Tổng hợp các lễ hội truyền thống diễn ra trong tháng 11 Âm lịch tại Việt Nam, kèm thời gian, địa điểm và ý nghĩa tiêu biểu.
Tháng 11 Âm lịch là khoảng thời gian cuối năm, khi tiết trời miền Bắc bước sâu vào mùa đông, mùa màng tại nhiều vùng đã thu hoạch xong và các cộng đồng bắt đầu chuẩn bị đón năm mới. So với mùa lễ hội đầu xuân, số lễ hội có quy mô liên vùng trong tháng này không nhiều, nhưng hệ thống hội làng, lễ tưởng niệm danh nhân, lễ Kỳ yên, lễ Thượng điền và nghi lễ mừng mùa vẫn khá phong phú.
Nhiều lễ hội trong tháng 11 Âm lịch gắn với ngày hóa của Thành hoàng, ngày mất của danh nhân có công với đất nước hoặc ngày viên tịch của các vị tổ Phật giáo. Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, đây thường là dịp dân làng rước sắc, tế thần, diễn lại sự tích của người được thờ và tổ chức các trò chơi dân gian. Tại Nam Bộ, một số đình làng tổ chức lễ Kỳ yên hoặc lễ Thượng điền để tưởng nhớ tiền hiền, hậu hiền và cầu mong cuộc sống yên ổn, mùa màng thuận lợi.
Đặc điểm của mùa lễ hội tháng 11 Âm lịch
Tháng 11 Âm lịch không phải cao điểm lễ hội lớn của cả nước như tháng Giêng, tháng Hai hay tháng Ba. Tuy nhiên, những lễ hội diễn ra trong tháng này phản ánh khá rõ ba lớp sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Thứ nhất là nhóm lễ tưởng niệm nhân vật lịch sử, danh nhân và Thành hoàng làng. Ngày tổ chức thường gắn với ngày hóa, ngày mất hoặc một sự kiện quan trọng trong cuộc đời nhân vật được thờ. Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ, lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm và lễ giỗ Thiên Hộ Dương – Đốc Binh Kiều tại Gò Tháp thuộc nhóm này.
Thứ hai là nhóm lễ hội gắn với Phật giáo Trúc Lâm. Ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch được nhiều nơi tưởng niệm ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn. Chùa Ngọa Vân, chùa Minh Khánh và một số cơ sở thờ tự liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm có các nghi lễ diễn ra vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11 Âm lịch.
Thứ ba là nhóm nghi lễ nông nghiệp cuối vụ. Trong đời sống của cư dân nông nghiệp, sau khi thu hoạch là thời điểm tạ ơn thần linh, tổ tiên, thần lúa và những lực lượng được tin là đã bảo trợ mùa màng. Các lễ Thượng điền, Kỳ yên, mừng cơm mới hoặc mừng lúa mới đều có thể mang một phần ý nghĩa này.
Do đặc điểm cuối năm, nhiều hội tháng 11 không kéo dài hàng tuần mà thường diễn ra từ một đến ba ngày. Một số nơi chỉ tổ chức tế lễ trong phạm vi cộng đồng, còn những năm đáo lệ mới mở hội lớn, có rước kiệu, hát bội, hát chèo, vật dân tộc hoặc các trò diễn truyền thống.
Bảng thống kê các lễ hội trong tháng 11 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội | Địa phương hiện nay | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| 29 tháng 10 – mùng 1 tháng 11 | Lễ hội chùa Minh Khánh | Xã Thanh Hà, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông |
| Mùng 1 tháng 11 | Đại lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông tại Ngọa Vân | Phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh | Tưởng niệm ngày nhập Niết bàn của Phật hoàng |
| Mùng 7 – mùng 9 tháng 11 | Lễ hội đình Mỹ Ngọc | Xã Quỳnh Phụ, tỉnh Hưng Yên | Tế Thành hoàng, sinh hoạt văn hóa cộng đồng |
| Mùng 8 – mùng 10 tháng 11 | Lễ hội đình Hoàng Liên | Phường Thượng Cát, Hà Nội | Hội làng, tưởng niệm Thành hoàng |
| Mùng 8 – 11 tháng 11 | Lễ tại đền Lương Nham | Phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai | Tưởng niệm ngày hóa của các vị Đại vương |
| Mùng 9 – 11 tháng 11 | Lễ hội làng Tam Chúc | Phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình | Hội làng truyền thống tại đình Tam Chúc |
| Mùng 9 – 11 tháng 11 | Lễ hội đình, đền Tịnh Thủy | Xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên | Rước kiệu, tế lễ và hoạt động cộng đồng |
| Mùng 10 tháng 11 | Lễ hội đình Thanh Lợi | Xã Hồng Sơn, Hà Nội | Tưởng niệm ngày hóa của Công chúa Lê Thị Ngọc Hạnh |
| Mùng 10 – 11 tháng 11 | Lễ hội đình Phù Liễn | Thành phố Hải Phòng | Rước kiệu, tế Thành hoàng |
| Mùng 10 – 12 tháng 11 | Lễ hội Đình Cả – Phương Xá | Xã Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ | Hội làng, tế thần và trò chơi dân gian |
| Ngày 11 tháng 11 | Lễ hội đình Đỗ Xá | Xã Vĩnh Lại, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm các nhân vật có công chống giặc Minh |
| Khoảng ngày 11 tháng 11 | Lễ hội đình Câu Hạ B | Xã An Quang, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm ngày hóa của Thành hoàng |
| Ngày 11 tháng 11 | Hội các làng thờ Quách Gia Suy | Khu vực Thường Tín, Hà Nội | Hội làng của các cộng đồng ven sông Tô Lịch |
| Ngày 12 tháng 11 | Hội làng Thụy Ứng | Xã Thường Tín, Hà Nội | Rước Thánh và tưởng nhớ tổ nghề |
| Ngày 12 tháng 11 | Lễ hội làng Phù Đạm | Xã Phù Vân, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm người có công với làng |
| Ngày 12 tháng 11 | Lễ hội làng Hoàng Trung | Xã Dân Hòa, Hà Nội | Tế Thành hoàng và sinh hoạt cộng đồng |
| Ngày 12 tháng 11 | Lễ Kỳ yên đình Bình Đa | Tỉnh Đồng Nai | Tế Thành hoàng, cầu an và hát bội |
| Ngày 14 – 16 tháng 11 | Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ | Xã Quang Thiện, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ |
| Ngày 14 – 16 tháng 11 | Lễ hội Gò Tháp | Tỉnh Đồng Tháp | Giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều |
| Ngày 14 – 16 tháng 11 vào năm đáo lệ | Lễ hội Kỳ yên đình Tân An | Phường Phú An, Thành phố Hồ Chí Minh | Tế thần, rước sắc và hát bội |
| Ngày 15 – 16 tháng 11 | Lễ hội đình Xuân Lai | Xã Yên Định, tỉnh Bắc Ninh | Hội làng, tế lễ và các tục trò truyền thống |
| Ngày 15 tháng 11 | Lễ hội đình Mõ | Xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm Thành hoàng và người có công |
| Ngày 16 tháng 11 | Lễ hội Đình Cả | Phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên | Tế lễ và hoạt động văn hóa dân gian |
| Ngày 18 tháng 11 | Lễ Kỳ yên Thượng điền đình Tân An | Phường Cái Khế, thành phố Cần Thơ | Tạ ơn thần, tưởng nhớ tiền hiền và cầu an |
| Ngày 19 tháng 11 | Lễ hội đền, chùa Hoành Lộ | Xã Giao An, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm người có công trông coi phần mộ |
| Ngày 19 – 20 tháng 11 | Lễ hội đình Kệ Châu | Phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên | Rước nước, rước kiệu và tế lễ |
| Ngày 20 tháng 11 | Hội đền Giải và hội Hạ Đôi | Thành phố Hải Phòng | Tế Thành hoàng, cầu mùa và sinh hoạt cộng đồng |
| Ngày 25 – 29 tháng 11 | Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp | Xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình | Làm bánh dày, rước kiệu và tế thần |
| Ngày 27 – 29 tháng 11 | Lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm | Thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm |
| Ngày 30 tháng 11 – mùng 2 tháng Chạp | Hội làng Lý Nhân | Hà Nội | Hội giã bánh dày, còn gọi là hội Ba Chạp |
| Giữa tháng 11 | Lễ Ada Kăn của các gia đình người Pa Cô | Khu vực A Lưới, thành phố Huế | Cúng mừng lúa mới trong phạm vi gia đình |
| Trong tháng 11, không cố định ngày | Tết Chăm cha bới của một bộ phận người Chứt | Một số cộng đồng người Chứt | Nghi lễ cộng đồng theo chu kỳ mùa vụ |
| Tháng 11 hoặc tháng 12 | Lễ Xăng Khan của người Thái | Một số vùng cư trú của người Thái | Tạ ơn tổ nghề của thầy mo, sinh hoạt cộng đồng |
| Tháng 10 – 11 | Lễ mừng cơm mới của người La Hủ | Tỉnh Lai Châu | Tạ ơn mùa màng, tổ tiên và thần linh |
Các lễ hội diễn ra vào đầu tháng 11 Âm lịch
Lễ hội chùa Minh Khánh
Lễ hội chùa Minh Khánh thường diễn ra từ cuối tháng 10 đến hết ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch tại xã Thanh Hà, thành phố Hải Phòng. Chùa còn được biết đến với tên chùa Hương Đại, là một cơ sở thờ Phật có mối liên hệ sâu sắc với ký ức về Phật hoàng Trần Nhân Tông.
Trọng tâm của lễ hội là tưởng niệm ngày Phật hoàng nhập Niết bàn. Các nghi thức truyền thống có thể gồm rước sắc, rước lễ phẩm, lễ mộc dục, dâng hương và tế lễ. Phần hội từng có nhiều hoạt động như thi cỗ, rối nước, cờ tướng, chọi gà, hát chèo và các hình thức diễn xướng dân gian.
Thời gian thực tế và quy mô tổ chức có thể được điều chỉnh từng năm theo kế hoạch của địa phương. Người có nhu cầu tham dự nên kiểm tra thông báo chính thức trước khi di chuyển.
Đại lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông tại Ngọa Vân
Ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch là ngày đại lễ tưởng niệm Đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn tại khu di tích Ngọa Vân, phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh.
Theo sử liệu Phật giáo và ký ức của Thiền phái Trúc Lâm, Ngọa Vân là nơi Trần Nhân Tông tu hành trong giai đoạn cuối đời và nhập diệt. Hoạt động tưởng niệm thường gồm nghi lễ Phật giáo, dâng hương, tụng niệm và ôn lại sự nghiệp của vị vua đã lãnh đạo đất nước trong kháng chiến chống Nguyên – Mông, sau đó xuất gia và đặt nền móng cho Thiền phái Trúc Lâm.
Cần phân biệt đại lễ ngày mùng 1 tháng 11 với Hội xuân Ngọa Vân khai hội vào tháng Giêng. Hai dịp đều diễn ra tại cùng không gian di tích nhưng có thời gian và nội dung trọng tâm khác nhau.
Các lễ hội diễn ra vào giữa tháng 11 Âm lịch
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 Âm lịch tại xã Quang Thiện, tỉnh Ninh Bình. Đây là một trong những lễ hội tiêu biểu của cư dân vùng đất Kim Sơn.
Lễ hội tưởng niệm Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, người có vai trò quan trọng trong công cuộc khai hoang, quai đê lấn biển và tổ chức hình thành vùng đất Kim Sơn ở Ninh Bình cùng Tiền Hải thuộc vùng đất Thái Bình trước đây.
Phần lễ thường có dâng hương, tưởng niệm Nguyễn Công Trứ và những bậc tiền nhân tham gia khai hoang. Phần hội có thể tổ chức bơi chải, cờ tướng, tổ tôm điếm, kéo co và những hoạt động thể thao, văn nghệ khác.
Giá trị nổi bật của lễ hội nằm ở ký ức về quá trình con người chinh phục vùng đất ven biển. Qua đó, cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với người tổ chức khai hoang và các thế hệ đã góp công tạo lập làng xóm.
Lễ hội Gò Tháp
Lễ hội Gò Tháp diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 Âm lịch tại Khu di tích Gò Tháp, tỉnh Đồng Tháp. Chính lễ thường tập trung vào ngày rằm tháng 11.
Lễ hội tưởng niệm Thiên Hộ Võ Duy Dương và Đốc Binh Nguyễn Tấn Kiều, hai thủ lĩnh nghĩa quân chống thực dân Pháp tại vùng Đồng Tháp Mười trong thế kỷ XIX. Tên Đốc Binh Kiều cũng thường được người dân gọi theo âm địa phương là Đốc Binh Kiều.
Hoạt động lễ hội gồm dâng hương, tế lễ, tưởng niệm, sinh hoạt tín ngưỡng và những chương trình văn hóa dân gian. Đây là kỳ lễ tháng 11 của Gò Tháp, cần phân biệt với lễ Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp diễn ra vào rằm tháng Ba Âm lịch.
Gò Tháp vừa là không gian khảo cổ, lịch sử, tín ngưỡng, vừa là nơi lưu giữ ký ức kháng chiến của cư dân Đồng Tháp Mười. Vì vậy, lễ hội tháng 11 có nội dung tri ân người có công với đất nước rõ nét.
Các lễ hội diễn ra vào cuối tháng 11 Âm lịch
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp được tổ chức thường niên từ ngày 25 đến ngày 29 tháng 11 Âm lịch tại xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình. Chính hội diễn ra vào ngày 29.
Điểm nổi bật của lễ hội là tục làm và dâng bánh dày. Bánh được chuẩn bị bằng quy trình tập thể, đòi hỏi sự phối hợp giữa các thành viên trong cộng đồng. Qua đó, lễ hội vừa thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng vừa lưu giữ tri thức chế biến món ăn truyền thống.
Bên cạnh lễ làm bánh và dâng bánh còn có rước kiệu, tế lễ, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp đã được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Giá trị của lễ hội nằm ở sản phẩm bánh dày và quá trình cộng đồng cùng chuẩn bị nguyên liệu, thực hiện nghi thức và trao truyền kỹ năng giữa các thế hệ.
Lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm
Lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm được tổ chức từ ngày 27 đến ngày 29 tháng 11 Âm lịch tại khu di tích thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm ở thành phố Hải Phòng. Ngày 28 tháng 11 là ngày tưởng niệm chính.
Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà giáo, nhà thơ và danh nhân văn hóa sống trong thế kỷ XVI. Sau khi rời quan trường, ông mở trường dạy học, đào tạo nhiều học trò có ảnh hưởng trong lịch sử và văn hóa Việt Nam.
Lễ hội thường có lễ mộc dục, rước văn, cáo yết, dâng hương và tưởng niệm. Phần hội có thể gồm đấu vật, cờ tướng, múa tứ linh, đua thuyền, pháo đất, đu tiên, rối cạn và rối nước.
Trong dân gian, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn được gắn với nhiều lời sấm truyền. Khi tìm hiểu, cần phân biệt thơ văn và tư liệu lịch sử của ông với những câu sấm được lưu truyền, gán ghép hoặc diễn giải về sau. Không nên sử dụng các truyền tụng này như công cụ dự báo chắc chắn tương lai.
