Tìm hiểu lễ hội Kathina ở Sóc Trăng, thời gian tổ chức, nghi thức dâng y cà sa và giá trị văn hóa của người Khmer Nam Bộ.
Trong đời sống văn hóa của người Khmer Nam Bộ, ngôi chùa là nơi thực hành tôn giáo, đồng thời là trung tâm gắn kết cộng đồng, giáo dục đạo đức, lưu giữ chữ viết, nghệ thuật và ký ức của phum sóc. Mỗi năm, sau ba tháng chư tăng an cư trong mùa mưa, các chùa Phật giáo Nam tông Khmer lại bước vào mùa Kathina – mùa dâng y với không khí vừa trang nghiêm vừa rộn ràng.
Tại vùng Sóc Trăng, lễ hội Kathina thường được gọi là lễ dâng y cà sa hoặc lễ dâng bông. Từ các gia đình trong phum sóc đến người Khmer đi làm ăn xa, nhiều người cùng trở về chùa, chuẩn bị y phục, thức ăn và những vật dụng cần thiết để cúng dường chư tăng. Đám rước y, những cây bông rực rỡ, tiếng nhạc ngũ âm và sắc áo truyền thống tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nhưng trung tâm của ngày lễ vẫn là nghi thức dâng y theo truyền thống Phật giáo Nam tông.
Lễ Kathina là gì?
Kathina, viết theo tiếng Pali là Kaṭhina, là nghi lễ dâng y được tổ chức trong các truyền thống Phật giáo Theravāda, thường gọi tại Việt Nam là Phật giáo Nam tông. Nghi lễ diễn ra sau khi chư tăng hoàn tất thời gian an cư mùa mưa và thực hiện lễ mãn hạ hoặc tự tứ.
Trong tiếng Việt, Kathina thường được gọi bằng một số tên gần gũi như:
- Lễ dâng y Kathina.
- Lễ dâng y cà sa.
- Lễ dâng bông.
- Mùa dâng y.
- Đại lễ dâng y.
Các tên gọi trên phản ánh những phương diện khác nhau của cùng một sinh hoạt. “Dâng y” nhấn mạnh vật phẩm quan trọng nhất là y phục của tu sĩ. “Dâng bông” gắn với những cây hoa được trang trí tiền, vật phẩm hoặc các hình thức cúng dường khác. Trong khi đó, từ “Kathina” chỉ nghi lễ có điều kiện và thời hạn cụ thể theo giới luật Phật giáo Nam tông, không phải mọi lễ dâng áo cho nhà sư vào bất kỳ thời điểm nào cũng được gọi là Kathina.
Trong các cách giải thích phổ biến, Kaṭhina mang ý nghĩa vững chắc, bền chặt. Thuật ngữ này cũng được liên hệ với chiếc khung dùng để căng vải trong quá trình may y thời xưa. Từ tên của dụng cụ hoặc hoạt động may y, Kaṭhina dần trở thành tên gọi của mùa dâng y và tăng sự liên quan đến việc thọ nhận y sau kỳ an cư.
Kathina không chỉ là một hội vui
Trong cách gọi đời thường, nhiều người nói “lễ hội Kathina” vì ngày lễ có đám rước, âm nhạc, múa hát, sự tham gia đông đảo của cộng đồng và không khí vui tươi trong sân chùa. Tuy nhiên, xét về bản chất tôn giáo, đây trước hết là một nghi lễ Phật giáo.
Phần hội, nếu có, nhằm tạo không khí đoàn kết, giúp người dân gặp gỡ và thể hiện văn hóa truyền thống. Phần lễ mới là nội dung cốt lõi, bao gồm việc quy y, thọ giới, tụng kinh, nghe thuyết pháp, dâng y và thực hiện các nghi thức của tăng đoàn.
Vì vậy, không nên chỉ nhìn Kathina như một hoạt động trình diễn hoặc sự kiện du lịch. Đằng sau màu sắc rực rỡ của đám rước là nguyên tắc sống tiết chế, lòng biết ơn, tinh thần cúng dường đúng thời và mối quan hệ tương trợ giữa người tu hành với cộng đồng cư sĩ.
Nguồn gốc của lễ dâng y Kathina
Lễ Kathina gắn với truyền thống an cư mùa mưa của Phật giáo Ấn Độ cổ đại. Trong mùa mưa, việc đi lại gặp nhiều khó khăn, đồng thời có thể làm tổn hại cây cỏ và các sinh vật nhỏ. Chư tăng được quy định ở lại một nơi trong thời gian nhất định để chuyên tâm tu học, giữ giới, hành thiền và cùng nhau sinh hoạt trong tăng đoàn.
Sau khi kết thúc kỳ an cư, chư tăng làm lễ tự tứ, cùng nhìn lại quá trình tu học và chân thành tiếp nhận sự góp ý của các vị đồng tu. Thời điểm sau mãn hạ cũng là lúc y phục của tăng sĩ có thể đã cũ, rách hoặc cần thay thế. Từ nhu cầu thực tế ấy, truyền thống cúng dường vải, may y và dâng y sau an cư được hình thành, rồi trở thành một nghi lễ có quy định chặt chẽ trong Luật tạng.
Theo thực hành Phật giáo Nam tông, cư sĩ có thể dâng vải hoặc y đã được chuẩn bị. Tăng đoàn thọ nhận vật phẩm chung, sau đó tiến hành tăng sự để trao y cho một vị đủ điều kiện theo quy định. Như vậy, y Kathina về nguyên tắc được cúng dường đến tăng đoàn, không phải món quà riêng được người dâng tự ý chỉ định cho một vị sư theo sở thích cá nhân.
Mối liên hệ với ba tháng an cư
Ba tháng an cư là điều kiện quan trọng làm nên ý nghĩa của mùa Kathina. Đây không phải một khoảng thời gian nghỉ ngơi đơn thuần mà là giai đoạn chư tăng cư trú ổn định, chuyên tâm vào giới luật và đời sống tu học.
Khi kỳ an cư hoàn tất, lễ dâng y thể hiện sự ghi nhận của cộng đồng đối với nỗ lực tu tập của chư tăng. Đồng thời, ngày lễ cũng nhắc người cư sĩ nhìn lại đời sống của chính mình, thực hành sự chia sẻ, giảm bớt lòng tham và nuôi dưỡng tâm hướng thiện.
Vì có mối liên hệ trực tiếp với an cư nên Kathina chỉ được tiến hành trong mùa quy định. Việc tổ chức một đám cúng dường lớn ngoài khoảng thời gian ấy có thể vẫn là hoạt động thiện nguyện hoặc hộ trì tự viện, nhưng không đồng nghĩa với tăng sự Kathina theo giới luật.
Lễ hội Kathina ở Sóc Trăng được tổ chức ở đâu?
Lễ Kathina không chỉ diễn ra tại một địa điểm duy nhất. Mỗi chùa Phật giáo Nam tông Khmer đủ điều kiện tổ chức sẽ lựa chọn một ngày trong mùa Kathina và thông báo cho cộng đồng Phật tử.
Không gian văn hóa Sóc Trăng có hệ thống chùa Khmer phong phú, phân bố từ khu vực đô thị đến các phum sóc. Nhiều ngôi chùa vừa là cơ sở tôn giáo vừa là nơi lưu giữ kiến trúc, chữ Khmer, kinh sách Pali, nghệ thuật điêu khắc, âm nhạc và các sinh hoạt cộng đồng.
Những ngôi chùa thường được nhắc đến khi nói về văn hóa Phật giáo Nam tông Khmer tại Sóc Trăng gồm:
- Chùa Mahatup, thường gọi là Chùa Dơi.
- Chùa Kh’Leang.
- Chùa Bôtum Vong Sa Som Rong, thường gọi là chùa Som Rong.
- Chùa Sà Lôn, thường gọi là Chùa Chén Kiểu.
- Chùa Trà Tim.
- Nhiều ngôi chùa Khmer tại các vùng Mỹ Xuyên, Vĩnh Châu, Trần Đề, Long Phú và Kế Sách trước đây.
Sau khi sắp xếp địa giới, chùa Kh’Leang và chùa Som Rong hiện được các cơ quan thành phố Cần Thơ xác định thuộc phường Sóc Trăng, thành phố Cần Thơ. Chùa Kh’Leang là một công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của người Khmer và đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Không gian tổ chức trong chùa
Lễ Kathina thường sử dụng nhiều không gian khác nhau của ngôi chùa:
Chánh điện là nơi diễn ra các nghi thức tôn giáo quan trọng như lễ Phật, tụng kinh, thọ giới, dâng y và thực hiện tăng sự.
Lễ Kathina ở Sóc Trăng diễn ra vào thời gian nào?
Mùa Kathina bắt đầu sau khi chư tăng hoàn tất ba tháng an cư. Theo cách tính thường được sử dụng trong cộng đồng Phật giáo Nam tông Khmer tại Việt Nam, thời gian tổ chức lễ chính nằm trong khoảng từ ngày 16 tháng 9 đến hết ngày rằm tháng 10 âm lịch.
Một số tài liệu báo chí diễn đạt khái quát là từ rằm tháng 9 đến rằm tháng 10 âm lịch. Sự khác biệt một ngày trong cách ghi có thể xuất phát từ việc tính ngày mãn hạ và ngày bắt đầu tổ chức. Khi giới thiệu chính xác, có thể hiểu rằng lễ được cử hành sau ngày mãn hạ, trong khoảng một tháng và kết thúc trước hoặc vào rằm tháng 10 âm lịch.
Mỗi chùa chọn một ngày riêng
Không phải tất cả các chùa ở Sóc Trăng cùng tổ chức Kathina trong một ngày. Trong khoảng thời gian được phép, mỗi chùa xác định ngày làm lễ căn cứ vào:
- Thời điểm kết thúc kỳ an cư.
- Điều kiện tổ chức của chùa.
- Sự thống nhất giữa chư tăng và ban quản trị.
- Nguyện vọng, khả năng chuẩn bị của gia đình chủ lễ.
- Lịch lễ của các chùa lân cận.
- Điều kiện đi lại và sinh hoạt của người dân.
Nhờ việc tổ chức vào các ngày khác nhau, Phật tử có thể tham dự lễ dâng y tại nhiều chùa. Tuy nhiên, xét theo quy định Kathina, mỗi chùa chỉ tổ chức nghi lễ này một lần trong một năm, vào một ngày thuộc mùa dâng y.
Không nên tự suy đoán lịch từng năm
Lễ Kathina phụ thuộc vào âm lịch và thông báo riêng của từng chùa. Vì thế, ngày tổ chức theo dương lịch thay đổi hằng năm. Người dự lễ nên kiểm tra thông tin từ ban quản trị, trang truyền thông chính thức của chùa hoặc cơ quan địa phương.
Không nên lấy lịch của năm trước để mặc định cho năm sau. Cũng không nên cho rằng cứ đến rằm tháng 10 âm lịch thì mọi chùa đều đồng loạt làm lễ. Có chùa tổ chức ngay sau mãn hạ, có chùa chọn ngày cuối tuần hoặc một ngày thuận tiện khác trong mùa Kathina.
Trình tự lễ Kathina ở Sóc Trăng
Mỗi chùa có thể điều chỉnh chương trình theo điều kiện thực tế, nhưng một lễ Kathina tại Sóc Trăng thường gồm các hoạt động chính dưới đây.
Tập trung tại nhà chủ lễ hoặc khu vực đã định
Trước giờ vào chùa, bà con tập trung tại nhà của gia đình chủ lễ hoặc một địa điểm thuận tiện trong phum sóc. Y cà sa, cây bông, thức ăn và vật phẩm được kiểm tra, sắp xếp lên kiệu, mâm hoặc phương tiện chuyên chở.
Người tham gia có thể mặc trang phục truyền thống Khmer hoặc quần áo lịch sự. Phụ nữ thường chuẩn bị mâm lễ, hoa và vật phẩm; nam giới phụ trách kiệu, cờ, nhạc cụ hoặc công việc hậu cần. Tuy vậy, cách phân công hiện nay linh hoạt hơn và phụ thuộc từng cộng đồng.
Lễ tụng kinh và cầu nguyện
Trước hoặc trong ngày dâng y, chư tăng tụng kinh, Phật tử lễ Phật và phát nguyện làm việc thiện. Nội dung hướng đến sự an lành, hòa hợp và nhắc nhở mọi người sống có đạo đức.
Trong thực hành tín ngưỡng của một số cộng đồng Khmer, người dân có thể gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, gia đình yên vui, phum sóc bình an và mùa màng thuận lợi. Đây là niềm tin tôn giáo, không nên diễn đạt thành lời bảo đảm rằng tham dự hoặc dâng lễ sẽ chắc chắn mang lại một kết quả vật chất cụ thể.
Rước y và cây bông
Đám rước là phần tạo nên sắc màu đặc trưng của lễ Kathina. Đoàn người mang y, cây bông, hoa, cờ và các phẩm vật tiến về chùa trong tiếng nhạc. Tùy nơi, đám rước có thể đi từ nhà chủ lễ qua đường trong phum sóc hoặc tập trung ngay tại sân chùa.
Khi đến chùa, đoàn thường đi nhiễu quanh chánh điện. Nhiều nơi thực hiện ba vòng theo chiều thuận, biểu thị sự tôn kính đối với Tam bảo gồm Phật, Pháp và Tăng. Các mâm lễ được nâng trang trọng, không đặt tùy tiện xuống lối đi hoặc nơi thiếu sạch sẽ.
Tại một số lễ Kathina ở Sóc Trăng, đám rước có sự góp mặt của đội múa, trống Sa-dăm, nhạc ngũ âm hoặc những nhân vật hóa trang từ sân khấu dân gian Khmer. Những yếu tố này làm không khí thêm vui tươi nhưng không thay thế phần nghi lễ trong chánh điện.
