Chùa Nhẫm Dương ở Kinh Môn – Hải Dương

Chùa Nhẫm Dương là một cổ tự nổi tiếng của vùng Kinh Môn, từ lâu được biết đến với tên chữ Thánh Quang tự. Ngôi chùa là nơi thờ Phật và sinh hoạt của cộng đồng Phật tử và gắn với lịch sử truyền bá Thiền phái Tào Động tại Việt Nam, với hành trạng của Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt cùng hệ thống hang động đá vôi chứa nhiều dấu tích cổ sinh và khảo cổ học.

Trong ký ức địa phương và nhiều tài liệu trước đây, chùa được giới thiệu tại làng Nhẫm Dương, xã rồi phường Duy Tân, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương. Đây vẫn là cách gọi quen thuộc, giúp người đọc nhận diện không gian văn hóa xứ Đông mà ngôi chùa thuộc về. Tuy nhiên, sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, địa bàn cũ của phường Duy Tân được hợp nhất với Tân Dân, Minh Tân và Phú Thứ để thành lập phường Nhị Chiểu, thuộc thành phố Hải Phòng. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay của chùa là khu vực Nhẫm Dương, phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng.

Sự thay đổi địa giới không làm mất đi mối liên hệ lịch sử giữa chùa Nhẫm Dương với Kinh Môn và Hải Dương. Khi tìm hiểu ngôi chùa, cần đồng thời nhận biết hai lớp địa danh: Kinh Môn – Hải Dương là cách gọi lịch sử, văn hóa và địa chỉ cũ; phường Nhị Chiểu – Hải Phòng là địa chỉ hành chính đang được sử dụng từ tháng 7/2025.

Thông tin khái quát về chùa Nhẫm Dương

Chùa Nhẫm Dương hiện ở đâu?

Địa chỉ hành chính hiện nay

Chùa Nhẫm Dương hiện nằm trên địa bàn phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng. Phường Nhị Chiểu được hình thành từ toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của bốn đơn vị cũ gồm phường Tân Dân, Minh Tân, Duy Tân và Phú Thứ của thị xã Kinh Môn. Chính quyền phường mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025.

Do chùa trước đây thuộc phường Duy Tân nên nhiều biển chỉ dẫn, sách báo, bản đồ cũ và nội dung trên mạng vẫn ghi địa chỉ “Duy Tân, Kinh Môn, Hải Dương”. Cách ghi này phản ánh đúng địa giới ở thời điểm tài liệu được công bố nhưng không còn là địa chỉ hành chính đầy đủ hiện nay.

Khi giới thiệu chùa trong các nội dung mới, có thể trình bày theo cách:

Chùa Nhẫm Dương, khu vực Nhẫm Dương, phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng; trước đây thuộc phường Duy Tân, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương.

Cách diễn đạt này vừa bảo đảm tính cập nhật, vừa giúp những người vốn quen với địa danh Kinh Môn – Hải Dương dễ dàng nhận biết địa điểm.

Vì sao chùa vẫn thường được gọi là chùa Nhẫm Dương ở Kinh Môn?

Kinh Môn là một tên đơn vị hành chính cũ và là một vùng văn hóa có lịch sử lâu đời ở phía đông xứ Hải Dương. Không gian này gắn với dãy núi đá vôi, sông Kinh Thầy, vùng cửa ngõ Bạch Đằng và nhiều di tích quan trọng như đền An Phụ, động Kính Chủ, chùa Nhẫm Dương.

Tên gọi “chùa Nhẫm Dương ở Kinh Môn” vì vậy vẫn có ý nghĩa về lịch sử và địa lý văn hóa. Nó đặt ngôi chùa trong mối liên hệ với quần thể An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương, thay vì chỉ xác định một vị trí hành chính đơn thuần.

Đối với bài viết nghiên cứu hoặc nội dung du lịch, nên phân biệt rõ: Kinh Môn – Hải Dương là địa danh lịch sử quen thuộc; Nhị Chiểu – Hải Phòng là địa danh hành chính hiện hành.

Vì sao chùa Nhẫm Dương có vị trí đặc biệt?

Giá trị của chùa Nhẫm Dương không nằm riêng ở tuổi đời của một ngôi chùa cổ. Tại đây hội tụ nhiều lớp di sản vốn thường xuất hiện riêng rẽ ở những địa điểm khác nhau.

Trước hết, đây là một cơ sở Phật giáo được khởi dựng từ thời Trần, giai đoạn Phật giáo Trúc Lâm phát triển mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống Đại Việt. Sang thế kỷ XVII, chùa trở thành một trung tâm tu học, hoằng pháp và đào tạo tăng đồ của Thiền phái Tào Động dưới sự dẫn dắt của Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt.

Thứ hai, ngôi chùa nằm trong một không gian núi đá vôi có hàng chục hang động lớn nhỏ. Các hang tạo nên cảnh quan đặc sắc và lưu giữ địa tầng, hóa thạch và di vật thuộc nhiều thời kỳ. Vì vậy, Nhẫm Dương đồng thời là một địa điểm tôn giáo, một danh thắng tự nhiên và một khu vực khảo cổ học.

Thứ ba, chùa là một thành phần của quần thể di tích quốc gia đặc biệt An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương. Từ năm 2025, chùa tiếp tục được xác định là một trong 12 địa điểm thành phần của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc trong Danh sách Di sản thế giới của UNESCO.

Những lớp giá trị ấy khiến Nhẫm Dương không chỉ là nơi người dân đến lễ Phật. Đây còn là địa điểm giúp tìm hiểu mối quan hệ giữa con người với núi đá, hang động, tín ngưỡng, lịch sử Phật giáo và quá trình cư trú lâu dài của các cộng đồng trong vùng cửa sông Bạch Đằng.

Lịch sử hình thành chùa Nhẫm Dương

Dấu ấn Phật giáo thời Trần

Tên chữ của chùa Nhẫm Dương là Thánh Quang tự. Các tư liệu giới thiệu di tích hiện nay đều thống nhất rằng chùa được khởi dựng từ thời Trần. Đây là giai đoạn nhiều trung tâm Phật giáo xuất hiện và phát triển quanh dãy Yên Tử, Đông Triều, Côn Sơn, Kinh Môn và vùng sông Bạch Đằng.

Không gian này có vị trí đặc biệt trong lịch sử nhà Trần. Dãy Yên Tử và vùng phụ cận vừa là địa bàn chiến lược, vừa là nơi hình thành và truyền bá Thiền phái Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Những ngôi chùa, am, tháp và hang động trong khu vực không tồn tại biệt lập mà tạo thành một mạng lưới tu hành, truyền pháp và giao lưu văn hóa.

Chùa Nhẫm Dương ban đầu được đặt trong dòng chảy của Phật giáo Trúc Lâm. Hồ sơ di sản quốc tế xem Nhẫm Dương là địa điểm phản ánh giai đoạn phục hưng và hội nhập của truyền thống Trúc Lâm trong các thế kỷ sau. Điều này cho thấy giá trị của chùa gắn với thời điểm khởi dựng và nằm ở khả năng tiếp nối, dung hợp và chuyển biến của đời sống Phật giáo qua nhiều thời kỳ.

Tuy nhiên, việc chùa được khởi dựng từ thời Trần không có nghĩa rằng toàn bộ kiến trúc hiện thấy đều còn nguyên từ thế kỷ XIII hoặc XIV. Trải qua chiến tranh, biến động xã hội và nhiều lần tu bổ, diện mạo của chùa đã thay đổi. Những lớp vật liệu khảo cổ, tháp mộ, tượng, bia và di vật mới là căn cứ quan trọng giúp nhận diện lịch sử lâu dài của địa điểm.

Sự phát triển trong các thời Lê và Nguyễn

Từ thời Lê, đặc biệt trong khoảng thế kỷ XVII–XVIII, chùa Nhẫm Dương trở thành một trung tâm Phật giáo đáng chú ý của vùng Kinh Môn. Tư liệu Phật giáo cho biết chùa từng là nơi tu học, hoằng pháp và đào tạo tăng tài của Thiền phái Tào Động.

Trong các thời kỳ sau đó, chùa tiếp tục được tu bổ và duy trì sinh hoạt tôn giáo. Một số tượng thờ, tháp mộ, đồ gốm, vật liệu kiến trúc và hiện vật được phát hiện tại khu vực phản ánh sự hiện diện liên tục của đời sống Phật giáo qua thời Lê, thời Nguyễn và những giai đoạn gần hơn.

Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt và chốn tổ Tào Động

Thiền sư Thủy Nguyệt là ai?

Thiền sư Thủy Nguyệt, pháp hiệu Thông Giác Đạo Nam, là nhân vật trung tâm trong lịch sử chùa Nhẫm Dương. Theo các tư liệu Phật giáo, ngài sinh năm 1637, xuất thân ở vùng Sơn Nam, thuộc địa bàn Thái Bình ngày nay. Khi còn trẻ, ngài từng theo học Nho học trước khi xuất gia.

Sau một thời gian tu học trong nước, Thiền sư Thủy Nguyệt sang Trung Hoa cầu pháp. Tại đây, ngài học với Thiền sư Nhất Cú Tri Giáo thuộc dòng Tào Động. Khoảng năm 1667, ngài trở về Đại Việt, truyền bá pháp môn và tham gia gây dựng nhiều đạo tràng ở vùng Đông Bắc và đồng bằng Bắc Bộ.

Chùa Nhẫm Dương được xem là một trong những địa điểm quan trọng nhất trong hành trạng của ngài. Tư liệu Phật giáo cho biết đây là nơi ngài từng xuất gia, trở lại tu hành, truyền pháp và đào tạo tăng đồ. Ngài viên tịch năm 1704; trong sinh hoạt của sơn môn, ngài thường được tôn xưng là Sơ Tổ hoặc Thánh Tổ Tào Động Việt Nam.

Những danh xưng như “Thánh Tổ”, “Quốc sư” hay các câu chuyện về sự viên tịch của ngài thuộc truyền thống tôn kính trong cộng đồng Phật giáo. Khi trình bày, cần nhìn nhận đây là ngôn ngữ tôn giáo và ký ức sơn môn, không nên diễn giải thành một kết luận khoa học về các hiện tượng linh thiêng.

Từ Trúc Lâm đến Tào Động

Chùa Nhẫm Dương có một lịch sử Phật giáo nhiều lớp. Ngôi chùa khởi dựng trong bối cảnh Thiền phái Trúc Lâm phát triển mạnh dưới thời Trần. Đến thế kỷ XVII, chùa gắn chặt với dòng Tào Động do Thiền sư Thủy Nguyệt truyền vào Đàng Ngoài.

Hai lớp truyền thống này không nhất thiết loại trừ nhau. Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, một ngôi chùa có thể tiếp nhận nhiều dòng truyền thừa qua các thời kỳ. Tăng sĩ thuộc một sơn môn mới thường tiếp tục sử dụng không gian, tượng thờ và di sản đã được hình thành từ trước, đồng thời bổ sung cách tu học và mạng lưới truyền pháp của mình.

Không gian kiến trúc chùa Nhẫm Dương

Ngôi chùa giữa núi đá vôi

Một trong những ấn tượng rõ nét nhất khi đến Nhẫm Dương là sự kết hợp giữa kiến trúc Phật giáo và cảnh quan núi đá. Chùa nằm tựa vào núi, phía sau và xung quanh là các vách đá, hang động, cây xanh và những khoảng không có độ cao thay đổi.

Cách chọn vị trí này phù hợp với truyền thống lập chùa ở những nơi có cảnh quan thanh tĩnh. Hang động và núi cao tạo điều kiện cho việc thiền định, đồng thời gợi hình ảnh về một thế giới tách khỏi đời sống ồn ào. Tuy nhiên, cảnh quan Nhẫm Dương không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng. Núi đá còn là nơi lưu giữ các tầng trầm tích và di vật có niên đại xa hơn rất nhiều so với lịch sử ngôi chùa.

Sự hòa quyện giữa “chùa” và “động” khiến Nhẫm Dương khác với những ngôi chùa đồng bằng chỉ có hệ thống kiến trúc trên mặt đất. Ở đây, đường đi, vách núi, cửa hang, tháp Tổ và Phật điện cùng tham gia tạo thành không gian di tích.

Phật điện và nhà Tổ

Tư liệu giới thiệu di sản xác định các hạng mục chính của chùa gồm Phật điện, nhà Tổ, các tháp mộ cùng những hang động quan trọng như Tĩnh Niệm và Thánh Hóa.

Phật điện là nơi tôn trí các tượng Phật và thực hiện nghi lễ thường nhật. Cách bài trí cơ bản thuộc truyền thống Phật giáo Bắc tông ở miền Bắc, với các lớp tượng biểu thị những nhân vật và cảnh giới khác nhau trong hệ thống thờ tự.

Nhà Tổ là không gian tưởng niệm các vị thiền sư có công truyền thừa và duy trì sơn môn. Tại Nhẫm Dương, vai trò của nhà Tổ đặc biệt nổi bật bởi ngôi chùa gắn với Thiền sư Thủy Nguyệt và dòng Tào Động.

Kiến trúc hiện nay là kết quả của nhiều lần sửa chữa và tôn tạo. Do đó, khi tham quan, không nên mặc nhiên cho rằng mọi cột, mái, tường và tượng đều có niên đại thời Trần. Giá trị của chùa nằm trong tổng thể nhiều lớp, gồm di vật cổ, tháp mộ, nền móng, cảnh quan và những công trình được cộng đồng kế tục xây dựng.