Thống kê các lễ hội tháng 5 Âm lịch tại Việt Nam theo ngày, địa phương, loại hình và nét văn hóa truyền thống tiêu biểu.
Tháng 5 Âm lịch nằm trong khoảng đầu mùa hè, khi thời tiết tại nhiều vùng bắt đầu nóng ẩm, mưa nhiều và hoạt động sản xuất nông nghiệp chuyển sang một giai đoạn mới. So với các tháng đầu xuân, số lượng hội đình, hội chùa trong tháng Năm không quá dày đặc, nhưng nhiều lễ hội lại mang bản sắc rõ nét của cư dân nông nghiệp, cư dân ven sông, ven biển và các cộng đồng tôn giáo.
Ngày lễ được biết đến rộng rãi nhất trong tháng là Tết Đoan Ngọ vào mùng 5 tháng 5. Đây chủ yếu là một lễ tiết gia đình, gắn với tục thờ cúng tổ tiên, sử dụng sản vật mùa hè và những quan niệm dân gian về việc phòng trừ sâu bệnh. Quanh ngày Đoan Ngọ còn có lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tại Núi Bà Đen, ngày hội sông nước miệt vườn tại Cồn Mỹ Phước và một số ngày lệ ở đình làng.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 5 Âm lịch
Không phải mọi sinh hoạt diễn ra trong tháng Năm đều là lễ hội công cộng. Trong tháng có thể đồng thời tồn tại bốn hình thức khác nhau:
- Lễ hội cộng đồng có phần lễ và phần hội tương đối rõ.
- Ngày kỵ hoặc ngày lệ tại đình, đền và miếu.
- Lễ tiết được thực hành chủ yếu trong gia đình.
- Ngày lễ tôn giáo được tổ chức tại các cơ sở và cộng đồng tín đồ.
Tết Đoan Ngọ là một lễ tiết phổ biến nhưng không phải nơi nào cũng tổ chức thành lễ hội. Ngày giỗ Lý Nam Đế, Nguyễn Hữu Cảnh hoặc ngày sinh Đinh Tiên Hoàng có thể được thực hiện trang trọng tại di tích nhưng không nhất thiết mở hội quy mô lớn hằng năm.
Một số lễ cầu ngư và lễ Kỳ yên cũng phụ thuộc điều kiện của cộng đồng. Có nơi duy trì nghi lễ hằng năm nhưng chỉ mở hội lớn theo chu kỳ ba năm hoặc năm năm. Có nơi từng tổ chức vào tháng Năm nhưng hiện nay đã giản lược hoặc chuyển sang thời điểm khác.
Danh sách trong bài ưu tiên:
- Những lễ hội có ngày lệ tương đối rõ.
- Những lễ hội còn được cộng đồng duy trì trong đời sống hiện nay.
- Các lễ tiết và ngày lễ tôn giáo có ảnh hưởng rộng.
- Những lễ hội tiêu biểu cho văn hóa vùng miền.
- Các ngày hội có thể dùng làm nội dung tổng hợp và liên kết đến nội dung chi tiết.
Danh sách không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày kỵ thần, ngày tế đình và nghi lễ gia đình diễn ra trong tháng 5 Âm lịch trên cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 5 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1–3 tháng Năm | Lễ hội đền Lê Khôi | Xã Thạch Khê, xã Lộc Hà và các đền vọng tại tỉnh Hà Tĩnh | Tưởng niệm Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi |
| Mùng 2 tháng Năm | Ngày húy Lý Nam Đế | Khu vực Giang Xá, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Lý Bí, người sáng lập Nhà nước Vạn Xuân |
| Mùng 4–6 tháng Năm | Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu | Núi Bà Đen, phường Bình Minh, tỉnh Tây Ninh | Thờ Linh Sơn Thánh Mẫu và hành hương |
| Mùng 4–5 tháng Năm | Ngày hội Sông nước miệt vườn | Cồn Mỹ Phước, xã Nhơn Mỹ, thành phố Cần Thơ | Văn hóa miệt vườn gắn với Tết Đoan Ngọ |
| Mùng 5 tháng Năm | Tết Đoan Ngọ | Gia đình và cộng đồng trên cả nước | Cúng tổ tiên, sử dụng sản vật mùa hè và gìn giữ phong tục dân gian |
| Mùng 5 tháng Năm | Ngày lệ đình Nông Trang | Phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ | Tưởng niệm ngày sinh vua Đinh Tiên Hoàng |
| Từ mùng 6 đến ngày 12 | Lễ hội Cúng biển Mỹ Long | Xã Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long | Nghinh Ông, tạ ơn biển và cầu mùa đánh bắt thuận lợi |
| Ngày 10–12 tháng Năm | Những ngày chính hội Cúng biển Mỹ Long | Xã Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long | Nghinh Ông, tế lễ, Tống quái và hoạt động cộng đồng |
| Ngày 11 tháng Năm | Lễ xuống đồng tại đình Giới Phiên | Phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai | Nghi lễ nông nghiệp và cầu mùa |
| Ngày 14–16 tháng Năm | Lễ hội đình Chèm | Phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội | Rước nước, tế Đức Thánh Chèm và hội làng ven sông Hồng |
| Rằm tháng Năm | Lễ cầu ngư Vịnh Mốc | Làng Vịnh Mốc, tỉnh Quảng Trị | Mở đầu vụ biển, tưởng niệm người gặp nạn và cầu bình an |
| Ngày 16 tháng Năm | Lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh | Một số đền thờ tại Đồng Nai và Nam Bộ | Tưởng niệm người có công tổ chức vùng đất phương Nam |
| Ngày 18 tháng Năm | Lễ tế Bà Tơ | Vùng đầm phá Tam Giang, thành phố Huế | Tưởng niệm Bà Tơ và sinh hoạt của cư dân sông nước |
| Ngày 18 tháng Năm | Đại lễ khai sáng đạo Phật giáo Hòa Hảo | An Giang, Đồng Tháp và các cộng đồng tín đồ | Kỷ niệm ngày Đức Huỳnh Giáo chủ khai sáng đạo |
| Ngày 18 tháng Năm | Một số ngày lệ cầu mùa, cầu ngư | Các đình, làng biển tại nhiều địa phương | Cầu lúa mùa, cầu an và mở đầu mùa sản xuất |
| Ngày 30 tháng Năm đến mùng 3 tháng Sáu | Lễ hội đình Trà Cổ | Phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh | Thờ Thành hoàng, tưởng nhớ tiền nhân và văn hóa cư dân biển |
| Ngày 30 tháng Năm đến mùng 3 tháng Sáu | Lễ hội đình Bình Ngọc | Phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh | Rước thần, dâng sản vật biển và hội làng vùng biên |
Bảng trên sử dụng ngày lệ truyền thống làm cơ sở. Lịch khai mạc, biểu diễn văn nghệ, thể thao, hội chợ hoặc chương trình du lịch có thể được tổ chức sớm hơn và kéo dài hơn tùy từng năm.
Các lễ hội từ mùng 1 đến mùng 3 tháng Năm
Lễ hội đền Lê Khôi
Lễ hội đền Lê Khôi được tổ chức từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 5 Âm lịch tại khu vực ven biển Hà Tĩnh. Trung tâm của lễ hội là đền thờ và lăng mộ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi tại xã Thạch Khê, cùng một số đền vọng thuộc xã Lộc Hà và các cộng đồng lân cận.
Lê Khôi là một danh tướng thời Lê sơ, có công trong nhiều chiến dịch và từng giữ vai trò quan trọng tại vùng đất phía Nam. Sau khi ông mất, cư dân nhiều nơi lập đền thờ và tôn kính ông với danh hiệu Chiêu Trưng Đại vương.
Các hoạt động thường gồm dâng hương, tế lễ, rước linh vị, lễ giỗ chính và những chương trình văn hóa của cư dân vùng Cửa Sót. Một số đền vọng tổ chức đoàn rước hoặc nghi thức đưa linh vị về dự lễ tại đền chính.
Lễ hội có phạm vi liên kết nhiều làng xã, thể hiện lòng tri ân đối với danh nhân và sự gắn bó giữa cộng đồng với vùng sông biển. Vì đã có thể xây dựng nội dung chi tiết về Lê Khôi và hệ thống đền thờ, phần tổng hợp chỉ cần ghi nhận ngày lệ cùng địa bàn chính.
Ngày húy Lý Nam Đế tại Giang Xá
Mùng 2 tháng Năm là một trong những ngày lễ quan trọng tại cụm đình, đền Giang Xá ở thành phố Hà Nội. Cộng đồng tổ chức dâng hương tưởng niệm ngày húy của Lý Nam Đế.
Lý Nam Đế, tên húy Lý Bí, là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống chính quyền nhà Lương, lên ngôi Hoàng đế và thành lập Nhà nước Vạn Xuân vào thế kỷ VI.
Giang Xá được xem là một trong những địa điểm có quan hệ mật thiết với cuộc đời và sự nghiệp của ông. Ngoài ngày húy mùng 2 tháng Năm, di tích còn có những ngày lễ khác gắn với việc lên ngôi, xuất quân và ngày sinh.
Ngày mùng 2 thường mang tính tưởng niệm tại di tích hơn là một hội lớn kéo dài nhiều ngày. Khi xây dựng nội dung chi tiết, cần phân biệt ngày húy với lễ hội kỷ niệm ngày Lý Nam Đế lên ngôi vào tháng Giêng.
Lễ hội đình Chèm từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Năm
Địa điểm và đối tượng tưởng niệm
Đình Chèm hiện thuộc phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội. Lễ hội được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 5 Âm lịch, với sự tham gia của cộng đồng ba làng Chèm, Hoàng và Mạc.
Đình thờ Lý Ông Trọng, còn được gọi là Đức Thánh Chèm. Nhân vật này xuất hiện trong sử liệu, truyền thuyết và thần tích với nhiều lớp thông tin khác nhau.
Theo truyền thống địa phương, ông là người có vóc dáng, tài năng khác thường, từng có công đối với đất nước và được cử đi sứ. Một số chi tiết về cuộc đời ông đã được huyền thoại hóa, cần trình bày thận trọng khi viết nội dung chi tiết.
Những nghi thức tiêu biểu
Lễ hội có nghi thức rước nước trên sông Hồng, rước văn, mộc dục, tế lễ và phóng điểu. Nước được lấy từ sông để sử dụng trong các nghi thức tại đình.
Hoạt động rước nước phản ánh mối quan hệ giữa cộng đồng với sông Hồng, nguồn nước và nền sản xuất nông nghiệp. Đây cũng là dịp các làng kết nghĩa cùng tham gia một chuỗi nghi lễ chung.
Phần hội có thể gồm thi bơi, cờ người, tổ tôm điếm, nấu chè kho, văn nghệ và trò chơi truyền thống.
Giá trị di sản
Lễ hội đình Chèm đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đình Chèm đồng thời thuộc loại hình di tích có giá trị cao về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.
Phần thống kê chỉ nên nêu ngày hội và những đặc điểm chính. Lịch sử Đức Thánh Chèm, kiến trúc đình, nghi lễ rước nước và mối quan hệ giữa ba làng cần có nội dung chuyên sâu riêng.
Các lễ hội bắt đầu vào ngày 30 tháng Năm
Lễ hội đình Trà Cổ
Lễ hội đình Trà Cổ bắt đầu từ ngày 30 tháng 5 và kéo dài đến mùng 3 tháng 6 Âm lịch tại phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.
Đây là một lễ hội tiêu biểu của cộng đồng người Việt tại vùng biển Đông Bắc và khu vực địa đầu Tổ quốc.
Đình thờ các vị Thành hoàng và những bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng. Lễ hội có các nghi thức mộc dục, rước lễ vật, nghênh thần, an vị và lựa chọn những người đảm nhiệm công việc của kỳ hội tiếp theo.
Một nét đặc sắc là tục các ông Đám nuôi “Ông Voi”, tức con vật được lựa chọn, chăm sóc theo quy định của cộng đồng để làm lễ trong ngày hội. Thực hành này cần được trình bày trong bối cảnh tục lệ của làng, đồng thời tuân thủ các quy định hiện hành.
Phần lớn các nghi thức chính diễn ra trong tháng Sáu, nhưng ngày chuẩn bị và mở đầu vào 30 tháng Năm vẫn là một phần không thể tách rời của lễ hội.
Lễ hội đình Bình Ngọc
Lễ hội đình Bình Ngọc cũng bắt đầu từ ngày 30 tháng 5 và kéo dài sang đầu tháng Sáu tại phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.
Lễ hội tưởng niệm Thành hoàng, tiền nhân lập làng và thể hiện sự gắn bó của cư dân với biển. Các gia đình chuẩn bị sản vật, dâng hương và tham gia đoàn rước.
Trong chính hội có thể tổ chức rước thần qua khu dân cư. Người dân hai bên đường bày mâm lễ gồm hoa quả và sản vật biển để bày tỏ lòng biết ơn.
Lễ hội Bình Ngọc có một số nét tương đồng với đình Trà Cổ nhưng là một lễ hội riêng, có cộng đồng chủ thể, di tích và tục lệ riêng. Không nên gộp hai lễ hội thành một.
