Văn hóa ứng xử trong trường học đề cao tôn trọng và trách nhiệm, góp phần xây dựng môi trường học tập an toàn, nhân văn.
Trường học là nơi học sinh tiếp nhận kiến thức, rèn luyện kỹ năng và từng bước hình thành cách nhìn về bản thân, về người khác cũng như về xã hội. Một bài học có thể kết thúc sau bốn mươi lăm phút, nhưng cách một học sinh được lắng nghe, được đối xử công bằng, biết xin lỗi khi làm sai hay biết giữ lời hứa với tập thể lại có thể theo em trong nhiều năm sau đó. Vì thế, văn hóa ứng xử trong trường học không phải là câu chuyện của vài lời chào hỏi hay những khẩu hiệu treo trên hành lang, mà là nền nếp được tạo nên từ vô số hành vi nhỏ diễn ra mỗi ngày.
Trong một môi trường giáo dục lành mạnh, sự tôn trọng và trách nhiệm luôn đi cùng nhau. Tôn trọng giúp con người nhận ra giá trị, phẩm giá và giới hạn của người khác. Trách nhiệm nhắc mỗi người biết cân nhắc hậu quả của lời nói, hành động; biết hoàn thành phần việc của mình và sửa chữa khi gây ra tổn thương hoặc sai sót. Khi hai giá trị ấy được nuôi dưỡng bền bỉ, trường học trở thành không gian an toàn để học sinh học tập, trải nghiệm, đặt câu hỏi, mắc lỗi và trưởng thành.
Văn hóa ứng xử trong trường học là gì?
Văn hóa ứng xử trong trường học có thể hiểu là hệ thống những chuẩn mực, thái độ và cách hành động được cộng đồng nhà trường cùng thừa nhận, thực hành trong các mối quan hệ hằng ngày. Đó là cách thầy cô giao tiếp với học sinh, cách học sinh cư xử với bạn bè, cách phụ huynh phối hợp với giáo viên, cách mọi người bảo vệ không gian chung và phản ứng trước mâu thuẫn.
Nói một cách gần gũi, văn hóa ứng xử trả lời cho những câu hỏi rất đời thường: Khi không đồng ý với người khác, ta sẽ nói như thế nào? Khi thấy bạn bị trêu chọc, ta im lặng hay lên tiếng bảo vệ? Khi mắc lỗi, ta đổ lỗi hay nhận trách nhiệm? Khi học sinh có khó khăn riêng, người lớn có đủ kiên nhẫn để lắng nghe hay không? Khi một phụ huynh lo lắng, giáo viên có thể trao đổi bằng tinh thần hợp tác thay vì đối đầu hay không?
Văn hóa ứng xử không chỉ bộc lộ trong những dịp trang trọng như lễ khai giảng, buổi tổng kết hay các cuộc họp phụ huynh. Nó hiện diện trong cách xếp hàng ở căng tin, cách giữ vệ sinh lớp học, cách nói chuyện trên nhóm trực tuyến, cách góp ý bài làm, cách xử lý một lời đùa quá giới hạn, hay cách một học sinh nhường chỗ cho bạn đang gặp khó khăn.
Một trường học có văn hóa ứng xử tốt không nhất thiết là nơi không có bất đồng. Bất đồng là điều tự nhiên trong đời sống tập thể. Điều quan trọng là khi bất đồng xuất hiện, mọi người có biết trao đổi bằng thái độ bình tĩnh, có biết tôn trọng sự khác biệt, có tìm được giải pháp công bằng và có sẵn sàng chịu trách nhiệm về phần việc của mình hay không.
Sự tôn trọng: nền tảng của một môi trường giáo dục nhân văn
Tôn trọng là một giá trị quen thuộc nhưng không phải lúc nào cũng được hiểu đầy đủ. Trong môi trường học đường, tôn trọng không chỉ là lễ phép với thầy cô, không nói lời thô tục hay biết chào hỏi người lớn. Những biểu hiện ấy cần thiết, nhưng chưa đủ để tạo nên một văn hóa tôn trọng đúng nghĩa.
Tôn trọng trước hết là nhìn nhận mỗi người là một cá thể có phẩm giá, có cảm xúc, có hoàn cảnh và có quyền được đối xử công bằng. Một học sinh học chậm không vì thế mà đáng bị chế giễu. Một em học giỏi cũng không nên bị áp đặt rằng phải luôn hoàn hảo. Một học sinh ít nói có thể cần thêm thời gian để hòa nhập, còn một em năng động cần được hướng dẫn để biết lắng nghe người khác. Khi người lớn và bạn bè hiểu điều đó, việc giáo dục sẽ bớt đi sự phán xét vội vàng.
Tôn trọng không đồng nghĩa với phục tùng thụ động
Trong đời sống học đường, đôi khi sự tôn trọng bị hiểu nhầm là không được đặt câu hỏi, không được nêu ý kiến khác hoặc phải im lặng trước mọi quyết định của người lớn. Cách hiểu này dễ khiến học sinh thiếu tự tin, ngại bày tỏ suy nghĩ và khó hình thành năng lực phản biện lành mạnh.
Tôn trọng thực chất cho phép con người nêu quan điểm khác biệt bằng thái độ phù hợp. Học sinh có thể chưa đồng tình với cách phân công nhiệm vụ, với một nhận xét hay với quy định của lớp, nhưng các em cần học cách trình bày ý kiến rõ ràng, có căn cứ, không xúc phạm người đối thoại. Giáo viên cũng cần tạo điều kiện để học sinh được hỏi, được giải thích và được tham gia vào những việc phù hợp với lứa tuổi.
Một lớp học chỉ có sự im lặng chưa chắc đã là lớp học có kỷ luật tốt. Có khi sự im lặng bắt nguồn từ tâm lý e ngại, sợ bị chê cười hoặc sợ bị phê bình trước đám đông. Không khí học tập tích cực là nơi học sinh có thể nói: “Em chưa hiểu”, “Em có ý kiến khác”, “Em xin thêm thời gian”, mà không bị xem là chống đối.
Văn hóa ứng xử trong các mối quan hệ ở trường học
Giữa thầy cô và học sinh
Quan hệ giữa thầy cô và học sinh là trục quan trọng của đời sống học đường. Truyền thống tôn sư trọng đạo trong văn hóa Việt Nam đề cao lòng biết ơn người dạy dỗ. Tuy nhiên, tinh thần ấy chỉ phát huy ý nghĩa đầy đủ khi được đặt trong môi trường giáo dục tôn trọng hai chiều.
Học sinh cần lễ phép, nghiêm túc trong học tập, biết tiếp nhận góp ý và không có hành vi xúc phạm thầy cô. Nhưng giáo viên cũng cần giữ sự mẫu mực trong ngôn ngữ, thái độ, cách đánh giá và cách xử lý tình huống. Uy tín của người thầy đến từ kiến thức và đến từ khả năng công bằng, bao dung, đúng mực và biết lắng nghe.
Một lời khen đúng lúc có thể khơi dậy tự tin ở học sinh. Một lời phê bình thiếu kiểm soát có thể khiến các em xấu hổ và thu mình. Điều này không có nghĩa giáo viên không được nghiêm khắc. Sự nghiêm khắc cần thiết khi đi cùng nguyên tắc rõ ràng, lý do thuyết phục và thái độ tôn trọng.
Giữa học sinh với học sinh
Bạn bè là những người cùng học, cùng chơi, cùng trải qua nhiều biến chuyển của tuổi trưởng thành. Vì thế, cách học sinh đối xử với nhau góp phần quyết định không khí của lớp học.
Tôn trọng bạn bè có thể bắt đầu từ việc gọi đúng tên, không dùng biệt danh gây tổn thương, không bình phẩm ngoại hình, hoàn cảnh gia đình, khả năng học tập hoặc những đặc điểm riêng tư. Trách nhiệm với bạn bè là không lôi kéo người khác vào hành vi sai, không thờ ơ khi bạn có dấu hiệu buồn bã, cô lập hoặc bị bắt nạt.
Cần đặc biệt chú ý đến những kiểu tổn thương không dễ nhìn thấy: tẩy chay trong nhóm chat, trêu chọc lặp đi lặp lại, chia sẻ ảnh riêng tư, đặt biệt danh mang tính miệt thị, cố tình loại một bạn ra khỏi hoạt động chung. Những hành vi ấy có thể không ồn ào như một vụ xô xát, nhưng vẫn làm người bị ảnh hưởng cảm thấy bị bỏ rơi và mất an toàn.
Ứng xử trên môi trường số: phần kéo dài của đời sống học đường
Ngày nay, lớp học không kết thúc khi tiếng trống tan trường vang lên. Nhóm trò chuyện, mạng xã hội, lớp học trực tuyến và các nền tảng chia sẻ nội dung đã trở thành phần kéo dài của đời sống học đường. Vì thế, văn hóa ứng xử trong trường học cần được thực hành cả trên môi trường số.
Một lời bình luận cay nghiệt, một ảnh chế, một đoạn video quay lén hay một tin đồn được chia sẻ có thể gây tổn thương không kém gì lời nói trực tiếp. Tính ẩn danh hoặc cảm giác “chỉ là đùa thôi” không làm giảm trách nhiệm của người đăng tải, bình luận hay chia sẻ lại nội dung.
Học sinh cần được hướng dẫn những nguyên tắc cơ bản: không đăng thông tin riêng tư của người khác khi chưa được đồng ý; không bình phẩm xúc phạm; không chia sẻ nội dung chưa kiểm chứng; không dùng mạng xã hội để công kích, cô lập hoặc kích động đám đông; biết lưu giữ bằng chứng và báo với người lớn khi gặp hành vi gây hại.
Giáo viên và phụ huynh cũng cần có ứng xử phù hợp trên môi trường số. Việc trao đổi về học sinh cần giữ sự chừng mực, tôn trọng tính riêng tư và tránh biến nhóm trực tuyến thành nơi phê phán công khai. Không gian số có thể hỗ trợ kết nối, nhưng chỉ thực sự có ích khi được sử dụng với ý thức trách nhiệm.
