Khám phá lễ hội Giằng bông ở làng nghề Sơn Đồng, từ nguồn gốc, nghi thức cây bông đến ý nghĩa văn hóa và tinh thần cộng đồng.
Giữa nhiều lễ hội mùa xuân của vùng đồng bằng Bắc Bộ, hội làng Sơn Đồng tạo dấu ấn bằng một nghi thức đặc biệt mang tên giằng bông. Khi cây bông được đưa từ trong đình ra sân, đông đảo trai làng cùng tiến vào tranh lấy, tạo nên một không khí vừa náo nhiệt, quyết liệt, vừa chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa về sức khỏe, sinh sôi, tinh thần thượng võ và sự gắn kết cộng đồng.
Trong cách gọi phổ biến, nhiều người gọi đây là “lễ hội Giằng bông”. Tuy nhiên, giằng bông thực chất là nghi thức tiêu biểu nằm trong lễ hội truyền thống làng Sơn Đồng. Hội làng còn có tế Thánh, rước lễ, làm bánh dày, bánh cuốn, tế trâu cùng nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Sức hấp dẫn mạnh mẽ của tục giằng bông khiến tên nghi thức dần được dùng để chỉ cả mùa hội.
Ngày nay, làng Sơn Đồng thuộc xã Sơn Đồng, thành phố Hà Nội. Trước khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai, địa danh này thường được giới thiệu là xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội. Không chỉ nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ, tạc tượng và sơn son thếp vàng, Sơn Đồng còn là một không gian văn hóa làng xã lâu đời, nơi nghề thủ công, tín ngưỡng đình làng và hội xuân gắn bó chặt chẽ với nhau.
Thông tin khái quát về lễ hội Giằng bông
Tên gọi đầy đủ có thể hiểu là lễ hội truyền thống làng Sơn Đồng, trong đó tục giằng bông là điểm nhấn nổi bật nhất.
Địa điểm tổ chức chính là khu vực đình làng Sơn Đồng, làng Sơn Đồng, xã Sơn Đồng, thành phố Hà Nội. Đây là không gian thờ Thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng của cư dân trong làng.
Theo lệ truyền thống, hội làng thường diễn ra vào đầu tháng Hai âm lịch, trong đó ngày mùng 6 tháng Hai là ngày hội chính và là thời điểm thực hành tục giằng bông. Một số năm chương trình có thể được tổ chức trong khoảng từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Hai, nhưng cũng có năm khai hội sớm hơn để phù hợp với kế hoạch của địa phương.
Vì lịch tổ chức cụ thể có thể thay đổi theo từng năm, người có ý định về dự hội cần phân biệt giữa ngày hội truyền thống và chương trình thực tế được ban tổ chức công bố. Ngày mùng 6 tháng Hai âm lịch là mốc quan trọng trong ký ức cộng đồng, còn thời gian khai mạc, rước lễ, biểu diễn và các hoạt động phụ trợ có thể được điều chỉnh.
Dân gian Sơn Đồng lưu truyền câu ca:
“Dù ai buôn bán trăm nghề
Tháng Hai mùng sáu thì về giằng bông.”
Câu ca nhắc ngày hội và phản ánh tâm thức trở về quê hương. Dù đi làm ăn ở đâu, đến ngày làng mở hội, người Sơn Đồng vẫn hướng về đình làng, tổ tiên, dòng họ và cộng đồng nơi mình sinh ra.
Sơn Đồng – làng nghề trong một không gian văn hóa lâu đời
Làng nghề chạm khắc, tạc tượng và đồ thờ
Nhắc đến Sơn Đồng, nhiều người nghĩ ngay đến nghề điêu khắc gỗ, tạc tượng, làm hoành phi, câu đối, khám thờ, ngai thờ, cửa võng và các sản phẩm sơn son thếp vàng. Những xưởng nghề nằm xen giữa khu dân cư tạo nên diện mạo rất riêng cho làng.
Nghề thủ công ở Sơn Đồng không chỉ phục vụ nhu cầu trang trí. Một phần quan trọng của sản phẩm là tượng thờ, đồ thờ và cấu kiện kiến trúc dành cho đình, đền, chùa, phủ, nhà thờ họ cùng các không gian tín ngưỡng khác. Bởi vậy, người thợ Sơn Đồng thường phải hiểu về hình thức, biểu tượng, tỷ lệ và quy cách của từng loại hiện vật.
Trong quá trình làm nghề, kiến thức kỹ thuật được truyền cùng với những quy tắc ứng xử đối với đồ thờ và không gian thiêng. Người thợ cần có tay nghề, sự kiên nhẫn và thái độ cẩn trọng. Điều đó góp phần hình thành ở Sơn Đồng một môi trường văn hóa trong đó hoạt động kinh tế, nghề nghiệp và tín ngưỡng có nhiều điểm giao thoa.
Đình làng trong đời sống cư dân Sơn Đồng
Nếu các xưởng nghề là không gian lao động thường ngày thì đình làng là nơi quy tụ cộng đồng trong những dịp quan trọng. Tại đây diễn ra việc thờ Thành hoàng, tế lễ, hội họp và thực hành các phong tục chung của làng.
Trong cấu trúc làng Việt truyền thống, đình không đơn thuần là một công trình kiến trúc. Đình còn đại diện cho ký ức cộng đồng, trật tự làng xã và ý thức về cội nguồn. Những nghi thức được thực hành tại đình thường có sự tham gia của nhiều gia đình, dòng họ, giáp, xóm và các nhóm tuổi khác nhau.
Lễ hội Sơn Đồng vì vậy không tách rời đời sống làng nghề. Người thợ, chủ xưởng, người buôn bán, người đi làm xa hay thanh niên đang học tập đều có thể trở về tham gia hội. Qua đó, đình làng trở thành điểm gặp gỡ giữa các thế hệ và giữa những người đang sống tại quê hương với bộ phận cư dân đã rời làng đi lập nghiệp.
Nguồn gốc lễ hội Giằng bông
Truyền thuyết gắn với thời Hai Bà Trưng
Theo truyền thuyết được lưu giữ tại địa phương, tục giằng bông có liên quan đến thời Hai Bà Trưng khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc vào thế kỷ I. Trong cách giải thích phổ biến, nghi thức tranh cây bông tái hiện việc quân sĩ luyện tập, thể hiện sức khỏe, ý chí chiến đấu và khả năng phối hợp trước khi ra trận.
Những chàng trai cùng lao vào tranh bông tượng trưng cho tinh thần thượng võ. Họ cần khỏe và phải nhanh, bền bỉ, biết quan sát và biết liên kết với người cùng nhóm. Người giành được cây bông được xem là người có sức lực và ý chí nổi trội.
Tuy nhiên, mối liên hệ với thời Hai Bà Trưng chủ yếu được ghi nhận trong truyền thuyết và ký ức dân gian. Tư liệu hiện có chưa đủ để khẳng định toàn bộ nghi thức ngày nay đã tồn tại nguyên vẹn từ thế kỷ I. Khi tìm hiểu lễ hội, cần tôn trọng truyền thuyết địa phương nhưng không đồng nhất truyền thuyết với sự kiện lịch sử đã được chứng minh.
Các dị bản về Thành hoàng làng
Tư liệu nghiên cứu về Sơn Đồng cho thấy có nhiều cách kể khác nhau liên quan đến vị thần được thờ tại đình. Một số truyền thuyết nhắc đến nhân vật có công lập làng; một số nguồn dân gian gắn Thành hoàng với một võ tướng; cách lý giải khác lại cho rằng tín ngưỡng tại đình có thể liên quan đến một nữ tướng thời Hai Bà Trưng.
Sự tồn tại của nhiều dị bản không phải hiện tượng riêng của Sơn Đồng. Tại nhiều làng cổ ở Bắc Bộ, thần tích có thể được lưu truyền qua lời kể, sắc phong, văn bia, đồ thờ, nghi lễ và ký ức của các dòng họ. Qua thời gian, nội dung các nguồn không phải lúc nào cũng hoàn toàn trùng khớp.
Vì vậy, khi giới thiệu lễ hội Giằng bông, cách diễn đạt thận trọng nhất là ghi nhận đây là lễ hội nhằm tưởng nhớ Thành hoàng, các bậc tiền nhân có công với làng và đất nước. Những câu chuyện cụ thể về nhân vật được thờ cần được đặt trong bối cảnh thần tích hoặc truyền thuyết địa phương.
Ý nghĩa tên gọi “giằng bông”
“Giằng” là hành động nhiều người cùng kéo, giữ hoặc tranh một vật về phía mình. Trong lễ hội Sơn Đồng, vật được tranh là cây bông làm từ tre.
Cây bông không phải bông hoa theo nghĩa thông thường. Đó là một đoạn tre được tuyển chọn và gia công. Phần ngoài của đoạn tre được tước hoặc vót thành nhiều dải mảnh, xòe ra giống một bông hoa hoặc chùm tua, vì thế dân làng gọi là cây bông.
Nghi thức không chỉ là “cướp” một vật lấy may. Từ “giằng” thể hiện rõ tính chất tương tác và thử sức. Người tham gia phải giữ cây bông giữa nhiều lực kéo từ những hướng khác nhau. Sức mạnh cá nhân quan trọng, nhưng khả năng phối hợp với người cùng họ, cùng giáp hoặc nhóm thanh niên cũng có thể quyết định kết quả.
Tên gọi giằng bông vì thế vừa mô tả hành động cụ thể, vừa gợi lên tinh thần tranh tài, rèn luyện và gắn kết tập thể.
Diễn trình của lễ hội Giằng bông
Rước lễ về đình
Trong ngày hội, các lễ vật được rước về đình theo nghi thức của làng. Đoàn rước có thể gồm cờ hội, trống, kiệu, đội tế, người mang lễ vật và dân làng đi theo.
Tiếng trống, trang phục rực rỡ và đội hình đoàn rước tạo nên không khí trang nghiêm nhưng cũng đầy sức sống. Đường làng trong thời gian này trở thành không gian lễ hội chung, nối các khu dân cư với đình.
Cây bông được rước như một lễ vật đặc biệt. Trước khi trở thành vật tranh tài, nó phải được đặt trong hệ thống nghi lễ thờ Thành hoàng. Điều đó phân biệt tục giằng bông với một cuộc thi sức khỏe đơn thuần.
Tế Thành hoàng
Khi đoàn rước về đến đình, phần tế được tiến hành. Chủ tế và đội tế đại diện cho cộng đồng dâng hương, lễ vật, bày tỏ lòng biết ơn đối với Thành hoàng và các bậc tiền nhân.
Trong thời gian tế, người dự hội cần giữ trật tự, hạn chế chen lấn và tôn trọng khu vực hành lễ. Không gian đình lúc này mang tính trang nghiêm, khác với sự náo nhiệt của phần giằng bông diễn ra sau đó.
Tục tung xôi
Trước khi cây bông được tung ra, chủ tế hoặc người được giao nhiệm vụ thực hiện tục tung xôi. Xôi đã qua nghi lễ được chia hoặc tung cho người tham dự đón lấy.
Người dân đón xôi như nhận lộc hội. Tuy nhiên, ý nghĩa chính nằm ở sự chia sẻ lễ vật giữa cộng đồng, không nên biến việc lấy lộc thành chen lấn hoặc tranh giành quá mức.
Múa bông trước sân đình
Người cầm cây bông đưa bông từ trong đình ra sân và thực hiện một số động tác nghi lễ. Trong tư liệu cũ, người này từng được lựa chọn từ nhóm có vai trò nhất định trong sinh hoạt làng; về sau, nhiệm vụ có thể giao cho người phục vụ nghi lễ tại đình.
Khoảnh khắc cây bông xuất hiện thường được người dự hội chờ đợi. Trai làng tập trung quanh sân, trong khi người cao tuổi, phụ nữ, trẻ em và du khách đứng ở khu vực an toàn để quan sát.
Tục giằng bông bắt đầu
Sau khi hoàn tất động tác nghi lễ, cây bông được tung lên. Các thanh niên lập tức lao vào tranh lấy. Hàng chục, thậm chí hàng trăm cánh tay cùng hướng về một vật khiến đám đông nhanh chóng kết lại thành khối.
Cuộc tranh kết thúc khi một người giữ chắc cây bông, đưa cây lên cao và không còn ai có thể chạm hoặc giằng lại. Tùy cách tổ chức, sau cây thứ nhất, cây bông thứ hai tiếp tục được đưa ra để mở một lượt tranh mới.
Người giành được bông làm gì?
Theo lệ làng, người giành được cây bông không chỉ cầm bông về nhà ngay. Họ cần trở lại đình hoặc thực hiện phần lễ cần thiết để trình báo với Thành hoàng.
Những lớp ý nghĩa của tục giằng bông
Khát vọng sinh sôi và duy trì sự sống
Ý nghĩa phồn thực là một lớp văn hóa đáng chú ý của tục giằng bông. Hình dáng cây bông, số đốt tre, động tác múa, việc tung bông và cuộc tranh lấy đều có thể được liên hệ với ước vọng sinh sôi.
Trong xã hội nông nghiệp, con người phụ thuộc nhiều vào mùa màng, thời tiết và khả năng sinh trưởng của vật nuôi. Cầu cho cây cối tốt tươi, gia súc phát triển và gia đình đông con là những mong ước tự nhiên.
Quan niệm người lấy được bông sẽ “sinh quý tử” cũng hình thành trong bối cảnh xã hội xưa đề cao con trai như người nối dõi, đảm nhiệm việc thờ cúng và lao động nặng. Ngày nay, quan niệm ấy cần được nhìn từ bối cảnh lịch sử, không nên dùng để củng cố tư tưởng trọng nam khinh nữ.
Giá trị phù hợp hơn với đời sống hiện đại là lời cầu chúc gia đình bình an, con cái khỏe mạnh và các thế hệ tiếp nối nhau trong tình cảm gắn bó.
Tinh thần thượng võ
Giằng bông đòi hỏi sức khỏe, độ dẻo dai và khả năng chịu áp lực. Vì thế, nghi thức thường được giải thích là cách trai làng rèn luyện thân thể và thể hiện tinh thần thượng võ.
Trong lớp truyền thuyết gắn với Hai Bà Trưng, sân giằng bông được hình dung như nơi quân sĩ luyện tập trước khi chiến đấu. Người tham gia phải nhanh, mạnh, can đảm và biết phối hợp.
Tinh thần thượng võ không đồng nghĩa với bạo lực. Giá trị cốt lõi nằm ở việc thử sức trong giới hạn của luật tục, tôn trọng đối thủ và đặt danh dự cộng đồng lên trên thắng thua cá nhân.
Sự đoàn kết của dòng họ và xóm giáp
Mặc dù người chiến thắng thường là một cá nhân, quá trình giằng bông có thể cần đến sự hỗ trợ của nhiều người. Thanh niên cùng dòng họ, xóm hoặc nhóm bạn phối hợp tạo khoảng trống, giữ đội hình và giúp người cầm bông thoát khỏi vòng vây.
Sự phối hợp ấy phản ánh cấu trúc cộng đồng của làng truyền thống. Cá nhân không tồn tại tách rời mà luôn thuộc về gia đình, dòng họ, giáp và làng.
Sau khi giành được bông, niềm vui không chỉ thuộc về người cầm bông. Gia đình, họ hàng và nhóm hỗ trợ đều cảm thấy tự hào. Một chiến thắng cá nhân vì thế trở thành câu chuyện được cộng đồng cùng ghi nhớ.
