Thống kê các lễ hội diễn ra trong tháng 1 Âm lịch tại Việt Nam theo ngày, địa phương và loại hình văn hóa đầu xuân tiêu biểu.
Tháng 1 Âm lịch, thường được gọi là tháng Giêng, là mùa lễ hội sôi động nhất trong năm tại Việt Nam. Sau những ngày Tết Nguyên đán, người dân ở nhiều địa phương bắt đầu mở hội tại đình, đền, chùa, miếu, danh thắng và không gian sinh hoạt chung của cộng đồng.
Lễ hội tháng Giêng rất đa dạng về quy mô và loại hình. Có những lễ hội tưởng niệm anh hùng dân tộc và người có công dựng nước, giữ nước; những ngày hội gắn với Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, Thành hoàng và các vị thần dân gian; những nghi lễ xuống đồng, cầu mùa, mở cửa rừng; cùng các hội vật, đua thuyền, hát giao duyên và trò diễn truyền thống.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 1 Âm lịch
Việt Nam có hàng nghìn lễ hội, ngày tiệc làng và nghi lễ đầu năm. Riêng tháng Giêng, nhiều địa phương có hàng chục đến hàng trăm ngày hội diễn ra tại các đình, đền, chùa và bản làng.
Không phải mọi lễ hội đều có tư liệu được công bố rộng rãi. Nhiều ngày kỵ thần hoặc hội làng nhỏ chỉ được ghi lại trong hương ước, thần tích, gia phả và ký ức của cộng đồng địa phương. Một số lễ hội cũng thay đổi quy mô hoặc tạm dừng phần hội do điều kiện tổ chức và yêu cầu bảo đảm an toàn.
Danh sách dưới đây tập trung vào:
- Các lễ hội tiêu biểu có ngày lệ tương đối rõ ràng.
- Những lễ hội đã được cơ quan văn hóa hoặc chính quyền địa phương giới thiệu.
- Những lễ hội có phạm vi ảnh hưởng rộng hoặc mang bản sắc đặc trưng của một cộng đồng.
- Một số lễ hội quy mô làng xã giúp thể hiện sự phong phú của văn hóa tháng Giêng.
- Các nghi lễ không có ngày thống nhất nhưng thường diễn ra trong tháng đầu năm.
Thời gian được ghi chủ yếu là ngày truyền thống theo Âm lịch. Chương trình khai mạc, biểu diễn, thi đấu và các hoạt động mở rộng có thể được điều chỉnh theo kế hoạch từng năm.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 1 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội | Địa phương, cộng đồng tiêu biểu | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| Từ mùng 2 tháng Giêng | Lễ hội Chùa Hương | Xã Hương Sơn, thành phố Hà Nội | Hành hương, lễ Phật và tham quan quần thể Hương Sơn; lễ khai hội thường vào mùng 6 |
| Mùng 3–10 tháng Giêng | Lễ hội Gầu Tào | Một số cộng đồng người Mông ở miền núi phía Bắc | Cầu phúc, cầu sức khỏe, cầu con và tổ chức vui hội đầu năm |
| Mùng 4–6 tháng Giêng | Hội rước pháo Đồng Kỵ | Phường Đồng Nguyên, tỉnh Bắc Ninh | Rước pháo, rước quan đám, tế lễ và trò chơi dân gian |
| Mùng 4–6 tháng Giêng | Lễ hội làng Mai Động | Thành phố Hà Nội | Tưởng niệm tướng Tam Trinh và tổ chức hội vật |
| Mùng 5 tháng Giêng | Lễ hội Gò Đống Đa | Phường Đống Đa, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa và Hoàng đế Quang Trung |
| Mùng 5 tháng Giêng | Một số hội Lồng Tồng | Cộng đồng Tày, Nùng tại Lạng Sơn và vùng Việt Bắc | Xuống đồng, cầu mùa và vui hội đầu xuân |
| Mùng 5–7 tháng Giêng | Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn | Phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình | Tái hiện nghi thức vua xuống ruộng cày đầu năm |
| Mùng 5–6 tháng Giêng | Lễ hội Cổ Loa | Xã Đông Anh, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm An Dương Vương và nhà nước Âu Lạc |
| Mùng 6–7 tháng Giêng | Hội Gióng đền Sóc | Xã Sóc Sơn, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Thánh Gióng, dâng hoa tre và rước lễ vật |
| Mùng 6–8 tháng Giêng | Lễ hội đền Hai Bà Trưng | Xã Mê Linh, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Hai Bà Trưng và cuộc khởi nghĩa năm 40 |
| Mùng 6 tháng Giêng | Hội xuân chùa Bái Đính | Phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình | Lễ Phật, tưởng niệm tiền nhân và hành hương đầu xuân |
| Mùng 6 tháng Giêng | Lễ hội đền Đuổm | Xã Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên | Tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh |
| Mùng 6–8 tháng Giêng | Lễ hội Khai hạ của người Mường | Một số vùng văn hóa Mường thuộc tỉnh Phú Thọ | Xuống đồng, mở cửa rừng và cầu mùa |
| Mùng 7 tháng Giêng | Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ | Xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ | Tưởng niệm Tổ Mẫu Âu Cơ trong ngày Tiên giáng |
| Đêm mùng 7, ngày mùng 8 | Chợ Viềng Xuân | Một số địa phương thuộc tỉnh Ninh Bình | Phiên chợ đầu năm, trao đổi cây giống, nông cụ và đồ dùng |
| Mùng 8–12 tháng Giêng | Các hội Lồng Tồng | Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng Việt Bắc | Cúng thần nông nghiệp, xuống đồng và trò chơi dân tộc |
| Mùng 9 tháng Giêng | Hội xuân Ngọa Vân | Tỉnh Quảng Ninh | Hành hương trong không gian di tích nhà Trần và Phật giáo Trúc Lâm |
| Mùng 10 tháng Giêng | Hội xuân Yên Tử | Phường Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh | Tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông và hành hương Trúc Lâm |
| Mùng 10 tháng Giêng | Hội vật làng Sình | Phường Dương Nỗ, thành phố Huế | Hội vật đầu xuân, đề cao sức khỏe và tinh thần thượng võ |
| Mùng 10–12 tháng Giêng | Lễ hội Bủng Kham | Vùng Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn | Xuống đồng, cấy lúa tượng trưng, hát Sli, Lượn và vui hội |
| Mùng 11 tháng Giêng | Lễ hội đền Sái | Thành phố Hà Nội | Tục rước vua giả và thực hành nghi vệ Thiên tử |
| Mùng 11–12 tháng Giêng | Lễ hội Trò Trám | Xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ | Trò diễn nghề nghiệp và nghi lễ phồn thực dân gian |
| Mùng 11–13 tháng Giêng | Lễ hội đền Phù Ủng | Xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên | Tưởng niệm danh tướng Phạm Ngũ Lão |
| Mùng 12 tháng Giêng | Lễ hội đền Bà Chúa Kho | Phường Vũ Ninh, tỉnh Bắc Ninh | Tưởng niệm Bà Chúa Kho và sinh hoạt tín ngưỡng đầu năm |
| Mùng 12–13 tháng Giêng | Hội Lim | Xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh | Hát Quan họ, tế lễ, rước và sinh hoạt văn hóa Kinh Bắc |
| Mùng 12–13 tháng Giêng | Hội Phết Hiền Quan | Khu vực Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ | Rước kiệu, tế lễ và tưởng niệm Thiều Hoa công chúa |
| Mùng 13–15 tháng Giêng | Lễ hội đền Vua Mai | Xã Vạn An, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm Mai Hắc Đế, rước nước và hoạt động thể thao |
| Mùng 13–15 tháng Giêng | Lễ hội Minh Thề | Thôn Hòa Liễu, xã Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng | Nghi thức thề về sự liêm chính và trách nhiệm với cộng đồng |
| Mùng 14 tháng Giêng | Lễ hội Báo Bản Nộn Khê | Tỉnh Ninh Bình | Báo công, tưởng nhớ tiền nhân khai phá và lập làng |
| Mùng 14 tháng Giêng | Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh | Khu vực Ba Vì, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Tản Viên Sơn Thánh và thực hành nghi lễ cầu mùa |
| Mùng 14–17 tháng Giêng | Lễ hội đền Và | Khu vực Sơn Tây, thành phố Hà Nội | Thờ Tản Viên Sơn Thánh, rước kiệu và tế lễ |
| Mùng 14–17 tháng Giêng | Lễ hội Từ Lương Xâm | Phường Đông Hải, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng |
| Mùng 14–16 tháng Giêng | Tết Nguyên Tiêu Hội An | Phường Hội An, thành phố Đà Nẵng | Lễ cầu an, tri ân tiền nhân và sinh hoạt tại các hội quán, đình miếu |
| Đêm 14, rạng sáng 15 | Lễ Khai ấn đền Trần | Phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình | Rước kiệu, khai ấn và tưởng niệm vương triều Trần |
| Rằm tháng Giêng | Tết Nguyên Tiêu | Nhiều gia đình, đình, chùa và cộng đồng | Lễ rằm đầu năm, cầu an và tưởng nhớ tổ tiên |
| Mùng 16–17 tháng Giêng | Lễ hội chọi trâu Hải Lựu | Xã Hải Lựu, tỉnh Phú Thọ | Tưởng niệm Thành hoàng, đề cao tinh thần thượng võ |
| Mùng 18–20 tháng Giêng | Lễ hội đền Quả Sơn | Xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm Uy Minh Vương Lý Nhật Quang |
| Mùng 22–27 tháng Giêng | Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ | Tỉnh Lạng Sơn | Rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh và tưởng niệm Thân Công Tài |
| Trong suốt tháng Giêng | Hội xuân Núi Bà Đen | Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh | Hành hương, sinh hoạt tín ngưỡng và vui hội đầu năm |
Bảng trên là danh sách các lễ hội tiêu biểu, không thể bao gồm tuyệt đối toàn bộ ngày hội tại mọi địa phương. Trong tháng Giêng còn có hàng nghìn hội đình, lễ cầu ngư, hội xuống đồng, lễ mở cửa rừng và ngày kỵ Thành hoàng được tổ chức trong phạm vi làng xã.
Các lễ hội từ mùng 1 đến mùng 5 tháng Giêng
Lễ hội Chùa Hương
Mùa lễ hội Chùa Hương thường bắt đầu từ những ngày đầu tháng Giêng và kéo dài đến tháng Ba Âm lịch. Ngày khai hội truyền thống là mùng 6 tháng Giêng, nhưng việc đón khách hành hương có thể bắt đầu sớm hơn.
Không gian lễ hội trải rộng trên quần thể Hương Sơn với hệ thống chùa, đền và động thờ Phật. Đây là một trong những mùa hội có thời gian tổ chức dài và số người tham dự đông nhất cả nước.
Khi xây dựng nội dung chi tiết, cần phân biệt rõ hoạt động lễ Phật, tham quan danh thắng và các dịch vụ du lịch trong mùa hội. Không nên diễn giải việc hành hương như một phương thức bảo đảm tài lộc hoặc thay đổi vận mệnh.
Lễ hội Gầu Tào của người Mông
Gầu Tào thường được tổ chức trong những ngày đầu tháng Giêng tại một số cộng đồng người Mông. Thời gian có thể nằm trong khoảng từ mùng 3 đến mùng 10, nhưng mỗi gia đình hoặc cộng đồng có thể lựa chọn ngày khác nhau.
Theo tập quán của một số nhóm, ban đầu Gầu Tào có thể do một gia đình đứng ra mở để thực hiện lời nguyện cầu con, cầu sức khỏe hoặc tạ ơn. Về sau, lễ hội mở rộng thành sinh hoạt chung với hát giao duyên, chơi quay, đánh yến, bắn nỏ và các trò chơi dân tộc.
Gầu Tào không có một ngày chung áp dụng cho toàn bộ người Mông. Vì vậy, lịch tổ chức cần được kiểm tra theo từng địa phương và từng năm.
Hội rước pháo Đồng Kỵ
Hội làng Đồng Kỵ diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng, trong đó lễ rước những quả pháo gỗ lớn là hình ảnh nổi bật.
Pháo trong lễ hội hiện nay là mô hình tượng trưng, được chế tác và trang trí công phu. Sau nghi thức rước pháo là rước quan đám, tế lễ, thi bánh dày, vật dân tộc và một số hoạt động văn hóa dân gian.
Lễ hội phản ánh truyền thống cộng đồng của làng nghề Đồng Kỵ, không nên đồng nhất với việc đốt pháo nổ trong đời sống ngày nay.
Các lễ hội từ ngày 11 đến rằm tháng Giêng
Lễ hội đền Sái
Lễ hội đền Sái kéo dài từ cuối tháng Chạp đến rằm tháng Giêng, trong đó tục rước vua giả vào ngày 11 là hoạt động nổi bật.
Lễ hội Trò Trám
Lễ hội Trò Trám diễn ra trong hai ngày 11 và 12 tháng Giêng tại xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ.
Trò diễn “Tứ dân chi nghiệp” mô phỏng hoạt động của các nghề sĩ, nông, công, thương bằng lời ca và động tác hài hước. Nghi lễ diễn ra lúc nửa đêm có biểu tượng phồn thực, thể hiện mong ước sinh sôi và mùa màng phát triển.
Lễ hội đền Phù Ủng
Lễ hội đền Phù Ủng có mùa hội kéo dài trong tháng Giêng, trong đó chính hội thường diễn ra từ ngày 11 đến ngày 13.
Lễ hội Bủng Kham
Bủng Kham là một lễ hội Lồng Tồng tiêu biểu của vùng Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn. Lễ chính được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng; một số năm chương trình kéo dài từ mùng 10 đến ngày 12.
Hội Lim
Hội Lim thường diễn ra vào ngày 12 và 13 tháng Giêng tại vùng Lim, tỉnh Bắc Ninh.
Không gian hội trải rộng tại nhiều làng, với những hình thức hát Quan họ tại lán hát, trên thuyền, cửa đình, cửa chùa và nhà nghệ nhân. Phần lễ có rước, tế và dâng hương tại các di tích liên quan.
Lễ hội đền Bà Chúa Kho
Ngày 12 tháng Giêng được cộng đồng xác định là ngày giỗ Bà và là mốc quan trọng của mùa lễ hội đền Bà Chúa Kho tại phường Vũ Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
Hội Phết Hiền Quan
Hội Phết Hiền Quan được tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng Giêng, trong đó ngày 13 là chính hội.
Lễ hội tưởng niệm Thiều Hoa công chúa và Mộc Trang Đại vương. Các phần truyền thống gồm rước kiệu, tế lễ, kéo quân và đánh phết.
Các lễ hội từ ngày 16 đến cuối tháng Giêng
Lễ hội chọi trâu Hải Lựu
Lễ hội chọi trâu Hải Lựu được tổ chức vào ngày 16 và 17 tháng Giêng tại tỉnh Phú Thọ.
Phần lễ có tế Thành hoàng, yết cáo và các nghi thức cộng đồng; phần hội là những trận đấu giữa các trâu được lựa chọn, chăm sóc và huấn luyện từ trước.
Lễ hội đền Quả Sơn
Lễ hội đền Quả Sơn diễn ra từ ngày 18 đến ngày 20 tháng Giêng tại xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An.
Đền thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, người có vai trò quản lý vùng Nghệ An dưới thời Lý. Lễ hội có tế lễ, rước và các hoạt động văn hóa cộng đồng.
Cần phân biệt ngày hội tháng Giêng với ngày giỗ Uy Minh Vương vào tháng Chạp.
Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ
Lễ hội diễn ra từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng tại tỉnh Lạng Sơn.
Nghi thức nổi bật là rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ vào ngày 22 và rước trở lại vào ngày 27. Lễ hội gắn với việc tưởng niệm Quan lớn Tuần Tranh và Hán Quận công Thân Công Tài.
Các hội làng cuối tháng
Từ ngày 20 đến hết tháng Giêng, nhiều làng tại Lạng Sơn, Phú Thọ, Nghệ An, Hải Phòng, Bắc Ninh và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ tiếp tục tổ chức hội đình, lễ Kỳ phúc, lễ xuống đồng và ngày kỵ Thành hoàng.
