cúng ông Công, ông Táo.
- Tất niên.
- Rước ông bà.
- Giao thừa.
Đây là nhóm sinh hoạt phổ biến nhất trong tháng Chạp nhưng phần lớn không phải lễ hội công cộng.
Nghi lễ liên quan đến môi trường và sản xuất
Lễ đóng cửa rừng, Kỳ yên Hạ điền và những lễ tạ mùa thể hiện mối quan hệ giữa cộng đồng với đất đai, rừng và chu kỳ sản xuất.
Các nghi lễ có giá trị như tư liệu về tri thức môi trường và cách tổ chức cộng đồng, dù nhiều hình thức canh tác hiện nay đã thay đổi.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 12 Âm lịch
Các lễ hội và lễ tiết tháng Chạp tạo nên quá trình chuyển tiếp từ năm cũ sang năm mới. Mỗi nghi thức giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng nhìn lại những việc đã qua, tưởng nhớ người có công và chuẩn bị tâm thế cho một chu kỳ mới.
Chạp Tổ, Chạp họ và tảo mộ duy trì mối quan hệ giữa người đang sống với tổ tiên. Đây cũng là dịp các thành viên trong dòng họ gặp gỡ và trao truyền gia phả, ký ức về quê hương.
