Khám phá Lễ hội Lồng Tồng của người Tày: nguồn gốc, nghi lễ xuống đồng, trò chơi dân gian và giá trị văn hóa cộng đồng đặc sắc.
Khi những ngày Tết Nguyên đán dần khép lại, khắp các bản làng của người Tày ở vùng trung du và miền núi phía Bắc lại bước vào một mùa sinh hoạt cộng đồng sôi nổi. Trên những thửa ruộng rộng hoặc khoảng đất bằng giữa thung lũng, người dân tụ hội trong trang phục truyền thống, mang theo lễ vật, nông sản, tiếng đàn tính, lời hát Then và những quả còn nhiều màu sắc. Đó là không gian của Lễ hội Lồng Tồng, thường được biết đến bằng tên gọi gần gũi là hội xuống đồng.
Lễ hội không chỉ thể hiện mong ước mưa thuận gió hòa, cây trồng sinh trưởng và mùa màng đủ đầy. Trong chiều sâu văn hóa, đây còn là thời điểm cộng đồng cùng nhau xác lập sự khởi đầu của một chu kỳ sản xuất mới, tưởng nhớ tổ tiên và những người có công với bản làng, đồng thời củng cố mối quan hệ giữa con người với đất, nước, cây lúa và môi trường sinh sống.
Lễ hội Lồng Tồng là gì?
“Lồng Tồng” là cách gọi phổ biến trong tiếng Tày, thường được giải nghĩa là “xuống đồng”. Tùy vùng phát âm và cách ghi chép, tên lễ hội còn có thể được viết là Lồng Tông, Lồng Thồng hoặc xuất hiện dưới một số biến thể địa phương. Những khác biệt này phản ánh sự đa dạng của ngôn ngữ, thổ âm và quá trình truyền lại lễ hội giữa các cộng đồng.
Tên gọi “xuống đồng” cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa lễ hội với hoạt động canh tác. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, đầu năm là thời gian vui xuân và là lúc người dân chuẩn bị giống, làm đất, sửa sang công cụ và bắt đầu một mùa vụ mới. Việc cùng nhau xuống ruộng mang ý nghĩa mở đầu cho lao động sản xuất, đánh thức đất đai sau mùa đông và gửi gắm hy vọng vào sức sinh trưởng của cây trồng.
Lồng Tồng vì thế thường được xếp vào nhóm lễ hội nông nghiệp hoặc lễ hội cầu mùa. Tuy nhiên, nếu chỉ coi đây là một nghi thức cầu cho lúa tốt thì chưa phản ánh hết nội dung văn hóa của lễ hội. Trong ngày hội còn hội tụ tín ngưỡng về trời đất, nguồn nước, thần bảo hộ bản làng, tổ tiên, người khai phá ruộng nương cùng nhiều hình thức diễn xướng, trò chơi và giao tiếp cộng đồng.
Đối với người Tày, ruộng đồng không đơn thuần là nơi tạo ra lương thực. Đó còn là không gian gắn với lịch sử cư trú, kinh nghiệm lao động và ký ức của nhiều thế hệ. Mỗi bờ ruộng, con mương, chân núi hay dòng suối đều có thể chứa đựng những câu chuyện về quá trình lập bản, mở đất và thích nghi với tự nhiên. Lễ hội Lồng Tồng đưa những ký ức ấy trở lại trong một không gian chung, nơi người già truyền kể và người trẻ trực tiếp tham gia.
Lễ hội thường được tổ chức ở đâu và vào thời gian nào?
Lễ hội Lồng Tồng phổ biến trong cộng đồng người Tày ở vùng Việt Bắc và một số tỉnh trung du, miền núi phía Bắc. Những địa bàn thường được nhắc đến gồm Thái Nguyên, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Lào Cai cùng một số vùng cư trú khác của người Tày.
Trong quá trình di cư và lập nghiệp, một bộ phận người Tày, Nùng đã đưa phong tục Lồng Tồng đến Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và một số địa phương phía Nam. Ở nơi cư trú mới, lễ hội có thể không còn gắn hoàn toàn với một thửa ruộng lúa nước như trước, nhưng vẫn được duy trì như ngày hội gặp gỡ đồng hương, tưởng nhớ quê cũ và trao truyền bản sắc cho thế hệ sinh ra xa vùng Việt Bắc.
Không có một ngày Lồng Tồng chung cho mọi địa phương
Lễ hội thường diễn ra vào đầu xuân, chủ yếu trong tháng Giêng âm lịch. Nhiều nơi mở hội từ khoảng mùng 4 đến rằm tháng Giêng, nhưng ngày cụ thể do từng bản, xã hoặc cộng đồng lựa chọn theo truyền thống địa phương.
Có vùng tổ chức vào mùng 8 tháng Giêng, có nơi mở hội vào mùng 9 hoặc mùng 10, cũng có địa phương chọn ngày khác dựa trên lệ cũ và điều kiện tổ chức. Vì vậy, không nên khẳng định rằng Lễ hội Lồng Tồng của người Tày ở mọi nơi đều diễn ra trong cùng một ngày.
Ngày truyền thống của một cộng đồng cũng cần được phân biệt với lịch tổ chức của từng năm. Trong thực tế, chương trình có thể được điều chỉnh để phù hợp với thời tiết, sản xuất, điều kiện giao thông, công tác quản lý hoặc kế hoạch văn hóa của địa phương. Người muốn tham dự nên kiểm tra thông báo chính thức thay vì chỉ dựa vào một ngày được truyền miệng trên mạng.
Nguồn gốc của Lễ hội Lồng Tồng
Không có một mốc thời gian duy nhất đủ căn cứ để xác định Lễ hội Lồng Tồng bắt đầu từ năm nào. Tư liệu hiện có chủ yếu cho thấy đây là sinh hoạt văn hóa được hình thành và bồi đắp trong đời sống nông nghiệp lâu dài của người Tày cùng một số cộng đồng lân cận.
Ở một số địa phương có thể lưu truyền câu chuyện riêng về người khởi xướng lễ hội, vị thần được thờ hoặc nhân vật đã có công khai phá ruộng đồng. Những câu chuyện này có giá trị như ký ức cộng đồng và tư liệu truyền khẩu, nhưng không nên dùng để xác lập một nguồn gốc lịch sử chung cho toàn bộ các lễ hội Lồng Tồng.
Sự hình thành từ nhu cầu của cư dân nông nghiệp
Trong môi trường miền núi, việc trồng lúa và hoa màu phụ thuộc nhiều vào nguồn nước, thời tiết, chất đất và sự phối hợp giữa các gia đình. Người dân phải cùng nhau khai mương, đắp bờ, dẫn nước, đổi công và bảo vệ mùa màng. Từ nhu cầu ấy, các nghi lễ cầu mùa và ngày hội xuống đồng dần trở thành một thiết chế cộng đồng.
Trước khi bước vào vụ mới, việc cùng nhau cúng lễ, dự hội và thực hiện những động tác cày, bừa, gieo hạt mang tính biểu trưng giúp cộng đồng thống nhất về thời điểm bắt đầu lao động. Lễ hội vừa tạo niềm tin tinh thần, vừa có tác dụng tập hợp con người và nhắc nhở trách nhiệm của mỗi gia đình đối với công việc chung.
Dấu ấn của tín ngưỡng dân gian
Trong thực hành tín ngưỡng của một số cộng đồng, phần lễ có thể hướng đến trời đất, thần Nông, thần bảo hộ bản làng, thần núi, thần sông, thổ công hoặc những người có công khai phá đất đai. Có nơi còn kết hợp nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên và các nhân vật được cộng đồng tôn kính.
Hệ thống đối tượng được cầu khấn không hoàn toàn giống nhau giữa các địa phương. Điều này cho thấy Lồng Tồng không phải một nghi lễ có giáo luật thống nhất mà là một truyền thống dân gian linh hoạt, được mỗi cộng đồng kiến tạo dựa trên lịch sử cư trú và thế giới quan của mình.
Phần lễ trong Lễ hội Lồng Tồng
Phần lễ là trung tâm tinh thần của ngày hội. Trình tự cụ thể thay đổi tùy địa phương, nhưng thường bao gồm việc rước hoặc trình lễ vật, đọc lời cầu, dâng hương và thực hiện nghi thức xuống đồng.
Rước và trình mâm lễ
Ở những lễ hội có đoàn rước, các mâm lễ được đưa từ đình, đền, miếu, nhà văn hóa hoặc một địa điểm thiêng của cộng đồng đến khu vực hành lễ. Người tham gia đoàn rước mặc trang phục chỉnh tề, đi theo đội hình có cờ, trống, chiêng và những người mang lễ vật.
Khi đến nơi, các mâm lễ được sắp đặt trang trọng. Sản vật của từng gia đình hoặc từng bản cùng hiện diện trên một không gian chung, cho thấy lễ hội không thuộc riêng một dòng họ hay cá nhân mà là sự đóng góp của toàn cộng đồng.
Nghi thức cầu mùa
Người chủ trì có thể là thầy cúng, người am hiểu phong tục, bậc cao niên hoặc đại diện được cộng đồng tín nhiệm. Tại một số nơi, lời khấn được thực hiện theo tiếng Tày; ở nơi khác có thể kết hợp phần giới thiệu bằng tiếng phổ thông để người tham dự hiểu ý nghĩa.
Nội dung lời cầu thường bày tỏ sự biết ơn đối với trời đất, tổ tiên và những lực lượng được cộng đồng tôn kính. Người hành lễ trình báo việc mở hội, cầu cho nguồn nước đầy đủ, cây cối tốt tươi, mùa màng tránh sâu bệnh, vật nuôi phát triển và mọi người bình an.
Trong cách nhìn hiện đại, lời cầu không thay thế kinh nghiệm sản xuất, khoa học nông nghiệp hay công tác phòng chống thiên tai. Giá trị của nghi lễ nằm ở việc biểu đạt khát vọng chính đáng, củng cố niềm tin và nhắc nhở con người sống có trách nhiệm với tự nhiên.
Giá trị văn hóa của Lễ hội Lồng Tồng
Tôn vinh lao động nông nghiệp
Lồng Tồng đặt người nông dân và ruộng đồng vào trung tâm của ngày hội. Điều này thể hiện một quan niệm nhân văn: cuộc sống đủ đầy không tự nhiên xuất hiện mà được tạo nên từ đất, giống, nước, kinh nghiệm và bàn tay lao động.
Nghi thức cày ruộng đầu năm nhắc mỗi người về sự cần cù, còn việc dâng sản vật cho thấy thái độ trân trọng thành quả. Ngay cả khi nhiều gia đình không còn trực tiếp làm ruộng, lễ hội vẫn giúp thế hệ trẻ hiểu được nền tảng kinh tế và văn hóa của cha ông.
Bảo lưu tri thức về môi trường
Trong lễ hội chứa đựng nhiều tri thức liên quan đến mùa vụ, giống cây, nguồn nước và cảnh quan. Việc chọn thửa ruộng, chuẩn bị hạt giống, quan sát thời tiết hoặc tổ chức làm đất đều phản ánh kinh nghiệm thích nghi với miền núi.
Khi biến đổi khí hậu, thiên tai và suy giảm nguồn nước ngày càng tác động đến sản xuất, tinh thần sống hài hòa với tự nhiên của lễ hội có ý nghĩa mới. Bảo tồn Lồng Tồng là giữ một cuộc vui và là khơi lại ý thức bảo vệ rừng, đất, sông suối và môi trường bản làng.
Củng cố quan hệ cộng đồng
Lễ hội tạo ra dịp hiếm có để cư dân nhiều bản gặp gỡ, thăm hỏi và cùng làm việc. Từ khâu dựng cây còn, chuẩn bị lễ vật đến tổ chức trò chơi, mỗi gia đình đều có thể đóng góp một phần.
Trong quá khứ, đây còn là thời điểm người đi làm ăn xa trở về, thanh niên làm quen và các gia đình nối lại quan hệ. Ngày nay, ý nghĩa đoàn tụ vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh nhiều người trẻ rời quê học tập, lao động.
