Tìm hiểu tượng Hộ pháp và Bát Bộ Kim Cương ở chùa Tây Phương, cách nhận diện, ý nghĩa bảo hộ và giá trị nghệ thuật Phật giáo Việt Nam.
Tượng Hộ pháp và Bát Bộ Kim Cương ở chùa Tây Phương là một trong những nhóm tượng gây ấn tượng mạnh nhất khi người xem bước vào không gian Phật điện của ngôi chùa cổ trên núi Câu Lậu. Những thân hình lớn hơn người thật, tư thế võ tướng, áo giáp nhiều lớp và các dải lụa chuyển động tạo cảm giác vừa uy nghi vừa sinh động. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhóm tượng như những “vị thần dữ” đứng để trấn giữ cửa chùa thì sẽ bỏ qua cả ý nghĩa tôn giáo lẫn giá trị tạo hình đặc sắc của nghệ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.
Bài viết này tập trung vào hai vấn đề thường được tìm kiếm: tượng Hộ pháp đứng cùng hệ thống Bát Bộ Kim Cương ở chùa Tây Phương được hiểu như thế nào, và vì sao tên gọi của pho Hộ pháp đơn lẻ có lúc được ghi là Thái tử Kỳ Đà, có tài liệu lại nhắc đến Vi Đà Thiện tướng quân. Cách trình bày dưới đây tách rõ khái niệm Phật giáo, cách gọi trong từng tài liệu và giá trị mỹ thuật của chính các pho tượng tại chùa, tránh đồng nhất những nhân vật vốn có nguồn gốc biểu tượng khác nhau.
Chùa Tây Phương và hệ thống tượng Phật nổi tiếng
Chùa Tây Phương còn có tên Sùng Phúc tự, nằm trên núi Câu Lậu ở vùng xứ Đoài. Trong các hồ sơ di sản được lập trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ thường ghi xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội. Theo đơn vị hành chính hiện hành, khu vực Thạch Xá đã được sắp xếp vào xã Tây Phương, thành phố Hà Nội. Vì vậy, người đọc có thể gặp cả hai cách ghi địa chỉ trong sách, hồ sơ cũ và thông tin quản lý hiện nay; chúng nói về cùng một di tích, không phải hai ngôi chùa khác nhau.
Chùa được biết đến bởi kiến trúc ba nếp chùa xếp theo thế chữ Tam trên sườn núi và bởi kho tượng gỗ có giá trị đặc biệt. Hệ thống tượng ở đây gồm nhiều lớp tượng thuộc các chủ đề Phật giáo khác nhau, trong đó có Tam Thế, Di Đà Tam Tôn, Tuyết Sơn, các vị Bồ Tát, La Hán, Kim Cương và Hộ pháp. Nhiều pho tượng tiêu biểu được tạc bằng gỗ mít, sơn thếp, mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII; một số tượng có niên đại muộn hơn. Chính sự phong phú ấy giúp người xem thấy được cách Phật điện Việt Nam dung hợp giáo lý, biểu tượng bảo hộ và mỹ thuật dân gian trong một chỉnh thể.
Năm 2014, chùa Tây Phương được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2015, nhóm “Tượng Phật giáo thời Tây Sơn chùa Tây Phương” được công nhận là Bảo vật quốc gia. Khi nói đến Bát Bộ Kim Cương tại chùa, vì vậy cần đặt chúng trong cả một quần thể tượng pháp được bảo vệ như di sản, thay vì tách từng pho ra khỏi bối cảnh ban đầu.
Hộ pháp trong Phật giáo được hiểu ra sao?
“Hộ pháp” theo nghĩa rộng là bảo hộ Phật pháp, tức bảo vệ giáo pháp, người thực hành và không gian tu học. Trong kinh điển và nghệ thuật Phật giáo ở nhiều khu vực châu Á, vai trò này có thể gắn với nhiều nhóm thiên thần, lực sĩ, thần tướng hoặc những nhân vật được tiếp nhận vào hệ thống biểu tượng Phật giáo. Bởi vậy, Hộ pháp không nhất thiết là tên riêng của một vị duy nhất. Khi vào một ngôi chùa Việt, người xem có thể gặp nhiều kiểu tượng được gọi chung là Hộ pháp nhưng nguồn gốc, cách bài trí và danh xưng không hoàn toàn giống nhau.
Về mặt biểu tượng, hình tướng mạnh mẽ của Hộ pháp không đối lập với tinh thần từ bi. Sự dữ dội của khuôn mặt, vũ khí, tư thế tấn công hay áo giáp được dùng như ngôn ngữ tạo hình để biểu đạt sức mạnh ngăn điều ác, bảo vệ giới luật và giữ sự trang nghiêm. Cách hiểu này giúp tránh quan niệm rằng tượng càng “dữ” thì càng mang tính hù dọa hay mê tín. Trong không gian chùa, những hình tượng ấy nhắc người hành lễ về kỷ cương, sự tỉnh thức và trách nhiệm bảo vệ điều thiện.
Ở Việt Nam, các pho Hộ pháp thường được đặt ở vị trí có tính chuyển tiếp giữa không gian bên ngoài và khu vực thờ tự sâu hơn. Tùy truyền thống từng chùa, hệ thống tượng có thể khác. Vì thế, khi nhận diện một pho tượng cụ thể cần dựa vào hồ sơ di tích, đặc điểm tạo hình, bài trí và lịch sử địa phương, không nên lấy sơ đồ của một ngôi chùa để áp dụng cho tất cả.
Đặc điểm tạo hình của Bát Bộ Kim Cương chùa Tây Phương
Ấn tượng đầu tiên là kích thước lớn. Các tượng cao hơn người thật, khiến người đứng gần cảm nhận rõ uy lực của thân thể và khối điêu khắc. Tuy nhiên, nghệ nhân không chỉ “phóng to” một mẫu võ tướng. Từng pho có độ xoay của thân, vị trí chân, hướng nhìn, động tác tay và nhịp của trang phục khác nhau. Vì thế, khi nhìn lần lượt tám tượng, người xem có cảm giác một chuỗi động tác đang tiếp diễn chứ không phải tám bản sao.
Áo giáp là phần đặc biệt giàu ngôn ngữ tạo hình. Nhiều mảng giáp được xử lý chắc, có tính cấu trúc, trong khi tà áo và dải lụa lại uốn cong, bay, xoắn. Sự đối lập giữa “cứng” và “mềm” làm cơ thể tượng có sức căng. Nếu tất cả đều nặng và cứng, tượng dễ trở thành một khối tĩnh; nếu tất cả đều mềm, sức mạnh võ tướng sẽ giảm. Nghệ thuật Tây Phương đạt được hiệu quả nhờ đặt hai đặc tính ấy cạnh nhau.
Khuôn mặt cũng không đơn thuần biểu đạt giận dữ. Có pho cau mày, trợn mắt hoặc mím miệng, nhưng cấu trúc gương mặt vẫn có độ nhân hậu, gần với cảm xúc con người. Đây là điểm khiến nhiều nhà nghiên cứu đánh giá cao điêu khắc Tây Sơn tại chùa Tây Phương: nhân vật tôn giáo được lý tưởng hóa nhưng vẫn giữ cảm giác sống động, có tâm trạng và cá tính.
Tư thế đứng trên mây hoặc bệ tạo cảm giác các vị vừa thuộc thế giới siêu nhiên vừa đang hiện diện trong không gian của người xem. Các đường chéo của tay, chân và vạt áo liên tục kéo ánh nhìn sang pho kế tiếp. Khi xem trực tiếp, nên quan sát cả nhóm từ khoảng cách vừa đủ rồi mới tiến gần từng pho; cách này giúp nhận ra bố cục tổng thể trước khi chú ý đến chi tiết.
Bát Bộ Kim Cương nằm ở đâu trong trải nghiệm tham quan chùa Tây Phương?
Để hiểu tượng, nên xem cùng không gian kiến trúc. Chùa Tây Phương được tổ chức theo trục và lớp không gian liên tiếp. Khi di chuyển qua từng nếp chùa, người xem gặp các hệ tượng với sắc thái khác nhau: có nhóm thiên về tĩnh tại, thiền định; có nhóm nhấn vào từ bi; có nhóm đầy chuyển động như La Hán, Kim Cương, Hộ pháp. Sự thay đổi ấy tạo nhịp cho toàn bộ Phật điện.
Vì tượng Kim Cương có kích thước lớn, đứng quá sát ngay từ đầu dễ làm người xem chỉ thấy chi tiết. Nên dành một lượt quan sát toàn bộ đội hình, chú ý sự cân bằng giữa hai bên, hướng xoay của thân và đường chuyển động của các dải áo. Sau đó mới xem từng khuôn mặt, bàn tay, trang sức và giáp. Nếu có điều kiện, so sánh tám pho với nhau sẽ thấy nghệ nhân chủ động tạo biến hóa chứ không lặp một khuôn mẫu.
Trong không gian thờ tự đang hoạt động, việc tham quan cần giữ thái độ tôn trọng. Không chạm tay vào tượng, bệ hoặc lớp sơn thếp; không chen vào khu vực hạn chế; tuân thủ hướng dẫn về chụp ảnh nếu nhà chùa hoặc đơn vị quản lý có quy định tại thời điểm tham quan. Bảo tồn di sản là công việc của cơ quan chuyên môn và phụ thuộc hành vi của mỗi khách thăm.
Giá trị của nhóm tượng đối với việc tìm hiểu văn hóa Việt Nam
Nhóm tượng cho thấy Phật giáo khi đi vào Việt Nam tồn tại trong kinh sách và được chuyển thành kiến trúc, điêu khắc và thực hành cộng đồng. Nghệ nhân Việt tiếp nhận đề tài tôn giáo có nguồn gốc rộng hơn, nhưng thể hiện bằng cảm quan hình khối, trang phục và sắc thái con người phù hợp môi trường văn hóa bản địa. Đây là lý do tượng Tây Phương có thể vừa mang tính Phật giáo vừa được xem là thành tựu của nghệ thuật dân tộc.
Từ góc độ lịch sử mỹ thuật, Bát Bộ Kim Cương còn giúp nghiên cứu cách nghệ nhân cuối thế kỷ XVIII xử lý cơ thể người, chuyển động và chất liệu gỗ. Từ góc độ tôn giáo, nhóm tượng cho thấy quan niệm về bảo hộ chính pháp. Từ góc độ xã hội, chúng phản ánh việc cộng đồng qua nhiều thế hệ bảo quản, tu bổ và tiếp tục sử dụng một không gian thờ tự cổ.
Ba lớp giá trị này không tách rời. Nếu chỉ coi tượng là “đồ cổ”, ta bỏ qua chức năng tôn giáo. Nếu chỉ coi là đối tượng thờ phụng, ta bỏ qua kỹ thuật và lịch sử nghệ thuật. Nếu chỉ tìm câu chuyện linh thiêng, ta lại dễ bỏ qua những dữ liệu có thể kiểm chứng về niên đại, chất liệu và di sản.
Hình ảnh tượng Hộ pháp và Bát Bộ Kim Cương ở chùa Tây Phương
Các ảnh dưới đây giúp người đọc đối chiếu trực tiếp từng pho tượng. Tên chú thích phản ánh cách ghi phổ biến của bộ ảnh; do khác biệt phiên âm giữa một số tài liệu, khi nghiên cứu chuyên sâu nên đối chiếu thêm hồ sơ bảo vật và công trình chuyên ngành.
