Cứ mỗi dịp Tết đến, xuân về, Lễ hội Yên Tử Quảng Ninh lại thu hút hàng vạn lượt du khách thập phương ghé đến vãn cảnh và chiêm bái.
Lễ hội Yên Tử Quảng Ninh là một trong những lễ hội lớn nhất tại miền Bắc Việt Nam.
Ca dao có câu:
Lễ hội Yên Tử là gì?
Lễ hội Yên Tử là mùa sinh hoạt văn hóa, tôn giáo và hành hương gắn với Khu di tích và danh thắng Yên Tử ở tỉnh Quảng Ninh. Trung tâm của lễ hội là hành trình hướng về không gian Phật giáo Trúc Lâm, tưởng nhớ Phật hoàng Trần Nhân Tông và tìm hiểu truyền thống đạo lý, văn hóa của dân tộc thời Trần.
Trong đời sống dân gian hiện nay, cụm từ “đi hội Yên Tử” thường bao hàm nhiều hoạt động: dự lễ khai hội, lễ Phật tại các chùa, đi bộ hoặc đi cáp treo lên núi, vãn cảnh rừng núi, tìm hiểu kiến trúc chùa tháp và tham gia các chương trình văn hóa diễn ra trong mùa xuân. Vì vậy, đây không chỉ là một lễ hội với nghi thức khai mạc trong một ngày, mà là chuỗi hoạt động kéo dài theo mùa.
Điều làm nên bản sắc của lễ hội Yên Tử là sự kết hợp giữa không gian núi rừng, dấu tích lịch sử triều Trần, kiến trúc Phật giáo và thực hành hành hương. Người về Yên Tử có thể mang những mục đích khác nhau: có người đến lễ Phật, có người tìm hiểu lịch sử, có người đi cùng gia đình, có người muốn trải nghiệm cung đường núi rừng. Dù với lý do nào, việc tham gia lễ hội vẫn cần đặt trong tinh thần tôn trọng di sản, gìn giữ cảnh quan và ứng xử văn minh nơi thờ tự.
Lễ hội Yên Tử không nên được hiểu là dịp để cầu xin may rủi hay tìm kiếm một lời hứa chắc chắn về tài lộc, sức khỏe hoặc công danh. Trong ý nghĩa văn hóa và Phật giáo, hành trình về Yên Tử trước hết gợi nhắc con người về sự tu dưỡng, lòng biết ơn tiền nhân, sự bình an trong tâm thức và trách nhiệm với cộng đồng.
Làm rõ mốc thời gian của Lễ hội Yên Tử
Để tránh nhầm lẫn, người đọc có thể phân biệt một số mốc thời gian thường được nhắc đến khi nói về Yên Tử:
| Mốc thời gian | |
|---|---|
| Mùng 10 tháng Giêng âm lịch | Ngày khai hội truyền thống của Hội Xuân Yên Tử |
| Từ mùng 10 tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch | Thời gian diễn ra mùa Hội Xuân Yên Tử |
| Mùng 1 tháng 11 âm lịch | Dịp tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn |
| Mùng 10 tháng 10 âm lịch | Không phải ngày khai hội truyền thống cố định của Lễ hội Yên Tử |
Trong những năm gần đây, Quảng Ninh đã tổ chức thêm các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch mùa thu và mùa đông nhằm phát huy giá trị di sản Yên Tử quanh năm. Tuy nhiên, lịch tổ chức, chủ đề và thời lượng của những sự kiện này có thể thay đổi theo từng năm. Do đó, không nên lấy lịch của một chương trình cụ thể để xem như lệ hội truyền thống cố định.
Khi có nhu cầu hành hương hoặc tham dự một sự kiện tại Yên Tử, du khách nên kiểm tra thông báo chính thức của cơ quan quản lý, Ban tổ chức lễ hội hoặc đơn vị vận hành khu di tích. Điều này giúp chủ động về thời gian, giao thông, phương án di chuyển, thời tiết và các quy định bảo vệ di sản.
Không gian lễ hội Yên Tử ở Quảng Ninh
Khu di tích và danh thắng Yên Tử nằm tại phường Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh. Đây là khu vực từng thuộc địa bàn xã Thượng Yên Công, thành phố Uông Bí trước khi có thay đổi đơn vị hành chính. Vì vậy, nhiều tư liệu cũ vẫn thường ghi địa chỉ Yên Tử thuộc xã Thượng Yên Công, thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh.
Không gian Yên Tử không phải chỉ có một ngôi chùa duy nhất. Đây là cả một hệ thống chùa, am, tháp, đường hành hương và cảnh quan rừng núi nối tiếp nhau từ chân núi lên cao. Các địa điểm thường được nhắc đến trong hành trình Yên Tử gồm chùa Trình, chùa Suối Tắm, chùa Cầm Thực, chùa Giải Oan, chùa Hoa Yên, chùa Vân Tiêu, am Ngự Dội, tượng An Kỳ Sinh, tháp Huệ Quang và chùa Đồng.
Mỗi địa điểm mang một lớp ký ức lịch sử, tôn giáo hoặc truyền thuyết riêng. Có nơi gắn với quá trình tu hành và giảng pháp của Phật hoàng Trần Nhân Tông; có nơi gắn với sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm; có nơi được người dân kể lại bằng những tích truyện dân gian. Khi tìm hiểu, cần phân biệt giữa dữ kiện lịch sử, tư liệu kiến trúc và truyền thuyết địa phương để nhìn nhận di sản một cách tôn trọng, khách quan.
Yên Tử được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt với tên gọi “Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Yên Tử” theo Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012. Đến năm 2025, Yên Tử là một phần của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.
Danh hiệu này cho thấy giá trị của Yên Tử không nằm riêng ở một ngôi chùa hay một mùa lễ hội. Giá trị ấy còn nằm trong mối liên hệ giữa cảnh quan núi rừng, kiến trúc, dấu tích khảo cổ, lịch sử nhà Trần, truyền thống Phật giáo Trúc Lâm và đời sống tinh thần của cộng đồng qua nhiều thế kỷ.
Nguồn gốc và sự hình thành của Hội Xuân Yên Tử
Hội Xuân Yên Tử được hình thành trên nền tảng truyền thống hành hương Phật giáo, tưởng nhớ Phật hoàng Trần Nhân Tông và thực hành tín ngưỡng của cộng đồng qua nhiều thời kỳ. Cần hiểu rằng lễ hội hiện nay là kết quả của một quá trình dài: có yếu tố truyền thống, có sự tiếp nối của cộng đồng địa phương và cũng có những điều chỉnh phù hợp với công tác quản lý di sản, giao thông, an ninh và du lịch hiện đại.
Không phải mọi nghi thức, tuyến tham quan hoặc hoạt động văn nghệ đang diễn ra hôm nay đều tồn tại nguyên vẹn từ thời Trần. Một số hình thức tổ chức lễ hội hiện đại được bổ sung để phù hợp với số lượng người tham dự, nhu cầu giới thiệu di sản và điều kiện thực tế. Vì thế, cách nhìn phù hợp là trân trọng tinh thần cốt lõi của lễ hội, đồng thời hiểu rằng di sản luôn có sự vận động theo thời gian.
Mùa hội xuân thường bắt đầu bằng nghi lễ khai hội. Trong các kỳ lễ hội, không gian dưới chân núi và khu vực Cung Trúc Lâm là nơi diễn ra những hoạt động trang trọng như rước kiệu, gióng trống, thỉnh chuông, dâng hương, chúc phúc đầu năm và các chương trình giới thiệu giá trị văn hóa Yên Tử.
Sau lễ khai hội, dòng người tiếp tục hành hương lên núi. Có người đi bộ theo đường truyền thống để cảm nhận rõ hơn hành trình vượt dốc, qua rừng và qua những điểm chùa tháp. Có người lựa chọn hệ thống cáp treo phù hợp với sức khỏe, điều kiện thời gian hoặc đi cùng người cao tuổi, trẻ nhỏ. Mỗi lựa chọn đều có giá trị riêng, miễn là người tham gia giữ tinh thần thành kính, tôn trọng không gian chung và tuân thủ hướng dẫn an toàn.
Ý nghĩa văn hóa và tinh thần của Lễ hội Yên Tử
Hướng về truyền thống Phật giáo Trúc Lâm
Yên Tử là một trong những không gian quan trọng nhất để tìm hiểu Phật giáo Trúc Lâm. Lễ hội giúp người dân và du khách tiếp cận truyền thống này qua sách vở và qua cảnh quan, kiến trúc, nghi lễ, câu chuyện lịch sử và trải nghiệm hành hương.
Giá trị nổi bật của Trúc Lâm nằm ở tinh thần nhập thế. Đạo không tách rời cuộc sống; tu dưỡng ở nơi chùa chiền và thể hiện qua cách sống nhân ái, có trách nhiệm, biết giữ gìn gia đình, làng xóm và đất nước.
Bồi đắp đạo lý biết ơn
Hành hương về Yên Tử cũng là một cách hướng về những bậc tiền nhân có đóng góp cho lịch sử và văn hóa dân tộc. Người đi lễ có thể cảm nhận rõ hơn đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, trong phạm vi thờ cúng tổ tiên ở gia đình và trong sự tri ân với những nhân vật lịch sử, những người đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa Việt Nam.
Sự biết ơn ấy không nên dừng ở lời khấn nguyện. Nó có thể được thể hiện bằng những hành động gần gũi như sống có trách nhiệm hơn, giữ gìn môi trường, tôn trọng người khác, quan tâm đến gia đình và không làm tổn hại đến không gian di sản.
Gắn kết con người với thiên nhiên
Yên Tử là không gian núi rừng, vì vậy trải nghiệm tại đây luôn gắn với thiên nhiên. Cung đường hành hương đi qua rừng cây, dốc đá, thung lũng, mây núi và những khoảng không gian tĩnh lặng. Đây là một yếu tố quan trọng làm nên bản sắc của Yên Tử.
Vẻ đẹp thiên nhiên không chỉ là phông nền cho kiến trúc chùa tháp. Rừng núi, nguồn nước, thảm thực vật và cảnh quan là phần cấu thành của di sản. Bảo vệ Yên Tử vì thế là bảo vệ một công trình tôn giáo và là gìn giữ cả môi trường sinh thái và không gian văn hóa của vùng núi thiêng.
