Bộ ảnh Hocquard ghi lại cảnh quan, con người và đời sống Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đồng thời phản ánh góc nhìn thuộc địa.
Những bức ảnh do bác sĩ quân y người Pháp Charles-Édouard Hocquard thực hiện trong những năm 1884–1886 là một nguồn tư liệu hình ảnh đáng chú ý về Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Qua ống kính của ông, người xem có thể nhận ra diện mạo của Hà Nội, Hải Phòng, Sơn Tây, Bắc Ninh, Nam Định cùng nhiều vùng đất khác trong một giai đoạn đầy biến động. Bên cạnh thành quách, phố xá và hoạt động quân sự, Hocquard còn hướng máy ảnh về phía những người lao động, nghệ nhân, viên chức, binh lính, người buôn bán và các gia đình bản địa.
Giá trị của bộ ảnh không nằm riêng ở tuổi đời hơn một thế kỷ. Trong nhiều trường hợp, hình ảnh đã giữ lại những chi tiết mà văn bản khó diễn tả trọn vẹn: dáng một cổng thành, kết cấu của chiếc cầu, hình thức một ngôi nhà, cách bày hàng ngoài phố, kiểu tóc, trang phục, dụng cụ lao động hay tư thế giao tiếp giữa con người với nhau. Mỗi bức ảnh giống như một lát cắt nhỏ của xã hội Việt Nam khi những trật tự cũ đang chịu tác động mạnh từ chiến tranh và quá trình thiết lập chế độ thuộc địa.
Charles-Édouard Hocquard là ai?
Charles-Édouard Hocquard sinh ngày 15 tháng 1 năm 1853 tại Saint-Nicolas-de-Port, một thị trấn thuộc khu vực gần Nancy của Pháp. Một số tài liệu phổ biến ghi ngắn gọn nơi sinh của ông là Nancy. Ông được đào tạo về quân y tại trường ứng dụng Val-de-Grâce ở Paris, sau đó công tác trong hệ thống y tế quân đội Pháp.
Ngay từ thời kỳ đầu của sự nghiệp, Hocquard đã quan tâm đến nhiếp ảnh như một thú chơi và như một phương tiện quan sát khoa học. Năm 1881, ông cùng một số đồng nghiệp tham gia công bố công trình liên quan đến việc ứng dụng ảnh chụp trong nhãn khoa. Hoạt động này cho thấy ông đã có kinh nghiệm kỹ thuật tương đối vững trước khi mang máy ảnh sang châu Á.
Cuối năm 1883, trong bối cảnh quân đội Pháp tăng cường hoạt động ở Bắc Kỳ, Hocquard tình nguyện gia nhập lực lượng viễn chinh. Ông lên đường vào tháng 1 năm 1884 và đến Hải Phòng khoảng một tháng sau đó. Từ năm 1884 đến năm 1886, ông vừa làm nhiệm vụ của một bác sĩ quân y, vừa chụp ảnh tại nhiều nơi mà đơn vị đi qua.
Hành trình của Hocquard gắn với các địa danh như Hải Phòng, Hà Nội, Sơn Tây, Bắc Ninh, Nam Định, Hưng Hóa, Tuyên Quang và Lạng Sơn. Tư liệu được xuất bản sau này còn cho thấy ông có mặt tại một số nơi ở Trung Kỳ, trong đó có Huế và Đà Nẵng. Phạm vi hoạt động rộng giúp kho ảnh và ghi chép của ông bao quát nhiều loại không gian, từ đô thị, thành lũy, bến sông đến làng quê và cung đình.
Sau khi trở về Pháp, Hocquard tiếp tục công tác trong ngành quân y. Năm 1894, ông tham gia cuộc viễn chinh của Pháp tại Madagascar và để lại thêm một tập hợp ảnh cùng nhật ký về vùng đất này. Ông qua đời ngày 11 tháng 1 năm 1911 tại Lyon.
Ngày nay, Hocquard thường được nhắc đến đồng thời với ba vai trò: bác sĩ quân y, người đi thực địa và nhiếp ảnh gia. Dẫu vậy, không nên tách sự nghiệp nhiếp ảnh của ông khỏi hoạt động bành trướng thuộc địa của Pháp cuối thế kỷ XIX. Chính vị trí trong quân đội tạo điều kiện để ông di chuyển, tiếp cận thành trì, doanh trại, quan lại và những sự kiện mà một người chụp ảnh bình thường khó có thể chứng kiến.
Bối cảnh Việt Nam trong thời gian Hocquard chụp ảnh
Những năm 1884–1886 là một giai đoạn đặc biệt phức tạp trong lịch sử Việt Nam. Sau các cuộc tấn công quân sự và những hiệp ước được ký dưới sức ép của Pháp, triều Nguyễn dần mất quyền tự chủ trong nhiều lĩnh vực. Bắc Kỳ trở thành chiến trường của các lực lượng Pháp, quân Thanh, quân triều đình và nhiều lực lượng vũ trang địa phương.
Ngày 6 tháng 6 năm 1884, Hòa ước Patenôtre được ký kết, đặt cơ sở cho chế độ bảo hộ của Pháp tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Tuy nhiên, việc ký hiệp ước không đồng nghĩa mọi cuộc đối đầu lập tức chấm dứt. Hoạt động quân sự vẫn diễn ra ở nhiều nơi, đặc biệt dọc các tuyến giao thông, sông ngòi và những vùng thành lũy có vị trí chiến lược.
Trong bối cảnh ấy, Hocquard không đến Việt Nam như một du khách độc lập. Ông có mặt trong một lực lượng đang tham gia chiến tranh và từng bước thiết lập quyền kiểm soát thuộc địa. Nhiều bức ảnh của ông ghi lại doanh trại, pháo binh, binh lính, tù binh, thành quách sau giao tranh hay các lực lượng bản địa được Pháp tuyển dụng.
Nhưng bên ngoài chiến trường, xã hội Việt Nam vẫn vận hành với những sinh hoạt lâu đời. Chợ tiếp tục họp, thuyền bè tiếp tục đi lại, người dân làm gốm, buôn bán, vận chuyển hàng hóa, biểu diễn nghệ thuật và thực hành tín ngưỡng. Chính sự đan xen giữa chiến tranh và đời sống thường ngày làm nên chiều sâu đặc biệt của bộ ảnh.
Các tên gọi “Tonkin”, “Annam” hoặc “Cochinchine” xuất hiện trong chú thích ảnh phản ánh hệ thống địa danh và cách phân chia lãnh thổ của người Pháp đương thời. Khi chuyển sang tiếng Việt hiện nay, “Tonkin” thường được dịch là Bắc Kỳ, “Annam” là Trung Kỳ hoặc đôi khi được dùng để chỉ người Việt nói chung, còn “Cochinchine” là Nam Kỳ. Những thuật ngữ này cần được hiểu trong bối cảnh lịch sử, không nên sử dụng tùy tiện để gọi con người và vùng miền Việt Nam ngày nay.
Giới hạn và góc nhìn thuộc địa trong bộ ảnh
Nhiếp ảnh gia quyết định điều gì được nhìn thấy
Mỗi bức ảnh bắt đầu từ lựa chọn của người cầm máy: chụp ai, ở đâu, vào thời điểm nào và đặt nhân vật ra sao. Những gì nằm ngoài khung hình sẽ không xuất hiện trong ký ức thị giác mà bức ảnh tạo ra.
Hocquard có điều kiện tiếp cận doanh trại, quan lại, người phiên dịch và các địa điểm do quân Pháp kiểm soát. Ngược lại, tiếng nói của người dân chống lại sự xâm lược, những gia đình mất người thân hay cộng đồng phải rời bỏ nơi cư trú ít khi được ghi nhận bằng danh tính và lời kể.
Vì thế, dù số lượng ảnh phong phú, bộ ảnh vẫn chỉ đại diện cho một phần thực tại.
Chú thích có thể tạo định kiến
Chú thích ảnh bằng tiếng Pháp thường rút gọn con người thành nhóm nghề nghiệp, tộc người hoặc địa vị xã hội. Một số thuật ngữ mang sắc thái miệt thị hoặc thể hiện tư tưởng phân cấp chủng tộc phổ biến trong thời kỳ thuộc địa.
Khi dịch và công bố lại, không nên sao chép máy móc những cách gọi ấy. Nếu cần giữ nguyên để nghiên cứu, nên đặt trong ngoặc kép và giải thích rằng đây là thuật ngữ lịch sử, không phải cách gọi được chấp nhận hiện nay.
Việc đổi hoàn toàn chú thích cũ cũng có thể làm mất dấu tư tưởng của người tạo ảnh. Cách hợp lý là phân biệt rõ “chú thích gốc” với “mô tả biên tập hiện nay”.
Cảnh dàn dựng không đồng nghĩa ảnh vô giá trị
Một bức chân dung được dàn dựng vẫn có thể lưu giữ trang phục, dụng cụ và gương mặt có thật. Vấn đề là không nên giới thiệu nó như khoảnh khắc hoàn toàn tự nhiên nếu chưa có căn cứ.
Khi xem nhóm nghệ sĩ, lính, người lao động hoặc gia đình được xếp thành hàng, người đọc nên tự hỏi ai đã lựa chọn vị trí, đạo cụ và tư thế. Câu hỏi ấy giúp nhận ra quan hệ giữa người chụp và người được chụp.
Nhìn lại Hocquard từ góc độ lịch sử văn hóa
Charles-Édouard Hocquard không phải người Việt và cũng không đứng ngoài những xung đột của thời đại. Ông đến Việt Nam trong quân phục của một lực lượng viễn chinh. Điều đó tạo nên giới hạn không thể bỏ qua khi đánh giá các ghi chép và hình ảnh do ông để lại.
Nhưng chính những bức ảnh ấy lại đang trở thành một phần của kho tư liệu về lịch sử Việt Nam. Giá trị của chúng không phụ thuộc vào việc người xem đồng tình với mục đích ban đầu của người chụp. Quan trọng hơn là khả năng đọc lại, đối chiếu và đặt hình ảnh vào một cách diễn giải có trách nhiệm.
