Khám phá lễ hội làng Cổ Nhuế với tục rước kiệu Thánh Vân Du, nghi lễ đình Hoàng và giá trị cộng đồng giữa lòng Hà Nội xưa.
Giữa không gian đô thị phát triển nhanh ở phía tây bắc Hà Nội, làng Cổ Nhuế vẫn được nhắc nhớ bằng tên Nôm Kẻ Noi cùng hệ thống đình, chùa, đền miếu và những phong tục được nhiều thế hệ cư dân gìn giữ. Nổi bật trong đời sống văn hóa địa phương là lễ hội làng Cổ Nhuế, thường được gọi là hội đình Hoàng, gắn với việc phụng thờ Đông Chinh Vương – một vị hoàng tử triều Lý được cộng đồng tôn làm Thành hoàng.
Tâm điểm của lễ hội là cuộc rước kiệu Thánh Vân Du qua các thôn xóm và cơ sở thờ tự của làng cũ. Đám rước tái hiện ký ức về vị phúc thần trong thần tích địa phương và nối liền những không gian vốn đã bị chia cắt phần nào bởi đường giao thông, khu dân cư và nhịp sống đô thị. Trong ngày hội, tên làng, quan hệ họ tộc, những lệ thức truyền thống và niềm tự hào của người Cổ Nhuế lại được khơi dậy.
Bài viết tìm hiểu nguồn gốc, đối tượng thờ phụng, thời gian tổ chức, các nghi lễ tiêu biểu và giá trị hiện nay của lễ hội. Những câu chuyện liên quan đến Đông Chinh Vương, sự ra đời của làng và việc dựng đình được trình bày theo đúng tính chất thần tích, truyền thuyết hoặc ký ức cộng đồng, không đồng nhất hoàn toàn với sử liệu đã được kiểm chứng.
Lễ hội làng Cổ Nhuế diễn ra ở đâu?
Không gian lịch sử của làng Cổ Nhuế nằm ở phía tây bắc khu vực nội đô Hà Nội, trước đây thuộc huyện Từ Liêm, sau đó thuộc hai phường Cổ Nhuế 1 và Cổ Nhuế 2 của quận Bắc Từ Liêm. Từ năm 2025, Hà Nội thực hiện sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp xã; địa bàn của hai phường Cổ Nhuế cũ được phân chia vào một số phường mới. Vì vậy, cụm từ “Cổ Nhuế – Bắc Từ Liêm” trong tiêu đề chủ yếu phản ánh tên làng truyền thống và địa giới hành chính quen dùng trước đây.
Trung tâm nghi lễ của hội là đình Hoàng, còn được dân địa phương gọi là đình Chạ. Đình nằm trên trục Trần Cung – Phạm Văn Đồng, khu vực đối diện ngõ 488 Trần Cung, thuộc địa bàn Cổ Nhuế 1 trước khi sắp xếp hành chính. Một số tài liệu ghi địa chỉ theo lối tiếp cận hoặc số nhà khác nhau, nhưng đều xác định đây là ngôi đình của thôn Hoàng, nơi thờ Đông Chinh Vương và là điểm khởi đầu của cuộc rước lớn.
Lễ hội không giới hạn trong khuôn viên đình. Khi tổ chức hội chính, đoàn rước đi qua nhiều đường làng và ghé các địa điểm tín ngưỡng có quan hệ với lịch sử Cổ Nhuế như chùa Trung Hưng, chùa Sùng Quang, đền Bà Chúa và chùa Anh Linh. Nhờ vậy, toàn bộ làng cũ trở thành một không gian lễ hội rộng lớn, trong đó đường phố, ngõ xóm, đình, chùa và bàn lễ của các gia đình đều tham gia vào tiến trình nghi lễ.
Từ Kẻ Noi đến làng Cổ Nhuế
Tên Nôm Kẻ Noi
Cổ Nhuế có tên Nôm là Noi, thường được gọi là Kẻ Noi. Nguồn gốc chính xác của tên gọi này chưa được xác định thống nhất. Một truyền thuyết địa phương cho rằng vùng đất xưa có nhiều sông ngòi, đầm lầy, người dân phải thường xuyên lội nước nên hình thành cách gọi liên quan đến “ngòi” hoặc “noi nước”. Đây là cách giải thích dân gian, có ý nghĩa đối với ký ức địa phương nhưng chưa thể xem là kết luận ngôn ngữ học.
Theo một số tư liệu về làng, tên Cổ Nhuế được sử dụng như cách phiên âm và Hán hóa tên Kẻ Noi. Tên mới dần trở thành địa danh hành chính, trong khi Kẻ Noi vẫn tồn tại trong cách gọi thân thuộc của cư dân. Hai tên gọi vì thế không hoàn toàn thay thế nhau: Cổ Nhuế thể hiện diện mạo hành chính, còn Kẻ Noi gợi về lớp ký ức làng xã lâu đời.
Năm 1028 trong ký ức cộng đồng
Cộng đồng địa phương lấy năm Mậu Thìn 1028 làm mốc hình thành hoặc chính thức định danh làng Cổ Nhuế. Năm 2018, địa phương tổ chức kỷ niệm 990 năm; năm 2023 tổ chức kỷ niệm 995 năm và năm 2024 kỷ niệm 996 năm lập làng. Những hoạt động này cho thấy mốc 1028 đã trở thành một phần quan trọng trong ý thức lịch sử của người dân.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa mốc lập làng theo thần tích, truyền thống kỷ niệm với quá trình cư trú thực tế. Các cộng đồng làng Việt thường hình thành qua thời gian dài, trải qua nhiều lần mở đất, nhập cư, chia xóm và thay đổi tên gọi. Do đó, năm 1028 nên được hiểu trước hết là mốc được lưu truyền và nghi lễ hóa trong đời sống Cổ Nhuế, không nhất thiết là thời điểm đầu tiên con người đến sinh sống tại vùng đất này.
Ý nghĩa của mốc năm không nằm riêng ở việc xác định tuổi làng. Khi cùng nhau tổ chức ngày hội, người dân khẳng định sự tiếp nối giữa các thế hệ và nhắc lại câu chuyện về một cộng đồng đã vượt qua biến đổi của thời gian. Mỗi kỳ lễ hội vì thế đồng thời là dịp tưởng niệm Thành hoàng, kỷ niệm làng và củng cố sự gắn bó của những người cùng quê.
Đông Chinh Vương – vị Thành hoàng của làng Cổ Nhuế
Nhân vật trong truyền thống thờ Thành hoàng
Đình Hoàng và một số di tích của Cổ Nhuế thờ Đông Chinh Vương, vị hoàng tử triều Lý được truyền tụng là con vua Lý Thái Tổ. Trong tín ngưỡng Thành hoàng, ngài được tôn kính như vị phúc thần che chở cộng đồng, có công đối với vùng đất và dân làng.
Các sắc phong còn lưu giữ tại đình gọi ngài bằng những mỹ tự như Đông Chinh Phổ Huệ Phù Vận Ứng Chế Đại Vương, Đông Chinh Hộ Quốc Phù Vận Ứng Chế Linh Tả Đại Vương và Đông Chinh Phổ Huệ Chiêu Tài Hộ Quốc Phù Vận Đại Vương. Những danh hiệu này phản ánh sự tôn vinh của các triều đại quân chủ đối với vị thần được địa phương phụng thờ.
Đông Chinh Vương trong đời sống lễ hội không chỉ được tưởng nhớ như một nhân vật thuộc hoàng tộc nhà Lý. Qua quá trình thờ phụng, ngài đã trở thành biểu tượng của sự bảo hộ, tinh thần võ công và mối quan hệ giữa triều đình với làng xã. Đây là đặc điểm thường gặp trong tín ngưỡng Thành hoàng: nhân vật lịch sử sau nhiều thế hệ được cộng đồng thiêng hóa và gắn với vận mệnh của làng.
Câu chuyện dẹp giặc Văn Châu
Theo thần tích và lời kể địa phương, năm Thuận Thiên thứ 18, tức năm 1027, Đông Chinh Vương phụng mệnh vua cha đem quân đi dẹp giặc ở Văn Châu, vùng thuộc Lạng Sơn ngày nay. Đoàn quân đi qua Kẻ Noi và được dân làng nghênh đón. Sang tháng Hai năm Mậu Thìn 1028, sau khi thắng trận trở về, ngài lại được dân chúng hai bên đường đón tiếp thành kính.
Cảm kích trước tấm lòng của người dân và nhận thấy đời sống tại Kẻ Noi còn khó khăn, Đông Chinh Vương được kể là đã tâu xin nhà vua ban ruộng và miễn tô thuế cho làng. Dân làng sau đó xin tôn ngài làm phúc thần, lập nơi thờ phụng và lấy ngày khải hoàn làm dịp mở hội.
Đình Hoàng – trung tâm của lễ hội
Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia
Đình Hoàng là thiết chế tín ngưỡng trung tâm của thôn Hoàng và của lễ hội Cổ Nhuế. Ngày 25 tháng 1 năm 1994, đình được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Vì vậy, khi giới thiệu di tích, cần ghi đúng loại hình xếp hạng, không chỉ gọi chung là “di tích lịch sử – văn hóa”.
Không gian đình hiện nay đã trải qua nhiều biến đổi. Tư liệu địa phương cho biết đình cũ từng có quy mô lớn nhưng phải dịch chuyển, thu hẹp trong quá trình mở đường và đô thị hóa. Dù không còn giữ nguyên toàn bộ mặt bằng xưa, đình vẫn là nơi quy tụ các hoạt động tế lễ, gìn giữ đồ thờ và truyền dạy nghi thức cho các thế hệ.
Kiến trúc và hiện vật
Bố cục đình gồm các hạng mục như phương đình, đại bái, nhà cầu và hậu cung. Phương đình có ba gian, mái ngói mũi hài, các đầu đao uốn cong; trên cấu kiện và mảng trang trí xuất hiện những đề tài như tứ quý, ngũ linh, mai hoặc trúc hóa rồng. Hậu cung được xây theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, tạo điểm nhấn cho tổng thể kiến trúc.
Đình còn lưu giữ kiệu bát cống, long ngai, đại tự, câu đối, chuông đồng, đồ thờ bằng gỗ, đồng, đá và hệ thống sắc phong qua nhiều triều đại. Một cỗ kiệu có khắc niên đại Cảnh Hưng Giáp Thìn, tương ứng năm 1784, là hiện vật đặc biệt gắn trực tiếp với hoạt động rước trong lễ hội.
Năm 2020, sáu đạo sắc phong tại đình được UBND thành phố Hà Nội công nhận là tài liệu lưu trữ quý, hiếm. Các bản gốc làm bằng giấy dó, viết bằng chữ Hán Nôm, có niên đại từ thời Cảnh Hưng đến Khải Định. Việc công nhận đặt ra yêu cầu bảo quản nghiêm ngặt, bởi nhiều sắc đã rách hoặc mất chữ.
Giá trị của đình Hoàng vì thế gồm cả kiến trúc, điêu khắc, tài liệu Hán Nôm và vai trò thực hành. Một di tích chỉ thực sự sống khi vẫn được cộng đồng sử dụng đúng chức năng văn hóa. Lễ hội chính là thời điểm mối liên hệ giữa con người, hiện vật và không gian thờ tự được thể hiện rõ nhất.
Phần lễ của hội làng Cổ Nhuế
Lễ dâng hương và tế Thành hoàng
Phần lễ tại đình Hoàng thể hiện lòng tưởng nhớ Đông Chinh Vương cùng các nhân vật được phối thờ. Đại diện chính quyền, ban quản lý di tích, các bậc cao niên và nhân dân lần lượt dâng hương, đọc văn tế, thực hiện nghi thức bái lễ.
Nội dung tế lễ thường nhắc lại công đức của Thành hoàng, cầu mong cộng đồng đoàn kết, đời sống bình an và quê hương phát triển. Những lời cầu nguyện này thuộc phạm vi tín ngưỡng, thể hiện nguyện vọng tinh thần của người thực hành; không nên diễn giải thành lời hứa chắc chắn về tài lộc, sức khỏe hoặc kết quả cá nhân.
Các đội tế mặc lễ phục truyền thống, hành lễ theo nhịp trống và hiệu lệnh. Giá trị của nghi thức không nằm ở sự phô trương mà ở tính trật tự, lòng thành kính và khả năng truyền lại một hệ thống lễ nghi đã gắn bó lâu dài với làng.
Rước kiệu Thánh Vân Du
Rước kiệu Thánh Vân Du là điểm nổi bật nhất của hội chính. “Vân du” trong cách gọi của cộng đồng có thể hiểu là cuộc tuần du của Thánh qua các thôn xóm và không gian thờ tự. Kiệu không chỉ được đưa từ đình ra đường để trình diễn mà tượng trưng cho sự hiện diện của Thành hoàng giữa cộng đồng.
Đoàn rước thường có cờ hội, phướn, nghi trượng, đội nhạc, đội múa, người mang lễ vật và các cỗ kiệu. Một số tư liệu ghi các nghi thức như rước kiệu Thánh, rước giá văn, rước Phật đình và rước phướn. Trình tự cụ thể có thể thay đổi theo từng kỳ tổ chức.
Rước qua đường làng và lễ vọng của các gia đình
Khi đoàn rước đi qua, người dân đứng hai bên đường nghênh đón. Nhiều gia đình đặt bàn lễ trước cửa, thắp hương và bái vọng. Hình ảnh này tạo nên sự giao tiếp giữa nghi lễ chung của làng với đời sống riêng của từng gia đình.
Bàn lễ không cần quá lớn hoặc tốn kém. Theo tinh thần văn hóa truyền thống, sự sạch sẽ, gọn gàng và thành kính quan trọng hơn giá trị vật chất của lễ phẩm. Việc so sánh mâm lễ hoặc chạy theo hình thức dễ làm mất đi ý nghĩa cộng đồng của ngày hội.
Trong những con ngõ nhỏ, khoảng cách giữa đoàn rước và người dân rất gần. Trẻ em có thể quan sát cờ, trống, trang phục và các động tác nghi lễ ngay trước nhà. Đây là cách di sản được truyền lại bằng trải nghiệm trực tiếp chứ không chỉ qua sách vở hoặc lời kể.
