Cờ tướng trong văn hóa dân gian Việt Nam: thú chơi đầu làng, hội xuân, cờ người và những câu nói, câu thơ lưu truyền xưa.
Cờ tướng là một thú chơi quen thuộc trong đời sống người Việt qua nhiều thế hệ. Một bàn cờ nhỏ đặt dưới mái hiên, bên quán nước, trong sân đình hay góc công viên có thể quy tụ người chơi và người xem ở nhiều độ tuổi. Có người đến để thi đấu, có người chỉ ngồi theo dõi vài nước cờ, có người góp chuyện về một thế khai cuộc hoặc nhớ lại những danh kỳ của địa phương. Từ một trò chơi trí tuệ, cờ tướng dần trở thành một không gian giao tiếp cộng đồng, nơi con người luyện sự tập trung, học cách ứng xử và chia sẻ niềm vui gặp gỡ.
Trong văn hóa dân gian Việt Nam, cờ tướng không chỉ hiện diện ở bàn cờ. Hình ảnh quân Xe, quân Pháo, quân Mã, con Tốt qua sông hay thế “chiếu tướng” đã đi vào lời ăn tiếng nói, khẩu quyết truyền nghề, câu thành ngữ và một số câu thơ khuyết danh. Những hình ảnh ấy cho thấy cờ không đứng ngoài đời sống, mà trở thành một hệ biểu tượng gần gũi để người dân nói về sự tính toán, lòng kiên nhẫn, thế tiến lui, cách nhìn xa và cả những tình huống trớ trêu của con người.
Cờ tướng là gì trong đời sống văn hóa Việt Nam?
Cờ tướng là trò chơi đối kháng dành cho hai người, sử dụng bàn cờ gồm chín đường dọc và mười đường ngang, tạo thành các giao điểm để đặt quân. Chính giữa bàn cờ có một khoảng trống thường gọi là “hà” hay “sông”, chia hai bên thành hai trận tuyến. Mỗi bên có một khu vực “cửu cung”, là phạm vi hoạt động của quân Tướng và quân Sĩ.
Một bộ cờ tướng thông dụng gồm ba mươi hai quân, chia đều cho hai bên. Mỗi bên có một quân Tướng, hai quân Sĩ, hai quân Tượng, hai quân Xe, hai quân Pháo, hai quân Mã và năm quân Tốt. Tại Việt Nam, các quân cờ thường được phân biệt bằng màu đỏ và màu đen, hoặc bằng những biến thể màu sắc khác tùy từng bộ cờ. Tên quân được viết bằng chữ Hán, nhưng cách gọi và cách ghi nhớ trong đời sống hằng ngày đã được Việt hóa từ lâu.
Cờ tướng thuộc nhóm trò chơi chiến lược có quan hệ với truyền thống tượng kỳ ở khu vực Đông Á. Tuy nhiên, khi đi vào Việt Nam, trò chơi này đã gắn với không gian làng xã, hội xuân, quán nước, sân đình, gia đình và các câu lạc bộ địa phương. Vì thế, nói cờ tướng là một thú chơi dân gian Việt Nam không có nghĩa khẳng định người Việt là cộng đồng sáng tạo ra toàn bộ luật chơi từ đầu. Điều đó nhấn mạnh quá trình tiếp nhận, sử dụng, biến đổi và gìn giữ trò chơi trong đời sống văn hóa Việt.
Ở nhiều nơi, cờ tướng từng là một phần của nếp sinh hoạt thường ngày. Người cao tuổi có thể chơi cờ vào buổi sáng, sau giờ lao động hoặc trong những ngày nông nhàn. Thanh niên học cờ từ cha, ông, chú bác hay những người chơi giỏi trong xóm. Trẻ nhỏ thường bắt đầu bằng việc nhớ tên quân, quan sát thế đi rồi tập chơi những ván ngắn. Việc truyền dạy chủ yếu diễn ra bằng cách “cầm tay chỉ nước”, không nhất thiết thông qua sách vở hay lớp học chính thức.
Cờ tướng như một thú chơi dân gian
Trong tiếng Việt, từ “thú chơi” thường gợi một hoạt động được thực hiện vì niềm vui, sự thư giãn và sở thích cá nhân. Với cờ tướng, thú chơi ấy còn có thêm yếu tố học hỏi. Người chơi tìm cảm giác thắng thua và học cách quan sát, nhớ thế cờ, dự đoán nước đi và chấp nhận sai lầm.
Nhiều người bắt đầu chơi cờ bằng những ván đơn giản, chưa cần tính sâu. Họ nhớ cách Xe đi thẳng, Mã đi góc, Pháo cần có quân ngăn khi ăn, Tốt đổi hướng sau khi qua sông. Dần dần, người chơi nhận ra rằng một nước đi tưởng như có lợi trước mắt có thể để lộ điểm yếu ở phía sau. Chính trải nghiệm ấy làm nên sức hút lâu dài của cờ tướng.
Ở cấp độ dân gian, người chơi thường truyền nhau các thế khai cuộc, mẹo giữ quân hoặc những nước cờ quen thuộc. Có người thích “Pháo đầu”, có người chuộng lối đi chắc chắn, có người thích tấn công nhanh. Sự đa dạng trong phong cách chơi giúp mỗi ván cờ mang dấu ấn riêng, dù các quân và luật chơi vẫn không thay đổi.
Người xem cờ cũng là một phần của thú chơi
Bàn cờ dân gian hiếm khi chỉ có hai người. Người xem cờ thường đứng quanh bàn, theo dõi từng nước đi và có thể nhận ra những tình huống hấp dẫn trước cả người chơi. Trong một số không gian truyền thống, người xem được khuyên không nên chỉ tay, nhắc nước hoặc làm phân tâm kỳ thủ. Điều này để giữ sự công bằng và thể hiện thái độ tôn trọng người đang suy nghĩ.
Thực tế, người xem đôi khi nhìn thấy một nước đi mà người trong cuộc bỏ sót. Từ đó mới có câu “Cao cờ không bằng cao cổ”. Câu nói này không có nghĩa người đứng ngoài luôn giỏi hơn người đang thi đấu. Nó chỉ gợi một kinh nghiệm quen thuộc: khi không trực tiếp gánh áp lực quyết định, người quan sát có thể bình tĩnh nhìn ra một khả năng khác.
Giá trị của việc xem cờ nằm ở sự học hỏi. Trẻ nhỏ có thể học được tên quân cờ. Người mới chơi có thể nhận ra cách giữ thế. Người lớn tuổi có thêm cơ hội chuyện trò và gặp gỡ. Nhưng sự tham gia ấy chỉ thật sự đẹp khi người xem giữ sự chừng mực, không biến bàn cờ thành nơi tranh cãi hoặc chế giễu người thua cuộc.
Cờ tướng trong hội làng và lễ hội mùa xuân
Trong nhiều lễ hội truyền thống, cờ tướng xuất hiện như một hoạt động của phần hội. Sau những nghi thức tưởng niệm, tế lễ hoặc sinh hoạt cộng đồng, người dân có thể tham gia những trò chơi dân gian như đấu vật, kéo co, đu tiên, chọi gà, cờ người hoặc cờ tướng. Cờ tướng góp phần tạo nên không khí vui tươi, nhưng vẫn đòi hỏi sự tập trung và trật tự.
Không phải lễ hội nào cũng có hội cờ và cách tổ chức ở mỗi địa phương có thể rất khác nhau. Có nơi tổ chức vài bàn cờ nhỏ cho người dân thi đấu. Có nơi mở giải chọn kỳ thủ của các thôn, tổ dân phố hoặc câu lạc bộ. Có nơi tổ chức cờ thẻ hay cờ người để người xem theo dõi một ván cờ trên sân rộng.
Trong không gian lễ hội, cờ tướng không chỉ là cuộc so tài của hai kỳ thủ. Nó còn tạo cơ hội để cộng đồng cùng xem, cùng bàn luận và cùng chia sẻ niềm vui ngày xuân. Người thắng có thể được trao cờ, phần thưởng hoặc danh hiệu mang tính khích lệ. Người thua vẫn có thể nhận được sự tôn trọng nếu thi đấu nghiêm túc và có tinh thần đẹp.
Ba hình thức thường gặp trong hội cờ
Tư liệu về hội cờ ở một số địa phương cho thấy cờ tướng có thể xuất hiện dưới ba hình thức: cờ bàn, cờ thẻ và cờ người. Ba hình thức này cùng dựa trên luật cờ tướng, nhưng khác nhau về cách thể hiện và mức độ tham gia của cộng đồng.
| Hình thức | Đặc điểm chính | Ý nghĩa văn hóa |
|---|---|---|
| Cờ bàn | Hai kỳ thủ thi đấu trực tiếp trên bàn cờ thông thường | Gần với hình thức chơi phổ biến hằng ngày |
| Cờ thẻ | Ván cờ được biểu diễn trên bàn lớn bằng các thẻ hoặc biển quân cờ | Giúp đông người theo dõi thế trận |
| Cờ người | Người thật hóa thân thành các quân cờ trên sân rộng | Kết hợp thi đấu, diễn xướng và không khí lễ hội |
Cờ bàn là hình thức gần gũi nhất. Hai người ngồi đối diện nhau, có thể sử dụng đồng hồ hoặc chơi theo thời gian thỏa thuận. Trong hội làng, bàn cờ thường được đặt ở vị trí dễ quan sát, có trọng tài hoặc người có kinh nghiệm hỗ trợ giải quyết những tình huống cần thiết.
Cờ thẻ là hình thức giúp một ván cờ nhỏ trở nên dễ theo dõi hơn. Hai kỳ thủ vẫn có thể đánh trên bàn cờ thông thường, nhưng nước đi được truyền ra sân hoặc bàn lớn bằng những thẻ quân cờ. Nhờ đó, người xem ở xa vẫn biết quân nào đang di chuyển và thế cờ đang thay đổi ra sao.
Từ thú chơi dân gian đến thể thao trí tuệ hiện đại
Trong đời sống hiện nay, cờ tướng không còn chỉ tồn tại ở các bàn cờ tự phát. Hệ thống câu lạc bộ, giải phong trào, giải trường học, giải địa phương và giải cấp quốc gia đã giúp trò chơi phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn. Việc thành lập Liên đoàn Cờ tướng Việt Nam năm 2018 đánh dấu một bước quan trọng trong quá trình tổ chức và phát triển phong trào trên phạm vi rộng.
Thi đấu hiện đại có những yêu cầu rõ ràng hơn so với các ván cờ đầu làng. Kỳ thủ có thể phải ghi biên bản, sử dụng đồng hồ, tuân thủ điều lệ, chấp hành quyết định trọng tài và thi đấu theo thể thức được công bố trước. Các giải lớn còn có nội dung cờ tiêu chuẩn, cờ nhanh, cờ chớp hoặc các hình thức thi đấu khác tùy quy định từng năm.
Sự chuyên nghiệp hóa không làm mất đi giá trị dân gian của cờ tướng. Ngược lại, nó tạo thêm cơ hội để người chơi có năng khiếu được rèn luyện bài bản. Một người từng học cờ từ cha ông trong gia đình vẫn có thể bước vào câu lạc bộ, giải phong trào và các sân chơi cao hơn. Con đường ấy cho thấy cờ tướng có khả năng nối liền truyền thống với đời sống hiện đại.
Thi đấu và văn hóa ứng xử
Khi đã trở thành môn thể thao trí tuệ, cờ tướng càng cần đề cao tính công bằng. Người chơi phải tuân thủ thời gian, không nhờ người khác chỉ nước, không gây áp lực lên đối thủ và chấp nhận quyết định của trọng tài. Những nguyên tắc này thực ra không xa lạ với tinh thần chơi cờ dân gian, chỉ được thể hiện rõ ràng hơn trong môi trường thi đấu.
Một ván cờ hay không chỉ là ván có nhiều đòn chiến thuật đẹp mắt. Đó còn là ván mà hai bên tôn trọng nhau, không bỏ cuộc vì nóng nảy, không tranh cãi vô lý và không dùng lời lẽ xúc phạm. Trong thể thao trí tuệ, phẩm chất ứng xử giúp người chơi được tôn trọng lâu dài hơn một chiến thắng nhất thời.
