Tháp Báo Thiên tên đầy đủ là Đại Thắng Tư Thiên Bảo Tháp, được xây năm 1057 ở Chùa Báo Thiên, nay là khu đất mé tây hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội.
Tháp Báo Thiên là một trong những công trình nổi tiếng nhất của kinh thành Thăng Long thời Lý, dù ngày nay không còn dấu tích kiến trúc nguyên vẹn để người đời có thể nhìn thấy. Trong ký ức lịch sử, đây từng là ngọn tháp cao nổi bật bên hồ Lục Thủy, tức khu vực hồ Hoàn Kiếm ngày nay, thuộc quần thể Sùng Khánh Báo Thiên Tự. Công trình mang ý nghĩa tôn giáo và phản ánh vị thế của Phật giáo, trình độ xây dựng và khát vọng khẳng định sức mạnh của nhà nước Đại Việt ở thế kỷ XI.
Tên gọi “tháp Báo Thiên” bắt nguồn từ chùa Sùng Khánh Báo Thiên, nơi tháp được dựng trong khuôn viên. Tên đầy đủ của tháp thường được ghi là Đại Thắng Tư Thiên Bảo Tháp. Qua nhiều thế kỷ, người dân quen gọi ngắn gọn là tháp Báo Thiên và tên gọi ấy gắn với một biểu tượng đã mất của Thăng Long xưa.
Tháp Báo Thiên hiện nằm ở đâu?
Tháp Báo Thiên không còn tồn tại như một công trình vật chất có thể tham quan. Khu vực từng có chùa Sùng Khánh Báo Thiên và tháp Báo Thiên nằm ở phía đông nam kinh thành Thăng Long cũ, gần hồ Lục Thủy, tức hồ Hoàn Kiếm ngày nay.
Theo các tư liệu lịch sử và giới thiệu di sản, nền chùa Báo Thiên xưa được xác định ở khu vực Nhà thờ Lớn Hà Nội hiện nay, còn khu vực phố Nhà Thờ được nhiều tài liệu liên hệ với vị trí nền tháp cũ. Phạm vi lịch sử của chùa có thể khá rộng, kéo từ khu vực gần đền Lý Triều Quốc Sư đến đầu phố Nhà Chung.
Hiện nay, địa bàn này thuộc phường Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. Trong nhiều tư liệu cũ, địa chỉ thường được ghi là phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm. Việc đổi tên đơn vị hành chính khiến người tra cứu cần chú ý để không nhầm giữa cách gọi cũ và địa danh hiện hành.
Có thể hình dung vị trí cũ của tháp Báo Thiên theo bảng khái quát sau:
| Nội dung | Thông tin |
|---|---|
| Không gian lịch sử | Phường Báo Thiên, huyện Thọ Xương, ngoài cửa Đông kinh thành Thăng Long |
| Vị trí gần nhất theo địa danh hiện nay | Khu phố Nhà Thờ – Nhà Chung, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội |
| Di tích liên quan còn tồn tại gần khu vực | Nhà thờ Chính tòa Hà Nội, chùa Lý Triều Quốc Sư, chùa Bà Đá |
| Tình trạng hiện nay | Không còn tháp và chùa Báo Thiên nguyên gốc để nhận diện trực tiếp |
| Ý nghĩa | Không gian ghi dấu một trung tâm Phật giáo lớn thời Lý và biểu tượng kiến trúc đã mất của Thăng Long |
Điều cần lưu ý là không nên nói Nhà thờ Lớn Hà Nội chính là chùa Báo Thiên. Đây là hai công trình thuộc hai giai đoạn lịch sử, hai truyền thống tôn giáo và hai hình thái kiến trúc khác nhau. Nhà thờ hiện nay là công trình Công giáo đang hoạt động; còn chùa Báo Thiên và tháp Báo Thiên thuộc lớp di sản Phật giáo thời Lý đã không còn.
Khi đến khu vực phố Nhà Thờ, người tìm hiểu lịch sử sẽ không thấy một phế tích tháp cổ hay nền chùa nguyên vẹn. Giá trị của địa điểm nằm ở ký ức đô thị, trong tư liệu cổ, trong các tên gọi địa phương và trong mối liên hệ giữa những di tích còn lại quanh hồ Hoàn Kiếm.
Sùng Khánh Báo Thiên Tự được xây dựng khi nào?
Theo các tư liệu phổ biến về lịch sử Thăng Long, năm 1056, dưới triều vua Lý Thánh Tông, chùa Sùng Khánh Báo Thiên được xây dựng gần hồ Lục Thủy. Đây là thời kỳ nhà Lý đang củng cố quốc gia Đại Việt, phát triển kinh thành Thăng Long và dành vị trí quan trọng cho Phật giáo trong đời sống triều đình cũng như xã hội.
Tên gọi đầy đủ của chùa là Sùng Khánh Báo Thiên Tự. Trong cách gọi dân gian, chùa thường được gọi ngắn là chùa Báo Thiên. Công trình được dựng với quy mô lớn, là nơi thờ Phật và là một không gian thể hiện sự bảo trợ của triều đình đối với Phật giáo.
Tư liệu cổ và các bản giới thiệu hiện đại cho biết triều đình từng cấp một lượng đồng lớn để đúc chuông cho chùa. Chi tiết này cho thấy chùa Báo Thiên không phải một ngôi chùa nhỏ trong dân cư, mà là công trình quan trọng có sự đầu tư của nhà nước.
Trong bối cảnh thế kỷ XI, việc xây một ngôi chùa lớn và dựng tháp cao trong kinh thành không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng. Công trình còn thể hiện sự ổn định của triều đại, niềm tin vào phúc lành của đất nước và khả năng huy động nhân lực, vật lực của nhà nước Đại Việt.
Bối cảnh Phật giáo thời Lý
Triều Lý thường được xem là giai đoạn Phật giáo có ảnh hưởng lớn trong đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần của Đại Việt. Nhiều vua Lý tôn kính Phật giáo, xây dựng chùa tháp, mời thiền sư tham gia giáo hóa và sử dụng biểu tượng Phật giáo trong việc củng cố uy tín triều đình.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng toàn bộ xã hội thời Lý chỉ dựa trên Phật giáo. Nho giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng dân gian, tục thờ thần làng và các thực hành địa phương vẫn cùng tồn tại. Phật giáo là một thành tố nổi bật, nhưng không phải yếu tố duy nhất tạo nên đời sống tinh thần của người Việt thời ấy.
Sùng Khánh Báo Thiên Tự ra đời trong bối cảnh đó. Ngôi chùa vừa là nơi thờ tự, vừa là biểu tượng của một kinh thành đang phát triển. Tháp Báo Thiên, được dựng sau chùa một năm, đã làm cho quần thể này trở thành một điểm nhấn đặc biệt trong không gian Thăng Long.
Tháp Báo Thiên được xây dựng năm nào?
Năm 1057, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng tòa tháp trong khuôn viên chùa Sùng Khánh Báo Thiên. Tên đầy đủ của công trình thường được chép là Đại Thắng Tư Thiên Bảo Tháp.
Vì nằm trong chùa Báo Thiên, công trình dần được người dân gọi theo tên chùa là tháp Báo Thiên. Cách gọi này ngắn gọn, dễ nhớ và tồn tại lâu hơn tên chính thức trong nhiều ghi chép dân gian.
Tháp Báo Thiên được xem là một công trình lớn của thời Lý. Các nguồn tư liệu mô tả tháp rất cao, có cấu trúc nhiều tầng và sử dụng cả đá, gạch lẫn đồng. Tuy nhiên, do công trình đã mất từ lâu, việc phục dựng chính xác hình dáng tháp hiện nay vẫn chỉ có thể dựa vào sử liệu, văn bia, ghi chép đời sau và những suy đoán kiến trúc.
Tháp Báo Thiên có bao nhiêu tầng?
Đây là một trong những điểm chưa thống nhất trong tư liệu.
Một số ghi chép cho rằng tháp có 30 tầng. Trong khi đó, nhiều tài liệu khác ghi tháp có 12 tầng. Có nguồn nói phần chân tháp và những tầng dưới được làm bằng đá, gạch; các tầng trên và ngọn tháp có yếu tố bằng đồng. Cũng có tư liệu mô tả trên đỉnh tháp có tượng tiên nữ nâng mâm ngọc để hứng sương.
Sự khác biệt này cho thấy cần thận trọng khi khẳng định về hình dáng tháp. Có thể các ghi chép mô tả những phần khác nhau của công trình, có thể cách tính tầng không giống nhau, hoặc tư liệu đã thay đổi qua quá trình sao chép, diễn giải.
Do đó, cách nói phù hợp là: tháp Báo Thiên là một bảo tháp nhiều tầng, có quy mô rất lớn so với kiến trúc cùng thời, nhưng số tầng chính xác chưa thể xác định tuyệt đối từ những tư liệu hiện còn.
Tháp cao bao nhiêu mét?
Nhiều bài viết phổ biến cho rằng tháp Báo Thiên cao khoảng 20 trượng. Nếu quy đổi theo cách tính hiện đại, con số này có thể vào khoảng 60 đến 70 mét, tùy cách xác định đơn vị đo cổ.
Tuy nhiên, không nên xem đây là chiều cao chính xác tuyệt đối. Các đơn vị đo cổ có thể thay đổi theo thời kỳ, tài liệu và cách sao chép. Hơn nữa, công trình đã trải qua nhiều lần hư hại, sửa chữa và biến đổi trước khi bị phá hủy hoàn toàn.
Điều có thể khẳng định là tháp Báo Thiên từng rất cao, nổi bật trong cảnh quan Thăng Long. Trong một kinh thành mà phần lớn công trình xây dựng thấp hơn nhiều so với kiến trúc hiện đại, một ngọn tháp nhiều tầng có chóp đồng hẳn tạo nên ấn tượng mạnh với cư dân và khách qua lại.
Vì sao tháp Báo Thiên được xếp vào An Nam tứ đại khí?
Tháp Báo Thiên thường được nhắc đến trong danh mục “An Nam tứ đại khí”, gồm bốn công trình hoặc khí vật nổi tiếng của nước Đại Việt thời Lý – Trần:
| Tên gọi | Địa điểm gắn với công trình | Đặc điểm được lưu truyền |
|---|---|---|
| Tháp Báo Thiên | Thăng Long | Bảo tháp lớn của chùa Sùng Khánh Báo Thiên |
| Chuông Quy Điền | Chùa Diên Hựu, Hà Nội | Chuông đồng lớn thời Lý |
| Tượng chùa Quỳnh Lâm | Đông Triều, Quảng Ninh | Tượng Phật quy mô lớn |
| Vạc Phổ Minh | Nam Định | Vạc đồng lớn thời Trần |
“Đại khí” ở đây không chỉ gợi đến vật thể lớn về kích thước. Đó còn là cách cộng đồng đời sau nhìn nhận những công trình tiêu biểu cho kỹ thuật, tài lực, thẩm mỹ và vị thế của quốc gia.
Tháp Báo Thiên được xếp vào danh mục này vì nhiều lý do. Thứ nhất, công trình có quy mô lớn, nổi bật trong kinh thành. Thứ hai, tháp sử dụng vật liệu quý, đặc biệt là đồng. Thứ ba, công trình gắn với triều Lý, một giai đoạn quan trọng trong lịch sử xây dựng quốc gia Đại Việt. Thứ tư, tháp mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ về sự bền vững của triều đại và không gian thiêng của kinh thành.
Cần lưu ý rằng “An Nam tứ đại khí” là cách gọi được lưu truyền trong đời sống lịch sử – văn hóa, không phải danh mục xếp hạng di sản theo tiêu chuẩn hành chính hiện đại. Giá trị của danh mục nằm ở việc cho thấy người xưa từng nhìn nhận những công trình ấy như thành tựu lớn của đất nước.
