Vật đuổi giải tại đình Vĩnh Mộ – Lâm Thao – Phú Thọ

Trong nhiều hội vật mùa xuân của vùng trung du Bắc Bộ, vật đuổi giải tại đình Vĩnh Mộ gây ấn tượng bởi một đoạn kết khác thường: người thắng cuộc nhận phần thưởng và phải ôm giải chạy ra khỏi làng, phía sau là dân làng vừa đánh trống, phất cờ vừa hò reo đuổi theo. Cuộc rượt đuổi chỉ dừng lại khi đô vật mang giải chạy tới một vùng nước và nhảy xuống.

Đằng sau cảnh tượng náo nhiệt ấy là nhiều lớp ký ức văn hóa. Lễ hội gắn với việc thờ Thành hoàng Nguyễn Văn Kỳ, truyền thống thượng võ của cư dân địa phương và câu chuyện dân gian về cuộc đánh đuổi quân xâm lấn ra khỏi làng. Trong cách lý giải của cộng đồng, phần “đuổi giải” còn được xem như một tục hèm đầu năm, biểu đạt mong muốn tiễn những điều không may của năm cũ và đón một chu kỳ mới bình an.

Lễ hội không nên được nhìn đơn thuần như một cuộc thi thể thao hay một nghi thức cầu may. Đây là một thực hành văn hóa cộng đồng, trong đó đình làng, tín ngưỡng Thành hoàng, nghệ thuật vật dân gian, luật tục, ký ức lịch sử và sự tham gia của nhiều thế hệ cùng kết hợp thành một chỉnh thể.

Đình Vĩnh Mộ hiện nay ở đâu?

Đình Vĩnh Mộ thuộc địa bàn làng Vĩnh Mộ xưa, về sau mang tên Vĩnh Tề, trước đây thuộc xã Cao Xá, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Theo thông tin quản lý hiện nay của địa phương, đình nằm tại Khu 6, trên địa bàn Cao Xá cũ, xã Bản Nguyên, tỉnh Phú Thọ.

Sự thay đổi cách ghi địa chỉ bắt nguồn từ đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Cao Xá, Vĩnh Lại và Bản Nguyên được hợp nhất thành xã Bản Nguyên; chính quyền xã mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Vì vậy, cách gọi “đình Vĩnh Mộ, xã Cao Xá, huyện Lâm Thao” vẫn có giá trị khi nói về không gian lịch sử, hồ sơ cũ và ký ức địa phương, nhưng địa chỉ hành chính hiện tại là xã Bản Nguyên, tỉnh Phú Thọ.

Tên gọi “Lâm Thao” trong tiêu đề bài viết giúp nhận diện vùng văn hóa lâu đời mà lễ hội thuộc về. Đây là khu vực gần trung tâm Đất Tổ, nơi hệ thống đình, đền, miếu và lễ hội gắn với thời đại Hùng Vương hiện diện khá đậm đặc trong đời sống cộng đồng.

Đình Vĩnh Mộ nằm trong Cụm di tích đình, chùa Vĩnh Mộ, được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1998. Không gian đình vừa là nơi thờ Thành hoàng, vừa là trung tâm tiến hành nghi lễ và tổ chức hội vật đầu xuân của dân làng.

Thành hoàng Nguyễn Văn Kỳ trong thần tích địa phương

Đình Vĩnh Mộ thờ Đương cảnh Thành hoàng Nguyễn Văn Kỳ. Một số tư liệu viết rút gọn tên ông là Nguyễn Kỳ. Theo thần tích và truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, ông là một vị tướng sống vào thời Hùng Duệ Vương, tức đời Hùng Vương thứ 18.

Thần tích kể rằng Nguyễn Văn Kỳ là người có tài thao lược, từng tập hợp quân sĩ, phối hợp với Tản Viên Sơn Thánh chống quân Thục. Sau những trận đánh, ông chiêu tập dân chúng, khai khẩn đất đai và lập nên khu cư trú được gọi lần lượt là Bình Mạc, Bình Mộ rồi Vĩnh Mộ. Về sau, người dân tưởng nhớ công lao mà lập nơi thờ tự, tôn ông làm Thành hoàng bảo hộ làng.

Những chi tiết này thuộc lớp tư liệu thần tích và truyền thuyết địa phương, không nên đồng nhất hoàn toàn với lịch sử đã được khảo chứng theo phương pháp hiện đại. Tuy nhiên, trong đời sống văn hóa làng xã, thần tích có vai trò giải thích nguồn gốc cộng đồng, xác lập đối tượng thờ phụng và truyền tải những chuẩn mực như lòng trung nghĩa, tinh thần giữ nước, khai phá đất đai và chăm lo cuộc sống dân làng.

Theo tư liệu giới thiệu của cơ quan văn hóa, Nguyễn Văn Kỳ được cộng đồng tưởng niệm như một danh tướng thời Hùng Vương, có công giúp vua dẹp giặc, chiêu dân lập ấp và khai khẩn vùng đất về sau trở thành làng Vĩnh Tề.

Lễ hội vật đuổi giải vì thế không chỉ tôn vinh sức mạnh cá nhân của đô vật. Hoạt động thi đấu được đặt trong mối liên hệ với hình tượng một vị tướng, quân sĩ và truyền thống bảo vệ xóm làng. Sới vật trở thành nơi kể lại ký ức cộng đồng bằng động tác, tiếng trống, cuộc tranh tài và màn rượt đuổi cuối hội.

Nguồn gốc của tục vật đuổi giải

Theo truyền thuyết địa phương, Thành hoàng Nguyễn Văn Kỳ thường tổ chức hội vật vào đầu năm để quân sĩ vui xuân, rèn luyện sức khỏe và ôn tập kỹ năng chiến đấu. Quan niệm “ngụ binh ư nông” cũng được phản ánh qua hình ảnh những người dân khi bình thường thì lao động sản xuất, khi cần có thể trở thành lực lượng bảo vệ quê hương.

Từ lớp truyền thuyết này, hội vật được cộng đồng lý giải như sự tiếp nối tinh thần luyện quân của vị Thành hoàng. Các thế vật, cách thủ thế, né đòn, quật ngã đối phương và tinh thần thi đấu công bằng đều gợi liên tưởng đến việc rèn thể lực, lòng can đảm và sự nhanh trí.

Riêng phần “đuổi giải” thường được giải thích bằng câu chuyện quân dân địa phương truy đuổi đối phương ra khỏi địa phận làng. Đô vật ôm giải chạy về phía ngoài làng đóng vai trò biểu tượng cho lực lượng bị xua đuổi; đoàn người mang cờ, trống, thanh la chạy phía sau tái hiện khí thế truy kích. Theo cách giới thiệu chính thức tại lễ đón nhận di sản, phong tục này bắt nguồn từ hình ảnh rượt đuổi quân giặc ra khỏi làng.

Một cách lý giải khác được người dân nhắc tới là tục hèm tiễn điều rủi ro. Trong quan niệm dân gian, chuyển động chạy ra khỏi làng mang ý nghĩa đưa những điều không thuận lợi của năm cũ ra khỏi không gian cư trú. Cuộc đuổi theo không nhằm tranh giành phần thưởng theo nghĩa thông thường mà là một hành động biểu tượng được cả cộng đồng cùng tham gia.

Hai lớp nghĩa không loại trừ lẫn nhau. Một lớp nhấn mạnh ký ức đánh giặc và tinh thần thượng võ; lớp còn lại thể hiện mong muốn thanh lọc không gian, mở đầu năm mới thuận hòa. Qua thời gian, chính sự đan xen giữa lịch sử được huyền thoại hóa, tín ngưỡng Thành hoàng và ước vọng dân gian đã tạo nên nét riêng của lễ hội Vĩnh Mộ.

Thời gian tổ chức lễ hội vật đuổi giải

Ngày chính hội truyền thống của đình Vĩnh Mộ gắn với mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Kế hoạch lễ hội của xã Bản Nguyên hiện cũng ghi lễ hội vật đuổi giải tại đình Vĩnh Mộ diễn ra vào ngày 7 tháng Giêng.

Trong thực tế tổ chức ở một số năm, hoạt động chuẩn bị và một phần nghi lễ có thể bắt đầu từ mùng 6. Nhiều bản tin về lễ hội cho biết chương trình thường diễn ra trong hai ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng, trong đó mùng 7 là ngày hội chính, tập trung phần tế Thành hoàng, các keo vật và tục đuổi giải.

Một số tư liệu cũ lại ghi hội vật từng kéo dài thêm nhiều ngày, thậm chí tới khoảng mùng 9 hoặc mùng 11 tháng Giêng. Sự khác biệt này có thể phản ánh quy mô tổ chức qua từng giai đoạn. Lễ hội truyền thống không phải lúc nào cũng giữ nguyên số ngày, đặc biệt sau những thời kỳ gián đoạn và phục dựng.

Vì vậy, khi giới thiệu lễ hội cần phân biệt:

• Ngày lệ truyền thống: mùng 7 tháng Giêng âm lịch.
• Thời gian chuẩn bị thường gặp: từ mùng 6 tháng Giêng.
• Lịch tổ chức của từng năm: phải căn cứ thông báo mới nhất của chính quyền xã Bản Nguyên và ban tổ chức lễ hội.

Không nên tự quy đổi ngày âm lịch sang dương lịch cho một năm cụ thể khi chưa kiểm tra lịch và thông báo chính thức.

Công việc chuẩn bị trước ngày mở hội

Lễ hội vật đuổi giải không bắt đầu khi tiếng trống vào sới vang lên. Trước đó là quá trình chuẩn bị có sự tham gia của nhiều bộ phận trong cộng đồng.

Theo những ghi chép về lệ làng, người dân bàn bạc việc tổ chức, lựa chọn chủ tế, quan viên, người viết chúc văn, đội rước, đội cờ, người khiêng kiệu, người đánh trống và các lão đô tham gia keo vật thờ. Ngày mùng 6 tháng Giêng, dân làng cùng vệ sinh đường làng, phát quang cây cối và chỉnh trang khu vực đình.

Lựa chọn người thực hành nghi lễ

Người đảm nhiệm vai trò chủ tế và quan viên phải là người có uy tín, am hiểu nghi thức, có khả năng thực hiện các động tác tế lễ trang nghiêm. Tư liệu về lệ hội cho biết trước đây chủ tế và quan viên thường là những người cao tuổi, gia đình hòa thuận, không có tang và được cộng đồng tín nhiệm.

Các điều kiện cụ thể có thể đã được điều chỉnh để phù hợp với đời sống hiện nay. Điều quan trọng được duy trì là sự trang nghiêm, thành kính và tính đại diện cộng đồng của những người thực hành nghi lễ.

Chuẩn bị lực lượng đô vật

Các lão đô có kinh nghiệm hướng dẫn lớp trẻ cách đứng tấn, giữ thăng bằng, di chuyển, né đòn và sử dụng những miếng vật truyền thống. Việc truyền dạy này diễn ra trong những ngày hội và được duy trì qua sinh hoạt thể thao, luyện tập và quan hệ giữa các thế hệ trong làng.

Người tham gia phải có thể lực, hiểu luật và biết tiết chế sức mạnh. Mục đích của hội vật là biểu dương tài năng, không phải gây thương tích cho đối phương.

Chuẩn bị không gian đình và sới vật

Sân đình được chỉnh trang để vừa đáp ứng yêu cầu nghi lễ, vừa bảo đảm an toàn thi đấu. Cờ hội, trống, thanh la và các vật dụng phục vụ rước, tế được kiểm tra. Sới vật phải đủ rộng, bằng phẳng, có ranh giới rõ ràng và khoảng cách phù hợp với người xem.

Ngày nay, yêu cầu an toàn càng được đặt cao hơn, nhất là khi lễ hội thu hút đông người. Công tác phân luồng, bảo vệ hiện vật, phòng cháy, y tế và kiểm soát số người đứng sát sới vật cần được thực hiện song song với việc bảo tồn hình thức truyền thống.

“Giải” trong vật đuổi giải có ý nghĩa gì?

Trong nghĩa trực tiếp, “giải” là phần thưởng dành cho người thắng cuộc. Tuy nhiên, khi đi vào nghi thức đuổi giải, vật phẩm này không còn chỉ mang giá trị vật chất.

Người thắng phải mang giải rời khỏi sới và chạy ra ngoài làng. Như vậy, giải trở thành trung tâm của một hành động biểu tượng. Cả cộng đồng chuyển từ trạng thái đứng xem sang trực tiếp tham gia cuộc đuổi. Không gian hội cũng mở rộng từ sân đình ra đường làng, bờ ao hoặc ngòi nước.

Theo cách lý giải gắn với ký ức chống giặc, người ôm giải tượng trưng cho đối phương bị đánh bật khỏi địa phận. Theo quan niệm về tục hèm, giải có thể mang theo những điều không thuận lợi để đưa ra khỏi làng. Những cách lý giải này thuộc phạm vi ký ức và niềm tin dân gian, không phải kết luận khoa học về tác động của nghi lễ.

Điều có thể nhận thấy rõ là nghi thức tạo nên cảm giác cộng đồng cùng hành động. Người dân không phó mặc việc xua đuổi cho một cá nhân mà đồng loạt chạy theo, đánh trống và hô vang. Qua đó, sức mạnh đoàn kết được biểu hiện bằng hình ảnh sống động.