Thống kê các lễ hội tháng 9 Âm lịch tại Việt Nam theo ngày, địa phương, loại hình và nét văn hóa truyền thống tiêu biểu.
Tháng 9 Âm lịch là thời điểm mùa thu bước vào giai đoạn cuối tại miền Bắc, mùa mưa dần kết thúc ở Nam Bộ và nhiều cộng đồng chuẩn bị chuyển sang chu kỳ sinh hoạt cuối năm. So với tháng Giêng hoặc tháng Tám, số lượng lễ hội lớn trong tháng Chín không quá dày đặc, nhưng đây lại là thời điểm tập trung một số lễ hội Phật giáo, hội chùa và ngày tưởng niệm danh nhân có giá trị đặc biệt.
Nổi bật nhất ở đồng bằng Bắc Bộ là các lễ hội mùa thu tưởng niệm Thiền sư Không Lộ và Nguyễn Minh Không. Chùa Keo tại xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên tổ chức hội thu vào trung tuần tháng Chín. Tại tỉnh Ninh Bình, chùa Keo Hành Thiện và chùa Cổ Lễ cũng mở hội từ ngày 13 đến ngày 16 để tưởng nhớ Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, kết hợp lễ Phật, rước, tế, bơi chải và nhiều sinh hoạt dân gian.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 9 Âm lịch
Không phải mọi ngày lễ trong tháng Chín đều là lễ hội công cộng có phần lễ, phần hội và chương trình đón khách. Có thể phân biệt một số nhóm chính:
- Lễ hội truyền thống tại chùa, đình, đền và di tích lịch sử.
- Lễ tiết được thực hành trong phạm vi gia đình hoặc cộng đồng nhỏ.
- Ngày giỗ danh nhân, ngày kỵ thần và ngày lệ của từng di tích.
- Ngày lễ Phật giáo được tổ chức tại nhiều cơ sở tôn giáo.
- Phong tục tạ mộ, tưởng niệm tổ tiên của một số dân tộc.
- Lễ hội có lịch thay đổi theo từng chùa hoặc từng năm.
Một số lễ hội có ngày lệ tương đối ổn định nhưng chương trình cụ thể có thể được mở rộng. Chẳng hạn, hội thu chùa Keo theo truyền thống tập trung từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Chín, nhưng năm 2025 được tổ chức thành chuỗi hoạt động từ ngày 10 đến ngày 15.
Đối với lễ dâng y Kathina, không có một ngày tổ chức duy nhất cho tất cả chùa Khmer. Mùa dâng y kéo dài khoảng một tháng, mỗi chùa lựa chọn một ngày riêng để Phật tử có thể lần lượt tham dự tại nhiều nơi.
Danh sách trong bài ưu tiên:
- Những lễ hội có ngày lệ được tư liệu công khai xác nhận tương đối rõ.
- Những lễ hội còn được cộng đồng duy trì trong đời sống hiện nay.
- Những ngày lễ có phạm vi thực hành rộng hoặc đại diện cho một truyền thống văn hóa.
- Những sự kiện phù hợp để phát triển nội dung chuyên sâu.
- Những trường hợp cần phân biệt ngày truyền thống với lịch tổ chức của một năm cụ thể.
Danh sách không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày giỗ, lễ tế, hội làng và nghi thức dòng họ diễn ra trong tháng 9 Âm lịch trên toàn quốc.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 9 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 tháng Chín | Ngày cuối lễ Sene Dolta | Các cộng đồng Khmer Nam Bộ | Tiễn ông bà, tưởng nhớ tổ tiên và sum họp gia đình |
| Mùng 7–9 tháng Chín | Lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức | Phường Khánh Hậu, tỉnh Tây Ninh | Dâng hương, tế lễ và tưởng niệm danh tướng triều Nguyễn |
| Mùng 9 tháng Chín | Tết Trùng Cửu | Một số gia đình người Việt, người Hoa và cộng đồng dân tộc | Lễ tiết mùa thu, tưởng niệm tổ tiên và gìn giữ phong tục |
| Mùng 9 tháng Chín hoặc ngày do cộng đồng chọn | Lễ tạ mộ của người Sán Dìu | Một số cộng đồng Sán Dìu tại Quảng Ninh và vùng Đông Bắc | Sửa sang phần mộ, cúng tổ tiên và gắn kết dòng họ |
| Mùng 9 tháng Chín | Ngày lễ truyền thống của một số cộng đồng Cờ Lao | Một số địa phương miền núi phía Bắc | Cúng tổ tiên và sinh hoạt gia đình |
| Mùng 9 tháng Chín | Ngày kỵ Thiên Hậu tại một số cơ sở người Hoa | Một số miếu, hội quán và cộng đồng người Hoa | Tưởng niệm Thiên Hậu Thánh Mẫu theo lệ từng nơi |
| Mùng 10–15 tháng Chín | Lễ hội chùa Keo mùa thu | Xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên | Thờ Phật, tưởng niệm Thiền sư Không Lộ và tổ chức trò hội |
| Ngày 13–16 tháng Chín | Lễ hội chùa Keo Hành Thiện | Xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, rước và bơi chải |
| Ngày 13–16 tháng Chín | Lễ hội chùa Cổ Lễ | Xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình | Lễ Phật, tưởng niệm Nguyễn Minh Không và sinh hoạt văn hóa dân gian |
| Rằm tháng Chín | Lễ Tự tứ, mãn hạ của Phật giáo Nam tông | Các chùa Nam tông và chùa Khmer | Kết thúc ba tháng an cư mùa mưa |
| Từ ngày 16 tháng Chín đến rằm tháng Mười | Mùa lễ dâng y Kathina | Các chùa Khmer Nam Bộ | Dâng y cà sa, vật dụng và hỗ trợ đời sống chư tăng |
| Ngày 18–19 tháng Chín | Lễ vía Quán Thế Âm xuất gia | Nhiều cơ sở Phật giáo và một số cộng đồng người Hoa | Tụng niệm, thuyết pháp và thực hành lòng từ bi |
| Ngày 19 tháng Chín | Ngày tưởng niệm Lương Văn Chánh | Mộ và đền thờ tại xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk | Tri ân người có công khai khẩn, tổ chức vùng đất |
| Ngày 19 tháng Chín | Một số ngày giỗ danh nhân, tiền nhân tại địa phương | Thanh Hóa và một số tỉnh | Dâng hương, tế lễ trong phạm vi dòng họ hoặc cộng đồng |
| Trong tháng Chín | Một số lễ mừng mùa và lễ tạ ơn | Các cộng đồng nông nghiệp, miền núi | Tạ ơn mùa vụ, cúng tổ tiên và sinh hoạt cộng đồng |
Các ngày trong bảng là mốc truyền thống hoặc thời gian thường gặp. Lịch khai mạc, rước, thi đấu, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động du lịch của từng năm cần được kiểm tra qua thông báo mới nhất.
Các lễ hội vào đầu tháng 9 Âm lịch
Ngày cuối lễ Sene Dolta của người Khmer
Sene Dolta thường diễn ra trong ba ngày, từ ngày 29 tháng Tám đến mùng 1 tháng Chín Âm lịch. Vì vậy, ngày đầu tiên của tháng Chín cũng là ngày kết thúc một trong những dịp lễ quan trọng của người Khmer Nam Bộ.
Lễ được tổ chức tại gia đình, chùa Phật giáo Nam tông Khmer và không gian chung của phum sóc. Các gia đình tưởng nhớ ông bà, cha mẹ và người thân đã mất; chuẩn bị cơm, bánh và lễ vật dâng cúng; sau đó mang thức ăn đến chùa để cúng dường chư tăng.
Ngày cuối thường gắn với nghi thức tiễn ông bà theo quan niệm truyền thống. Các thành viên trong gia đình cùng dùng bữa, thăm hỏi họ hàng và tham gia hoạt động tại chùa.
Sene Dolta thể hiện đạo lý biết ơn tổ tiên, tương tự về tinh thần với một số lễ báo hiếu của các cộng đồng khác nhưng không nên đồng nhất với Vu Lan của Phật giáo Bắc tông. Lễ có lịch, nghi thức và nền tảng văn hóa riêng của người Khmer.
Lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức
Lễ giỗ Quận công Nguyễn Huỳnh Đức được tổ chức từ mùng 7 đến mùng 9 tháng 9 Âm lịch tại khu vực lăng mộ và đền thờ thuộc phường Khánh Hậu, tỉnh Tây Ninh.
Nguyễn Huỳnh Đức là một võ tướng có vai trò quan trọng dưới triều Nguyễn. Sau khi qua đời, ông được gia tộc và người dân địa phương tưởng nhớ qua các nghi thức cúng giỗ, dâng hương và tế lễ.
Trong ba ngày lễ, con cháu dòng họ Nguyễn Huỳnh, người dân và khách thập phương về viếng lăng, dự tế và tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp của ông. Đây vừa là ngày giỗ gia tộc vừa là sinh hoạt văn hóa có phạm vi cộng đồng.
Theo thông tin của cơ quan quản lý tôn giáo địa phương, lễ được duy trì hằng năm từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Chín và thu hút đông người tham dự.
Nội dung chi tiết về Nguyễn Huỳnh Đức cần làm rõ tên di tích, địa chỉ hiện hành, niên đại lăng mộ, thân thế và các chức vụ của ông; tránh chỉ dựa vào truyền thuyết hoặc lời kể chưa được đối chiếu.
Các lễ hội không có ngày cố định trong tháng Chín
Một số lễ mừng mùa
Tháng Chín là thời điểm một số vùng miền núi và Tây Nguyên bắt đầu thu hoạch lúa. Một số cộng đồng có thể làm lễ mừng lúa mới, cúng kho lúa hoặc tạ ơn sau vụ mùa.
Ngày tổ chức phụ thuộc giống lúa, thời tiết và tiến độ thu hoạch của từng làng, không có lịch chung cho toàn bộ một dân tộc.
Một số lễ mừng cơm mới có thể diễn ra vào tháng Tám, tháng Chín, tháng Mười hoặc muộn hơn. Vì vậy, chỉ nên ghi vào lịch tháng Chín khi đã xác định rõ cộng đồng và thông báo của năm cụ thể.
Lễ hoa cúc và hoạt động Trùng Cửu
Một số chùa hoặc khu văn hóa từng tổ chức chương trình hoa cúc vào mùng 9 tháng 9, khai thác ý nghĩa Tết Trùng Cửu.
Có nơi tổ chức theo chu kỳ nhiều năm chứ không diễn ra thường niên. Chẳng hạn, chương trình hoa cúc tại chùa Ba Vàng từng được công bố theo chu kỳ ba năm.
Những sự kiện này nên được ghi là chương trình văn hóa hoặc lễ hội của một năm cụ thể, không nên mặc định là lễ hội truyền thống hằng năm trên toàn quốc.
Những lễ hội không nên tự động xếp vào tháng 9 Âm lịch
Lễ hội Katê của người Chăm
Katê được tính theo lịch Chăm, thường diễn ra vào ngày đầu tháng Bảy theo lịch của cộng đồng Chăm Bàlamôn.
Ngày này có thể rơi vào tháng Chín hoặc tháng Mười Dương lịch, nhưng không cố định theo tháng 9 Âm lịch của người Việt.
Vì vậy, không nên đưa Katê vào danh sách lễ hội tháng 9 Âm lịch nếu chỉ dựa vào việc một năm cụ thể hai loại lịch tình cờ trùng nhau.
Khi xác định thời gian lễ Katê, cần sử dụng lịch Chăm làm cơ sở rồi mới quy đổi sang ngày Dương lịch của năm tổ chức.
Oóc Om Bóc
Oóc Om Bóc của người Khmer diễn ra vào rằm tháng 10 Âm lịch, không thuộc tháng Chín.
Một số hoạt động chuẩn bị, tập luyện ghe Ngo hoặc chương trình quảng bá có thể bắt đầu từ tháng trước, nhưng ngày lễ cúng Trăng vẫn thuộc tháng Mười.
Tết Trung Thu và Sene Dolta
Tết Trung Thu diễn ra vào rằm tháng Tám. Sene Dolta bắt đầu từ ngày 29 tháng Tám và kết thúc vào mùng 1 tháng Chín.
Do lễ Sene Dolta kéo dài qua hai tháng, chỉ ngày cuối thuộc lịch tháng Chín. Không nên ghi toàn bộ lễ là lễ hội bắt đầu trong tháng Chín.
