Văn hóa Phùng Nguyên được gọi theo tên di chỉ đầu tiên được phát hiện năm 1959, ở xã Kinh Kệ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.
Văn hóa Phùng Nguyên là một trong những dấu mốc quan trọng của khảo cổ học Việt Nam khi tìm hiểu thời kỳ tiền sử ở lưu vực sông Hồng. Những lớp đất cổ, mảnh gốm, công cụ đá, đồ trang sức và dấu tích cư trú còn lại không kể cho chúng ta một câu chuyện hoàn chỉnh như sử biên niên, nhưng lại mở ra nhiều dữ liệu quý về đời sống cư dân cách nay hàng nghìn năm.
Tên gọi “Phùng Nguyên” không phải tên của một quốc gia cổ, một triều đại hay một cộng đồng dân tộc được ghi chép rõ trong thư tịch. Đây là tên một văn hóa khảo cổ, được các nhà nghiên cứu đặt theo di chỉ Phùng Nguyên ở Phú Thọ – nơi những dấu tích tiêu biểu đầu tiên được phát hiện và nghiên cứu. Từ các hiện vật, khảo cổ học nhận ra một hệ thống đặc điểm tương đồng về nơi cư trú, công cụ, đồ gốm, kỹ thuật chế tác và đời sống vật chất tại nhiều địa điểm thuộc vùng trung du, đồng bằng Bắc Bộ.
Văn hóa Phùng Nguyên là gì?
Trong khảo cổ học, “văn hóa” không chỉ những giá trị tinh thần theo nghĩa hiện đại như lễ hội, tín ngưỡng hay phong tục. Một văn hóa khảo cổ thường được xác lập khi nhiều di chỉ trong cùng không gian và thời gian có những đặc điểm vật chất tương đồng: kiểu công cụ, đồ gốm, cách chế tác, dấu tích cư trú, hình thức mai táng và môi trường sinh sống.
Văn hóa Phùng Nguyên được nhận diện chủ yếu qua hệ thống công cụ đá được chế tác công phu, đồ trang sức đá phong phú, đồ gốm có hoa văn đặc trưng và những dấu hiệu đầu tiên liên quan đến đồng thau. Các di tích thuộc văn hóa này phân bố chủ yếu ở lưu vực sông Hồng, với vùng Phú Thọ và Vĩnh Phúc cũ thường được xem là địa bàn lõi.
Nhiều nhà nghiên cứu xếp Văn hóa Phùng Nguyên vào sơ kỳ thời đại đồng thau ở Bắc Bộ. Tuy nhiên, cũng có quan điểm nhấn mạnh rằng phần lớn công cụ trong đời sống vẫn là đá, tre, gỗ và xương; dấu tích kim loại còn khá ít. Vì vậy, có thể hiểu đây là một giai đoạn chuyển tiếp từ hậu kỳ đá mới sang thời đại kim khí, thay vì hình dung đó là một xã hội đã phổ biến rộng rãi công cụ đồng.
Cách gọi “văn hóa Phùng Nguyên” không có nghĩa toàn bộ cư dân trong phạm vi rộng lớn ấy hoàn toàn giống nhau. Trong một không gian hàng nghìn năm trước, các nhóm cư dân có thể khác nhau về môi trường sống, nguồn nguyên liệu, quy mô làng và cách tổ chức sản xuất. Điều khảo cổ học nhận diện là những nét chung đủ rõ để xếp các địa điểm ấy vào cùng một truyền thống văn hóa.
Di chỉ Phùng Nguyên và nơi bắt đầu của tên gọi
Di chỉ Phùng Nguyên được phát hiện năm 1959 tại khu vực thôn Phùng Nguyên, khi đó thuộc xã Kinh Kệ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Theo địa danh hành chính hiện nay, khu vực này thuộc xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ.
Việc phát hiện di chỉ đã tạo ra một bước ngoặt cho khảo cổ học Việt Nam. Từ những lớp đất có di vật đá và gốm, các nhà nghiên cứu dần nhận ra đây không phải là một địa điểm đơn lẻ mà là đại diện cho một truyền thống khảo cổ rộng hơn. Những cuộc khảo sát, thám sát và khai quật sau đó ở Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Bắc Ninh cùng nhiều khu vực lân cận đã bổ sung thêm dữ liệu, làm rõ diện mạo của Văn hóa Phùng Nguyên.
Di chỉ khảo cổ Phùng Nguyên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 295/QĐ-BVHTTDL ngày 20 tháng 10 năm 2009. Việc xếp hạng cho thấy giá trị của địa điểm nằm ở các hiện vật đã được đưa vào bảo tàng và chính tầng văn hóa dưới lòng đất – nơi lưu giữ thông tin về cư dân cổ, môi trường sống và lịch sử phát triển của vùng đất.
Một điểm cần lưu ý là di chỉ khảo cổ không giống một công trình cổ có thể nhìn thấy nguyên vẹn trên mặt đất. Nhiều giá trị quan trọng nằm trong lớp đất, trong vị trí các hố đen, dấu tích bếp, mảnh gốm, vết cột, khu mộ hoặc phế tích xưởng chế tác. Bởi vậy, bảo tồn di chỉ khảo cổ đòi hỏi cách tiếp cận khác với bảo tồn đình, chùa hay đền miếu.
Niên đại của Văn hóa Phùng Nguyên
Văn hóa Phùng Nguyên thường được đặt trong khoảng trên 4.000 đến khoảng 3.500 năm cách ngày nay. Nếu quy đổi theo cách tính phổ biến, giai đoạn này tương ứng với phần cuối thiên niên kỷ III trước Công nguyên và nửa đầu thiên niên kỷ II trước Công nguyên.
Tuy vậy, niên đại khảo cổ không phải lúc nào cũng có một con số tuyệt đối cho toàn bộ nền văn hóa. Mỗi di chỉ có lớp đất, mẫu vật và điều kiện nghiên cứu khác nhau. Có địa điểm được xác định là sớm hơn, có địa điểm phát triển muộn hơn hoặc có tầng văn hóa nối tiếp sang Đồng Đậu. Vì thế, khi tìm hiểu, nên coi khoảng niên đại nêu trên là khung thời gian chung thay vì mốc chính xác cho mọi làng cổ Phùng Nguyên.
Các nhà nghiên cứu thường chia Văn hóa Phùng Nguyên thành ba giai đoạn: Phùng Nguyên sớm, Phùng Nguyên cổ điển và Phùng Nguyên muộn. Cách phân kỳ này dựa vào sự thay đổi của đồ gốm, công cụ đá, địa tầng và vị trí cư trú.
Ở giai đoạn sớm, nhiều di tích phân bố trên các đồi gò cao gần sông lớn. Sang giai đoạn cổ điển, số lượng địa điểm tăng lên, phạm vi phân bố mở rộng hơn. Đến giai đoạn muộn, một số cộng đồng có xu hướng tiến dần xuống các khu đất thấp, gần đồng bằng rộng lớn và nguồn nước thuận lợi hơn.
Sự thay đổi ấy cho thấy cư dân không đứng yên trong một môi trường cố định. Họ đã thích nghi với điều kiện tự nhiên, lựa chọn địa điểm ở phù hợp hơn và từng bước mở rộng không gian sinh sống. Tuy nhiên, đây là kết quả suy luận từ phân bố di chỉ và cảnh quan cổ; không nên hình dung quá đơn giản rằng toàn bộ cư dân cùng lúc “di cư” theo một hướng duy nhất.
Công cụ đá: kỹ thuật chế tác đạt trình độ cao
Đồ đá là nhóm hiện vật nổi bật nhất của Văn hóa Phùng Nguyên. Người xưa không chỉ nhặt đá có sẵn để sử dụng mà đã lựa chọn nguyên liệu phù hợp với từng mục đích. Những loại đá cứng được dùng làm rìu, bôn, đục, dao; đá mịn và đẹp hơn có thể dùng chế tác vòng tay, khuyên tai, nhẫn hoặc hạt chuỗi.
Gốm Phùng Nguyên và thế giới hoa văn cổ
Nếu công cụ đá phản ánh kỹ thuật lao động, đồ gốm Phùng Nguyên lại cho thấy rõ năng lực sáng tạo hình thức và tư duy trang trí của cư dân cổ. Số lượng mảnh gốm được tìm thấy ở các di chỉ thường rất lớn, với nhiều loại hình bình, vò, thố, bát, mâm bồng và đồ dùng phục vụ sinh hoạt.
Gốm Phùng Nguyên có cả loại gốm chắc và gốm xốp. Người thợ phải chọn đất, pha chất độn, tạo dáng, làm khô và nung. Chất lượng mỗi đồ gốm có thể khác nhau tùy công dụng: đồ chứa đựng, nấu nướng, đồ dùng thường nhật hay vật có tính chất đặc biệt.
Điểm dễ nhận biết của gốm Phùng Nguyên là hoa văn phong phú. Người xưa sử dụng các kỹ thuật khắc vạch, in chấm, in lăn, đập văn và tạo các dải trang trí trên thân gốm. Những nét chữ S, đường cong, mô-típ hình học và các mảng hoa văn lặp lại tạo nên diện mạo riêng cho loại gốm này.
Hoa văn không đơn giản là phần trang trí phụ. Nó phản ánh khả năng tổ chức hình ảnh trên bề mặt đồ vật, cảm nhận về nhịp điệu, sự đối xứng và tính lặp lại. Việc tạo ra hoa văn đều đặn trên đồ gốm cũng cho thấy người thợ có kỹ năng thực hành ổn định.
Ở một số giai đoạn sớm, có hiện tượng dùng chất màu trắng để làm nổi các rãnh hoa văn. Đây là chi tiết đáng chú ý vì cho thấy người thợ quan tâm đến hình dáng và tìm cách tạo hiệu quả thị giác trên bề mặt sản phẩm.
Tuy nhiên, không nên vội gán mọi hoa văn với những biểu tượng tôn giáo, vũ trụ hoặc tín ngưỡng cụ thể. Một số cách diễn giải có thể hấp dẫn, nhưng khi chưa có tư liệu trực tiếp, cần coi đó là giả thuyết hơn là kết luận.
