Làng nghề Sơn Đồng, thành phố Hà Nội là làng nghề nổi bật với tạc tượng Phật, đồ thờ, sơn son thếp vàng và tu bổ công trình văn hóa.
Trong đời sống văn hóa của người Việt, không gian thờ cúng không đơn thuần là một phần nội thất trong ngôi nhà. Đó là nơi gia đình hướng về tổ tiên, lưu giữ ký ức dòng họ, thể hiện lòng biết ơn và nhắc nhở con cháu về nền nếp gia phong. Với nhiều gia đình có thực hành Phật giáo, tượng Phật còn tạo nên một góc tĩnh tại để mỗi người tự soi lại hành vi, giữ tâm ý thiện lành và sống có trách nhiệm hơn.
Khi tìm kiếm đồ thờ hoặc tượng Phật bằng gỗ, nhiều người nhắc đến Sơn Đồng như một địa chỉ nghề truyền thống quen thuộc. Làng nghề Sơn Đồng nằm trên địa bàn xã Sơn Đồng, thành phố Hà Nội; trước đây khu vực này thuộc huyện Hoài Đức. Nơi đây được biết đến với nghề điêu khắc gỗ, tạc tượng, làm đồ thờ, sơn son thếp vàng và tu bổ những hạng mục kiến trúc tín ngưỡng, văn hóa.
Sơn Đồng và truyền thống chế tác đồ thờ, tượng gỗ
Sơn Đồng từ lâu đã gắn với nghề mộc mỹ nghệ và điêu khắc phục vụ không gian đình, đền, chùa, phủ, từ đường và bàn thờ gia đình. Những sản phẩm thường gặp gồm tượng Phật, tượng thờ các nhân vật lịch sử hoặc tín ngưỡng, án gian, hương án, ban thờ, cửa võng, hoành phi, câu đối, cuốn thư, khám thờ, ngai thờ, bài vị, đèn thờ, chân nến và nhiều chi tiết trang trí kiến trúc bằng gỗ.
Trong ký ức dân gian và một số tư liệu ngọc phả được lưu truyền tại địa phương, Đức Thánh Đào Trực thường được nhắc đến như vị Tổ nghề có công truyền dạy nghề tạc tượng, sơn son thếp vàng cho cư dân Sơn Đồng. Đây là lớp tư liệu mang ý nghĩa truyền thống và ký ức cộng đồng, phản ánh sự trân trọng của người dân đối với nghề tổ, không nên hiểu hoàn toàn như một dữ kiện lịch sử đã được kiểm chứng bằng mọi loại tư liệu hiện đại.
Qua nhiều thế hệ, nghề tại Sơn Đồng là công việc tạo ra sản phẩm buôn bán, đồng thời là một hệ tri thức thủ công. Người thợ cần hiểu tỷ lệ hình khối, cấu trúc gỗ, kỹ thuật lắp ghép, chạm trổ, xử lý bề mặt, sơn phủ và hoàn thiện. Với tượng thờ, đặc biệt là tượng Phật hoặc tượng trong không gian di tích, người làm còn cần hiểu những quy ước tạo hình, thần thái, tư thế tay, pháp khí, y phục và biểu tượng đi kèm.
Ngày nay, tại Sơn Đồng có cả các xưởng chuyên phần mộc, xưởng chuyên chạm khắc, xưởng chuyên sơn son thếp vàng và cơ sở nhận hoàn thiện trọn gói. Sự phân công này giúp nghề phát triển theo hướng chuyên sâu hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cho người mua: cần tìm hiểu rõ đơn vị nào trực tiếp chế tác, đơn vị nào chỉ bán lại, phần việc nào được thực hiện tại xưởng và mức độ hoàn thiện thực tế của sản phẩm.
Đồ thờ bằng gỗ đẹp được hiểu như thế nào?
Khái niệm “đẹp” trong đồ thờ không nên chỉ dựa vào kích thước lớn, màu vàng rực hay hoa văn dày đặc. Một bộ đồ thờ đẹp trước hết cần có sự cân đối với không gian đặt thờ, phù hợp với truyền thống gia đình và giữ được vẻ trang nghiêm, tiết chế.
Đẹp ở tỷ lệ và bố cục
Một bàn thờ hoặc án gian đẹp là khi chiều cao, chiều sâu, chiều rộng phù hợp với diện tích căn phòng. Không gian nhỏ nhưng sử dụng đồ quá đồ sộ có thể tạo cảm giác nặng nề, bí bách. Ngược lại, phòng thờ rộng mà bàn thờ quá nhỏ lại làm mất đi sự cân xứng.
Khi chọn đồ thờ, nên xác định trước:
- Chiều rộng thực tế của vị trí đặt bàn thờ.
- Lối đi xung quanh để thuận tiện khi lau dọn, dâng hương.
- Chiều cao trần nhà và chiều cao tầm nhìn.
- Số lượng vật phẩm thờ cần bài trí.
- Phong cách chung của ngôi nhà: truyền thống, bán cổ điển hay hiện đại tối giản.
Đồ thờ đẹp không phải là đồ có nhiều chi tiết nhất, mà là đồ khiến không gian thờ trở nên gọn gàng, tôn nghiêm và dễ sử dụng lâu dài.
Đẹp ở đường nét chạm khắc
Nghệ thuật chạm khắc Sơn Đồng thường thể hiện qua các mô típ quen thuộc như tứ linh, tứ quý, hoa sen, mây, lá lật, chữ Hán, cuốn thư, long chầu, phượng múa hoặc các hoa văn truyền thống khác. Mỗi họa tiết có thể mang ý nghĩa riêng trong mỹ thuật dân gian và kiến trúc thờ tự, nhưng không nên áp đặt rằng mọi biểu tượng đều có năng lực quyết định may rủi của gia chủ.
Khi xem sản phẩm, có thể quan sát một số điểm cơ bản:
- Đường chạm có rõ nét, cân đối và không bị đục quá sâu hay quá nông.
- Các chi tiết đối xứng có tương quan hài hòa.
- Mặt gỗ không có vết nứt lớn, dăm xước hoặc mối ghép thô.
- Hoa văn có độ thoáng, không bị rối mắt.
- Các góc cạnh được xử lý cẩn thận, tránh gây nguy hiểm khi sử dụng trong gia đình.
Với đồ thờ dành cho nhà ở hiện đại, nhiều gia đình hiện nay chọn mẫu chạm vừa phải, giữ được nét truyền thống nhưng không quá cầu kỳ. Đây là hướng lựa chọn hợp lý, nhất là khi diện tích nhà phố hoặc căn hộ thường không lớn.
Những loại đồ thờ gỗ thường được lựa chọn tại Sơn Đồng
Tùy điều kiện gia đình, không gian và truyền thống thờ cúng, mỗi nơi sẽ cần một bộ đồ thờ khác nhau. Không nhất thiết phải mua đầy đủ mọi hạng mục mới tạo được không gian trang nghiêm.
Bàn thờ gia tiên, án gian và sập thờ
Bàn thờ gia tiên là hạng mục phổ biến nhất trong nhà ở Việt Nam. Hiện nay, nhiều gia đình lựa chọn bàn thờ đứng, án gian thờ hoặc sập thờ tùy diện tích.
Bàn thờ đứng phù hợp với nhà phố, căn hộ hoặc không gian có diện tích vừa phải. Mẫu này thường gọn, dễ bố trí và có thể kết hợp cùng vách ngăn hoặc tủ thờ.
Án gian thờ có dáng thanh, phần chân và yếm thường được chạm khắc trang trí. Đây là lựa chọn quen thuộc trong nhà thờ họ, từ đường hoặc phòng thờ có diện tích tương đối rộng.
Sập thờ thường có kích thước lớn hơn, kết cấu chắc chắn, mặt rộng và tạo cảm giác bề thế. Tuy nhiên, người mua cần cân nhắc kỹ diện tích phòng, bởi sập thờ lớn nếu đặt trong không gian hẹp có thể gây vướng víu và mất sự cân đối.
Hoành phi, câu đối và cuốn thư
Hoành phi, câu đối và cuốn thư là những thành phần mang giá trị thẩm mỹ, văn hóa và chữ nghĩa trong không gian thờ. Nội dung chữ trên hoành phi hoặc câu đối cần được kiểm tra kỹ, nhất là khi sử dụng chữ Hán hoặc chữ Nôm.
Nhiều người mua chỉ chú ý đến kiểu chữ hoặc màu sắc mà quên kiểm tra ý nghĩa câu chữ. Điều này có thể dẫn đến việc treo những câu đối không phù hợp với không gian thờ gia tiên, nhà thờ họ hoặc đền, chùa.
Khi đặt làm hoành phi, câu đối, nên thống nhất trước:
- Nội dung chữ.
- Loại chữ sử dụng.
- Cách đọc và ý nghĩa tiếng Việt.
- Số lượng chữ trên từng vế.
- Kích thước phù hợp với vị trí treo.
- Màu nền, màu chữ và phong cách chạm khắc.
Với không gian gia đình, những nội dung hướng về tổ tiên, đạo hiếu, gia phong, tri ân nguồn cội thường phù hợp hơn những câu chữ quá phô trương.
Tượng Phật bằng gỗ: lựa chọn bằng sự hiểu biết và lòng tôn kính
Tượng Phật bằng gỗ không chỉ là một tác phẩm điêu khắc. Trong thực hành Phật giáo của nhiều gia đình, tôn tượng là biểu tượng nhắc nhở về giác ngộ, từ bi, trí tuệ và cách sống hướng thiện. Vì vậy, việc chọn tượng nên dựa trên sự kính trọng, hiểu đúng ý nghĩa biểu tượng và khả năng bài trí phù hợp.
Không nên chọn tượng chỉ vì lời hứa “cầu gì được nấy”
Trong đời sống dân gian, có nơi gắn việc thờ tượng với mong muốn về tài lộc, may mắn, công danh hoặc bình an. Tuy nhiên, những điều này thuộc về niềm tin cá nhân, không nên diễn đạt như một kết quả chắc chắn.
Đối với người có thực hành Phật giáo, ý nghĩa quan trọng hơn của việc thờ Phật là tạo một nơi để nhắc nhở bản thân sống chân thật, biết thương người, tránh làm điều gây tổn hại và giữ tâm an tĩnh. Một pho tượng dù được chạm khắc công phu đến đâu cũng không thể thay thế cho cách sống có trách nhiệm của mỗi người.
Chọn mẫu tượng phù hợp với truyền thống thờ tự
Tượng Phật có nhiều hình thức tạo tác khác nhau, gắn với các truyền thống Phật giáo và không gian thờ tự riêng. Trong nhà ở, người ta thường lựa chọn tượng Phật A Di Đà, Quan Âm Bồ Tát, Phật Thích Ca Mâu Ni hoặc bộ Tây Phương Tam Thánh tùy tín ngưỡng, nếp sinh hoạt tôn giáo và sự hướng dẫn của người có hiểu biết.
Kinh nghiệm đặt làm đồ thờ, tượng Phật tại Sơn Đồng
Sơn Đồng có nhiều xưởng nghề, mẫu mã phong phú và mức giá khác nhau. Để có một sản phẩm phù hợp, người mua nên chuẩn bị kỹ trước khi đến đặt hàng.
Đo đạc không gian trước khi chọn mẫu
Đây là bước quan trọng nhất nhưng thường bị bỏ qua. Không nên chọn một mẫu bàn thờ hoặc tượng chỉ vì thấy đẹp tại xưởng. Hãy đo chính xác vị trí đặt, chụp ảnh toàn cảnh căn phòng và ghi lại chiều cao, chiều rộng, chiều sâu khu vực cần bố trí.
Nếu đặt làm cho nhà thờ họ, từ đường, chùa hoặc công trình có kiến trúc cổ, nên mời thợ đến khảo sát thực tế. Việc khảo sát giúp xác định tỷ lệ, kết cấu tường, vị trí treo, hướng mở cửa, ánh sáng và phương án vận chuyển lắp đặt.
Xác định phong cách mong muốn
Người mua nên thống nhất trước mình cần phong cách nào:
- Mộc truyền thống, giữ màu gỗ tự nhiên.
- Sơn giả cổ, tạo sắc trầm.
- Sơn son thếp vàng.
- Sơn son thếp bạc.
- Chạm cổ truyền nhiều hoa văn.
- Chạm vừa phải, phù hợp nhà hiện đại.
- Thiết kế theo mẫu có sẵn.
- Thiết kế riêng theo không gian.
Việc xác định phong cách từ đầu giúp tránh thay đổi liên tục trong quá trình làm, từ đó tiết kiệm thời gian và hạn chế phát sinh chi phí.
Xem sản phẩm đang làm dở
Một cách hữu ích để đánh giá năng lực xưởng là xem sản phẩm ở các công đoạn khác nhau: phôi gỗ, chạm thô, chạm tinh, ráp mộng, xử lý bề mặt và hoàn thiện. Qua đó, người mua có thể hiểu rõ sản phẩm có được làm thủ công, làm bán thủ công hay gia công theo dây chuyền.
Không cần tuyệt đối hóa việc làm hoàn toàn thủ công hay hoàn toàn bằng máy. Máy móc có thể hỗ trợ những công đoạn cắt, soi, tạo phôi hoặc xử lý bề mặt. Điều quan trọng là phần tạo hình, chạm khắc, lắp ghép và hoàn thiện có đạt chất lượng hay không.
