Khám phá Văn miếu Mao Điền, di tích quốc gia đặc biệt gắn với trường thi, đạo học và truyền thống khoa bảng lâu đời xứ Đông.
Văn miếu Mao Điền là một trong những không gian tiêu biểu nhất còn lại của truyền thống Nho học ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Không chỉ là nơi thờ Khổng Tử và tưởng niệm những bậc danh nhân có đóng góp cho học thuật, giáo dục, chính trị, văn hóa, y học, di tích còn gắn với trường thi của trấn Hải Dương xưa. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây đã trở thành biểu tượng cho tinh thần hiếu học, trọng người tài và đạo lý tôn sư trọng đạo của vùng đất xứ Đông.
Tên gọi “Văn miếu Mao Điền ở Cẩm Giàng – Hải Dương” vẫn được sử dụng phổ biến vì gắn với địa danh lịch sử lâu đời của di tích. Tuy nhiên, sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ hiện nay của Văn miếu là thôn Mậu Tài, xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng. Xã Mao Điền mới đi vào hoạt động từ ngày 1/7/2025 trên cơ sở sắp xếp các địa phương thuộc huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương trước đây.
Sự thay đổi địa giới không làm mất đi bản sắc Hải Dương hay Cẩm Giàng trong lịch sử của Văn miếu. Trái lại, tên xã Mao Điền hiện nay cho thấy di sản đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong ký ức cộng đồng, đủ sức đại diện cho truyền thống văn hóa của cả một vùng đất.
Văn miếu Mao Điền hiện nay ở đâu?
Theo địa danh hành chính hiện tại, Văn miếu Mao Điền nằm tại: Thôn Mậu Tài, xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng.
Di tích nằm gần Quốc lộ 5, trên trục giao thông nối Hà Nội với Hải Phòng. Trước khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, địa chỉ quen thuộc của di tích là làng Mậu Tài, xã Cẩm Điền, sau thuộc xã Phúc Điền, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương. Vì vậy, trong sách báo, tài liệu du lịch và ký ức của người dân, những tên gọi “Văn miếu Mao Điền, Cẩm Giàng” hay “Văn miếu Mao Điền, Hải Dương” vẫn còn rất phổ biến.
Khi giới thiệu di tích trong các nội dung cập nhật, nên phân biệt rõ:
- Địa chỉ lịch sử, quen dùng: xã Cẩm Điền, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương.
- Địa chỉ hiện nay: thôn Mậu Tài, xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng.
- Không gian văn hóa: vùng xứ Đông, tức trấn Hải Dương rộng lớn trong lịch sử.
Cách trình bày này vừa tôn trọng địa danh truyền thống, vừa tránh gây nhầm lẫn cho người tìm đường hoặc tra cứu thông tin hành chính hiện nay.
Từ Văn miếu trấn Hải Dương đến Văn miếu Mao Điền
Văn miếu cũ tại Vĩnh Lại
Trước khi được chuyển về Mao Điền, Văn miếu trấn Hải Dương được đặt tại khu vực Vĩnh Lại, thuộc huyện Đường An, phủ Thượng Hồng. Địa điểm này nay thuộc vùng Bình Giang.
Văn miếu hàng trấn là nơi chính quyền địa phương tổ chức tế lễ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, tiên nho. Đây cũng là biểu tượng cho chính sách đề cao Nho học, giáo dục và tuyển chọn nhân tài của nhà nước quân chủ.
Không nên hiểu Văn miếu đơn thuần như một ngôi đền cầu may trong học hành. Trong bối cảnh truyền thống, Văn miếu đồng thời có chức năng lễ nghi, giáo dục và chính trị. Việc thờ Khổng Tử thể hiện sự tôn trọng đối với đạo học; việc tế các bậc tiên hiền nhắc nhở người học về phẩm hạnh; còn các hoạt động giảng học, khảo thí và ghi danh người đỗ đạt giúp củng cố trật tự giáo dục của địa phương.
Cuộc di chuyển về Mao Điền năm 1801
Mốc quan trọng nhất trong lịch sử di tích là cuộc di chuyển Văn miếu trấn Hải Dương từ Vĩnh Lại về Mao Điền.
Tấm bia được tạo dựng vào năm Tân Dậu 1801 ghi lại việc các quan chức địa phương chọn một khu đất cao ráo, bằng phẳng ở phía bắc trấn thành, gần trường học của phủ Thượng Hồng, để dựng Văn miếu. Công việc được tiến hành từ cuối năm 1800 và hoàn thành vào ngày 26 tháng 7 năm Tân Dậu 1801. Văn bia còn sử dụng niên hiệu của triều Tây Sơn, cho thấy việc di chuyển diễn ra khi chính quyền Tây Sơn vẫn tồn tại.
Do đó, mốc 1801 có cơ sở văn bia rõ ràng hơn so với cách ghi năm 1804 trong một số tài liệu. Năm 1804 có thể liên quan đến những thay đổi về trấn lỵ Hải Dương dưới triều Gia Long, nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với thời điểm Văn miếu được chuyển đến Mao Điền.
Sau khi chuyển về đây, Văn miếu trấn Hải Dương được kết hợp với khu trường học, trường thi vốn có tại Mao Điền. Từ đó, tên gọi Văn miếu Mao Điền dần trở nên thông dụng.
Trùng tu dưới triều Nguyễn
Không lâu sau khi nhà Nguyễn xác lập quyền cai trị, Văn miếu Mao Điền được sửa chữa và mở rộng.
Một đợt trùng tu lớn diễn ra từ tháng 10 năm Bính Dần 1806 đến tháng 8 năm Đinh Mão 1807. Các hạng mục được sửa chữa hoặc dựng mới gồm miếu thờ Khổng Tử, hai dãy Đông vu và Tây vu, điện Khải Thánh, lầu chuông, lầu khánh, gác Khuê Văn cùng những công trình phục vụ người học và nghi lễ. Năm 1823, dưới triều Minh Mạng, Văn miếu tiếp tục được tu bổ.
Qua những lần xây dựng này, Văn miếu Mao Điền trở thành một quần thể quy mô tương đối hoàn chỉnh. Di tích đáp ứng việc tế lễ và thể hiện vị thế của Hải Dương trong hệ thống giáo dục Nho học đương thời.
Mối quan hệ giữa Văn miếu và trường thi Mao Điền
Một đặc điểm làm nên giá trị riêng của Văn miếu Mao Điền là sự gắn bó giữa không gian thờ đạo học và không gian thi cử.
Trường thi Hương của trấn Hải Dương từng được đặt ở khu vực Mao Điền. Cánh đồng cạnh Văn miếu đến nay vẫn được nhắc đến bằng tên gọi cánh đồng Tràng, gợi nhớ trường thi ngày trước. Một số tài liệu cho biết dưới thời Mạc, nơi đây từng được sử dụng để tổ chức bốn khoa thi đại khoa.
Trong chế độ khoa cử Nho học, thi Hương là kỳ thi được tổ chức tại các địa phương lớn để tuyển chọn người đủ trình độ bước tiếp vào những kỳ thi cao hơn. Người vượt qua thi Hương thường được gọi là hương cống hoặc cử nhân, tùy từng thời kỳ.
Thi Hội và thi Đình thường gắn với kinh đô và triều đình. Tuy nhiên, trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định, nhất là khi chiến tranh hoặc biến động chính trị làm thay đổi trung tâm quyền lực, một số kỳ thi cấp cao có thể được tổ chức tại địa phương.
Vì Văn miếu, trường học và trường thi cùng hiện diện trong một khu vực, Mao Điền từng trở thành trung tâm giáo dục – khảo thí quan trọng của xứ Đông. Một số tài liệu giới thiệu gọi đây là “trường Quốc học lớn thứ hai” sau Quốc Tử Giám Thăng Long. Cách gọi này có ý nghĩa tôn vinh, nhưng không nên hiểu Văn miếu Mao Điền là một trường đại học theo mô hình hiện đại.
Giá trị quan trọng hơn nằm ở sự kết hợp giữa ba yếu tố:
- Thờ những người đại diện cho đạo học.
- Giáo dục và rèn luyện người học.
- Tổ chức khảo thí để lựa chọn nhân tài.
Ba yếu tố ấy tạo nên diện mạo đặc biệt của Văn miếu Mao Điền trong lịch sử.
Văn miếu Mao Điền thờ ai?
Chu Văn An – biểu tượng của đạo làm thầy
Chu Văn An là một trong những nhà giáo nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam. Ông từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám dưới triều Trần, trực tiếp tham gia đào tạo nhân tài cho đất nước.
Cuộc đời Chu Văn An thường được hậu thế nhắc đến cùng tinh thần thanh liêm, cương trực và trách nhiệm của người trí thức trước thời cuộc. Sau khi rời quan trường, ông về sống và dạy học tại vùng Chí Linh, gắn bó sâu sắc với đất Hải Dương xưa.
Mạc Đĩnh Chi – người học trò vượt lên nghịch cảnh
Mạc Đĩnh Chi quê ở vùng Chí Linh, là Trạng nguyên nổi tiếng thời Trần. Trong dân gian và sử liệu, ông được biết đến bởi trí tuệ, tài ứng đối cùng những chuyến đi sứ thể hiện bản lĩnh của một trí thức Đại Việt.
Hình ảnh Mạc Đĩnh Chi thường được kể như một tấm gương vượt khó. Xuất thân không giàu có, ngoại hình không được xem là lợi thế theo quan niệm đương thời, nhưng ông nổi bật nhờ học vấn và năng lực thực sự.
Nguyễn Trãi – trí thức gắn với vận mệnh đất nước
Nguyễn Trãi là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn hóa lớn của thế kỷ XV. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, công cuộc giành lại nền độc lập và xây dựng đất nước dưới triều Lê sơ.
Ông cũng có mối liên hệ sâu sắc với vùng Chí Linh, Hải Dương. Côn Sơn trở thành một không gian đặc biệt trong cuộc đời, tư tưởng và thơ văn Nguyễn Trãi.
Vũ Hữu – đại diện cho toán học và năng lực thực hành
Vũ Hữu là một nhà toán học, quan lại thời Lê sơ, quê ở vùng Bình Giang. Ông thường được nhắc đến với danh xưng “Thần toán” và tác phẩm toán học có ảnh hưởng trong lịch sử tri thức Việt Nam.
Việc thờ Vũ Hữu tại Văn miếu cho thấy quan niệm về người hiền tài không giới hạn trong văn chương kinh sử. Toán học, đo đạc, tính toán và quản lý thực tiễn cũng là những lĩnh vực cần thiết đối với việc trị nước và phát triển xã hội.
Văn bia và hiện vật còn lưu giữ
Văn bia là nguồn tư liệu quan trọng khi nghiên cứu lịch sử Văn miếu Mao Điền.
Văn miếu Mao Điền được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt
Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2082/QĐ-TTg xếp hạng Văn miếu Mao Điền là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Đây là cấp xếp hạng dành cho những di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu đối với lịch sử, văn hóa của quốc gia.
Tên loại hình chính xác của di tích theo quyết định là Di tích lịch sử Văn miếu Mao Điền.
Việc xếp hạng không chỉ ghi nhận quy mô kiến trúc. Giá trị đặc biệt của Văn miếu còn được tạo nên bởi nhiều lớp yếu tố:
- Là dấu tích của Văn miếu trấn Hải Dương.
- Gắn với trường học và trường thi của xứ Đông.
- Lưu giữ văn bia đầu thế kỷ XIX.
- Tôn vinh Khổng Tử và các danh nhân Việt Nam.
- Phản ánh lịch sử khoa cử và chính sách trọng dụng nhân tài.
- Là biểu tượng hiếu học có ảnh hưởng sâu rộng trong cộng đồng.
Sau khi Hải Dương và Hải Phòng được sắp xếp lại về đơn vị hành chính, giá trị và cấp xếp hạng của di tích vẫn được giữ nguyên. Việc thay đổi địa chỉ quản lý không làm thay đổi tên gọi, loại hình hoặc giá trị pháp lý của di tích quốc gia đặc biệt.
Văn miếu Mao Điền và truyền thống hiếu học xứ Đông
Xứ Đông trong lịch sử là một vùng rộng lớn, không hoàn toàn trùng với địa giới tỉnh Hải Dương trước đây. Không gian này từng bao gồm những vùng đất nay thuộc Hải Dương cũ, Hải Phòng và một phần các địa phương lân cận.
Đây là quê hương hoặc nơi hoạt động của nhiều nhà giáo, nhà khoa bảng, danh y, nhà văn hóa nổi tiếng. Văn miếu Mao Điền trở thành điểm hội tụ biểu tượng cho truyền thống ấy.
Tuy nhiên, khi nói về vùng “đất học”, không nên chỉ dựa vào số lượng người đỗ đạt. Truyền thống hiếu học còn được thể hiện qua sự tôn trọng người thầy, việc lập trường, mở lớp, giữ gìn sách vở, khuyến khích con em học tập và quan niệm dùng tri thức để giúp đời.
Tám danh nhân được phối thờ tại Văn miếu cũng phản ánh một quan niệm khá rộng về người có học. Trong số họ có nhà giáo, nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà quân sự, nhà toán học, thầy thuốc và một phụ nữ vượt qua những giới hạn của xã hội đương thời để theo đuổi con đường học vấn.
Như vậy, tinh thần mà Văn miếu Mao Điền truyền lại không đơn thuần là khát vọng công danh. Đó còn là việc học để làm người, học để chữa bệnh, học để bảo vệ đất nước, học để quản lý xã hội và học để mở rộng cơ hội cho những người từng bị hạn chế quyền tiếp cận tri thức.
