Tháng 1 Âm lịch, thường được gọi là tháng Giêng, là mùa lễ hội sôi động nhất trong năm tại Việt Nam. Sau những ngày Tết Nguyên đán, người dân ở nhiều địa phương bắt đầu mở hội tại đình, đền, chùa, miếu, danh thắng và không gian sinh hoạt chung của cộng đồng.
Lễ hội tháng Giêng rất đa dạng về quy mô và loại hình. Có những lễ hội tưởng niệm anh hùng dân tộc và người có công dựng nước, giữ nước; những ngày hội gắn với Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, Thành hoàng và các vị thần dân gian; những nghi lễ xuống đồng, cầu mùa, mở cửa rừng; cùng các hội vật, đua thuyền, hát giao duyên và trò diễn truyền thống.
Nhiều lễ hội có ngày lệ ổn định như hội Gò Đống Đa vào mùng 5, hội Gióng đền Sóc và hội Cổ Loa vào mùng 6, lễ Tịch điền Đọi Sơn vào mùng 7, hội Lim vào ngày 12–13, lễ Khai ấn đền Trần vào đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng. Một số lễ khác kéo dài nhiều ngày hoặc được tổ chức vào thời điểm do cộng đồng lựa chọn.
Bài viết được trình bày dưới dạng thống kê, Văn Hóa Tâm Linh chỉ tập trung vào tên lễ hội, thời gian, địa phương và nội dung chính. Các thông tin chi tiết về nguồn gốc, nhân vật thờ phụng, kiến trúc di tích, diễn trình nghi lễ và giá trị di sản sẽ được triển khai trong các bài viết riêng về từng lễ hội.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 1 Âm lịch
Việt Nam có hàng nghìn lễ hội, ngày tiệc làng và nghi lễ đầu năm. Riêng tháng Giêng, nhiều địa phương có hàng chục đến hàng trăm ngày hội diễn ra tại các đình, đền, chùa và bản làng.
Không phải mọi lễ hội đều có tư liệu được công bố rộng rãi. Nhiều ngày kỵ thần hoặc hội làng nhỏ chỉ được ghi lại trong hương ước, thần tích, gia phả và ký ức của cộng đồng địa phương. Một số lễ hội cũng thay đổi quy mô hoặc tạm dừng phần hội do điều kiện tổ chức và yêu cầu bảo đảm an toàn.
Danh sách dưới đây tập trung vào:
- Các lễ hội tiêu biểu có ngày lệ tương đối rõ ràng.
- Những lễ hội đã được cơ quan văn hóa hoặc chính quyền địa phương giới thiệu.
- Những lễ hội có phạm vi ảnh hưởng rộng hoặc mang bản sắc đặc trưng của một cộng đồng.
- Một số lễ hội quy mô làng xã giúp thể hiện sự phong phú của văn hóa tháng Giêng.
- Các nghi lễ không có ngày thống nhất nhưng thường diễn ra trong tháng đầu năm.
Thời gian được ghi chủ yếu là ngày truyền thống theo Âm lịch. Chương trình khai mạc, biểu diễn, thi đấu và các hoạt động mở rộng có thể được điều chỉnh theo kế hoạch từng năm.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 1 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội | Địa phương, cộng đồng tiêu biểu | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| Từ mùng 2 tháng Giêng | Lễ hội Chùa Hương | Xã Hương Sơn, thành phố Hà Nội | Hành hương, lễ Phật và tham quan quần thể Hương Sơn; lễ khai hội thường vào mùng 6 |
| Mùng 3–10 tháng Giêng | Lễ hội Gầu Tào | Một số cộng đồng người Mông ở miền núi phía Bắc | Cầu phúc, cầu sức khỏe, cầu con và tổ chức vui hội đầu năm |
| Mùng 4–6 tháng Giêng | Hội rước pháo Đồng Kỵ | Phường Đồng Nguyên, tỉnh Bắc Ninh | Rước pháo, rước quan đám, tế lễ và trò chơi dân gian |
| Mùng 4–6 tháng Giêng | Lễ hội làng Mai Động | Thành phố Hà Nội | Tưởng niệm tướng Tam Trinh và tổ chức hội vật |
| Mùng 5 tháng Giêng | Lễ hội Gò Đống Đa | Phường Đống Đa, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa và Hoàng đế Quang Trung |
| Mùng 5 tháng Giêng | Một số hội Lồng Tồng | Cộng đồng Tày, Nùng tại Lạng Sơn và vùng Việt Bắc | Xuống đồng, cầu mùa và vui hội đầu xuân |
| Mùng 5–7 tháng Giêng | Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn | Phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình | Tái hiện nghi thức vua xuống ruộng cày đầu năm |
| Mùng 5–6 tháng Giêng | Lễ hội Cổ Loa | Xã Đông Anh, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm An Dương Vương và nhà nước Âu Lạc |
| Mùng 6–7 tháng Giêng | Hội Gióng đền Sóc | Xã Sóc Sơn, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Thánh Gióng, dâng hoa tre và rước lễ vật |
| Mùng 6–8 tháng Giêng | Lễ hội đền Hai Bà Trưng | Xã Mê Linh, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Hai Bà Trưng và cuộc khởi nghĩa năm 40 |
| Mùng 6 tháng Giêng | Hội xuân chùa Bái Đính | Phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình | Lễ Phật, tưởng niệm tiền nhân và hành hương đầu xuân |
| Mùng 6 tháng Giêng | Lễ hội đền Đuổm | Xã Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên | Tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh |
| Mùng 6–8 tháng Giêng | Lễ hội Khai hạ của người Mường | Một số vùng văn hóa Mường thuộc tỉnh Phú Thọ | Xuống đồng, mở cửa rừng và cầu mùa |
| Mùng 7 tháng Giêng | Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ | Xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ | Tưởng niệm Tổ Mẫu Âu Cơ trong ngày Tiên giáng |
| Đêm mùng 7, ngày mùng 8 | Chợ Viềng Xuân | Một số địa phương thuộc tỉnh Ninh Bình | Phiên chợ đầu năm, trao đổi cây giống, nông cụ và đồ dùng |
| Mùng 8–12 tháng Giêng | Các hội Lồng Tồng | Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng Việt Bắc | Cúng thần nông nghiệp, xuống đồng và trò chơi dân tộc |
| Mùng 9 tháng Giêng | Hội xuân Ngọa Vân | Tỉnh Quảng Ninh | Hành hương trong không gian di tích nhà Trần và Phật giáo Trúc Lâm |
| Mùng 10 tháng Giêng | Hội xuân Yên Tử | Phường Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh | Tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông và hành hương Trúc Lâm |
| Mùng 10 tháng Giêng | Hội vật làng Sình | Phường Dương Nỗ, thành phố Huế | Hội vật đầu xuân, đề cao sức khỏe và tinh thần thượng võ |
| Mùng 10–12 tháng Giêng | Lễ hội Bủng Kham | Vùng Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn | Xuống đồng, cấy lúa tượng trưng, hát Sli, Lượn và vui hội |
| Mùng 11 tháng Giêng | Lễ hội đền Sái | Thành phố Hà Nội | Tục rước vua giả và thực hành nghi vệ Thiên tử |
| Mùng 11–12 tháng Giêng | Lễ hội Trò Trám | Xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ | Trò diễn nghề nghiệp và nghi lễ phồn thực dân gian |
| Mùng 11–13 tháng Giêng | Lễ hội đền Phù Ủng | Xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên | Tưởng niệm danh tướng Phạm Ngũ Lão |
| Mùng 12 tháng Giêng | Lễ hội đền Bà Chúa Kho | Phường Vũ Ninh, tỉnh Bắc Ninh | Tưởng niệm Bà Chúa Kho và sinh hoạt tín ngưỡng đầu năm |
| Mùng 12–13 tháng Giêng | Hội Lim | Xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh | Hát Quan họ, tế lễ, rước và sinh hoạt văn hóa Kinh Bắc |
| Mùng 12–13 tháng Giêng | Hội Phết Hiền Quan | Khu vực Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ | Rước kiệu, tế lễ và tưởng niệm Thiều Hoa công chúa |
| Mùng 13–15 tháng Giêng | Lễ hội đền Vua Mai | Xã Vạn An, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm Mai Hắc Đế, rước nước và hoạt động thể thao |
| Mùng 13–15 tháng Giêng | Lễ hội Minh Thề | Thôn Hòa Liễu, xã Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng | Nghi thức thề về sự liêm chính và trách nhiệm với cộng đồng |
| Mùng 14 tháng Giêng | Lễ hội Báo Bản Nộn Khê | Tỉnh Ninh Bình | Báo công, tưởng nhớ tiền nhân khai phá và lập làng |
| Mùng 14 tháng Giêng | Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh | Khu vực Ba Vì, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Tản Viên Sơn Thánh và thực hành nghi lễ cầu mùa |
| Mùng 14–17 tháng Giêng | Lễ hội đền Và | Khu vực Sơn Tây, thành phố Hà Nội | Thờ Tản Viên Sơn Thánh, rước kiệu và tế lễ |
| Mùng 14–17 tháng Giêng | Lễ hội Từ Lương Xâm | Phường Đông Hải, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng |
| Mùng 14–16 tháng Giêng | Tết Nguyên Tiêu Hội An | Phường Hội An, thành phố Đà Nẵng | Lễ cầu an, tri ân tiền nhân và sinh hoạt tại các hội quán, đình miếu |
| Đêm 14, rạng sáng 15 | Lễ Khai ấn đền Trần | Phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình | Rước kiệu, khai ấn và tưởng niệm vương triều Trần |
| Rằm tháng Giêng | Tết Nguyên Tiêu | Nhiều gia đình, đình, chùa và cộng đồng | Lễ rằm đầu năm, cầu an và tưởng nhớ tổ tiên |
| Mùng 16–17 tháng Giêng | Lễ hội chọi trâu Hải Lựu | Xã Hải Lựu, tỉnh Phú Thọ | Tưởng niệm Thành hoàng, đề cao tinh thần thượng võ |
| Mùng 18–20 tháng Giêng | Lễ hội đền Quả Sơn | Xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm Uy Minh Vương Lý Nhật Quang |
| Mùng 22–27 tháng Giêng | Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ | Tỉnh Lạng Sơn | Rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh và tưởng niệm Thân Công Tài |
| Trong suốt tháng Giêng | Hội xuân Núi Bà Đen | Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh | Hành hương, sinh hoạt tín ngưỡng và vui hội đầu năm |
Bảng trên là danh sách các lễ hội tiêu biểu, không thể bao gồm tuyệt đối toàn bộ ngày hội tại mọi địa phương. Trong tháng Giêng còn có hàng nghìn hội đình, lễ cầu ngư, hội xuống đồng, lễ mở cửa rừng và ngày kỵ Thành hoàng được tổ chức trong phạm vi làng xã.
Các lễ hội từ mùng 1 đến mùng 5 tháng Giêng
Lễ hội Chùa Hương
Mùa lễ hội Chùa Hương thường bắt đầu từ những ngày đầu tháng Giêng và kéo dài đến tháng Ba Âm lịch. Ngày khai hội truyền thống là mùng 6 tháng Giêng, nhưng việc đón khách hành hương có thể bắt đầu sớm hơn.
Không gian lễ hội trải rộng trên quần thể Hương Sơn với hệ thống chùa, đền và động thờ Phật. Đây là một trong những mùa hội có thời gian tổ chức dài và số người tham dự đông nhất cả nước.
Khi xây dựng bài viết riêng, cần phân biệt rõ hoạt động lễ Phật, tham quan danh thắng và các dịch vụ du lịch trong mùa hội. Không nên diễn giải việc hành hương như một phương thức bảo đảm tài lộc hoặc thay đổi vận mệnh.
Lễ hội Gầu Tào của người Mông
Gầu Tào thường được tổ chức trong những ngày đầu tháng Giêng tại một số cộng đồng người Mông. Thời gian có thể nằm trong khoảng từ mùng 3 đến mùng 10, nhưng mỗi gia đình hoặc cộng đồng có thể lựa chọn ngày khác nhau.
Theo tập quán của một số nhóm, ban đầu Gầu Tào có thể do một gia đình đứng ra mở để thực hiện lời nguyện cầu con, cầu sức khỏe hoặc tạ ơn. Về sau, lễ hội mở rộng thành sinh hoạt chung với hát giao duyên, chơi quay, đánh yến, bắn nỏ và các trò chơi dân tộc.
Gầu Tào không có một ngày chung áp dụng cho toàn bộ người Mông. Vì vậy, lịch tổ chức cần được kiểm tra theo từng địa phương và từng năm.
Hội rước pháo Đồng Kỵ
Hội làng Đồng Kỵ diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng, trong đó lễ rước những quả pháo gỗ lớn là hình ảnh nổi bật.
Pháo trong lễ hội hiện nay là mô hình tượng trưng, được chế tác và trang trí công phu. Sau nghi thức rước pháo là rước quan đám, tế lễ, thi bánh dày, vật dân tộc và một số hoạt động văn hóa dân gian.
Lễ hội phản ánh truyền thống cộng đồng của làng nghề Đồng Kỵ, không nên đồng nhất với việc đốt pháo nổ trong đời sống hiện đại.
Lễ hội làng Mai Động
Lễ hội làng Mai Động thường được tổ chức từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng. Hoạt động nổi bật là hội vật, bắt đầu từ chiều mùng 4 và kéo dài trong những ngày tiếp theo.
Cộng đồng tưởng niệm tướng Tam Trinh, người được thờ làm Thành hoàng và được dân gian tôn là người truyền dạy nghề vật.
Hội vật vừa là hoạt động thể thao đầu xuân vừa thể hiện truyền thống thượng võ. Người tham gia cần tuân thủ luật thi đấu và sự điều hành của ban tổ chức.
Lễ hội Gò Đống Đa
Lễ hội được tổ chức vào ngày mùng 5 tháng Giêng để tưởng niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm Kỷ Dậu 1789 và công lao của Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn.
Hoạt động thường gồm dâng hương, diễn văn tưởng niệm, biểu diễn trống hội, võ thuật, nghệ thuật và các chương trình tái hiện khí thế chiến thắng.
Đây là lễ hội lịch sử, có nội dung giáo dục truyền thống giữ nước rõ nét, khác với các lễ hội cầu mùa hoặc sinh hoạt tín ngưỡng thuần túy.
Các hội Lồng Tồng đầu tháng
Lồng Tồng có nghĩa gần với “xuống đồng”, là loại hình lễ hội nông nghiệp phổ biến của người Tày, Nùng và một số cộng đồng vùng Việt Bắc.
Tại từng địa phương, hội có thể diễn ra vào mùng 5, mùng 8, mùng 9, mùng 10 hoặc ngày khác trong tháng Giêng. Chẳng hạn, một số cộng đồng tại Lạng Sơn duy trì hội vào ngày mùng 5, trong khi nơi khác tổ chức vào mùng 8 hoặc mùng 12.
Phần lễ thường có dâng sản vật, cúng thần nông nghiệp hoặc tiền nhân. Phần hội có ném còn, hát Sli, Lượn, đánh đu, kéo co, đẩy gậy và thi các món ăn truyền thống.
Các lễ hội từ mùng 6 đến mùng 10 tháng Giêng
Đây là giai đoạn tập trung nhiều lễ hội lớn nhất trong nửa đầu tháng. Riêng ngày mùng 6 có hội Gióng đền Sóc, hội Cổ Loa, lễ hội đền Hai Bà Trưng, hội Chùa Hương, hội xuân Bái Đính và nhiều hội đình khác.
Lễ hội Cổ Loa
Lễ hội Cổ Loa hiện thường được tổ chức vào mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng, trong đó mùng 6 là ngày chính hội.
Các làng trong vùng tổ chức rước kiệu về khu vực đền thờ An Dương Vương và đình Ngự Triều Di Quy. Lễ hội tưởng niệm người xây dựng thành Cổ Loa và nhà nước Âu Lạc.
Những câu chuyện về nỏ thần, Rùa Vàng, Mỵ Châu và Trọng Thủy thuộc hệ thống truyền thuyết gắn với di tích. Khi trình bày cần phân biệt truyện kể dân gian với kết quả nghiên cứu lịch sử và khảo cổ.
Hội Gióng đền Sóc
Hội Gióng đền Sóc được tổ chức vào mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng, tưởng niệm ngày Thánh Gióng hóa tại núi Sóc.
Những nghi lễ nổi bật gồm dâng hương, rước hoa tre và lễ vật từ các làng về đền Thượng. Hoa tre sau nghi lễ trở thành biểu tượng văn hóa của ngày hội.
Hội Gióng ở đền Sóc và hội Gióng tại Phù Đổng là hai trung tâm thực hành tiêu biểu nhưng có thời gian, không gian và diễn trình khác nhau. Hội Gióng Phù Đổng diễn ra vào tháng Tư Âm lịch, không thuộc danh sách lễ hội tháng Giêng.
Lễ hội đền Hai Bà Trưng
Lễ hội tại Mê Linh có chính hội vào mùng 6 tháng Giêng, tưởng niệm Hai Bà Trưng và cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc vào năm 40.
Nghi lễ có rước kiệu Hai Bà, kiệu Thành hoàng và các đoàn nghi thức truyền thống. Một số lễ trình và hoạt động chuẩn bị có thể bắt đầu từ mùng 4.
Đây là lễ hội lịch sử và tín ngưỡng cộng đồng, thể hiện sự tôn vinh vai trò của phụ nữ trong lịch sử dựng nước và giữ nước.
Hội xuân chùa Bái Đính
Hội xuân Bái Đính khai hội vào ngày mùng 6 tháng Giêng và kéo dài đến hết tháng Ba Âm lịch.
Phần lễ có hoạt động lễ Phật, tưởng niệm Quốc sư Nguyễn Minh Không, tế thần Cao Sơn và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn. Phần hội gồm rước kiệu, biểu diễn nghệ thuật và tham quan quần thể chùa.
Khu chùa Bái Đính gồm không gian chùa cổ và các công trình được xây dựng trong thời hiện đại. Bài chuyên sâu cần phân biệt rõ lịch sử của từng khu vực.
Lễ hội đền Đuổm
Lễ hội đền Đuổm diễn ra vào mùng 6 tháng Giêng tại tỉnh Thái Nguyên, tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh.
Nghi lễ có thể gồm rước đất, rước nước, dựng cây nêu, mộc dục, gia quan, tế lễ và dâng hương.
Dương Tự Minh là nhân vật lịch sử thời Lý, có vai trò cai quản và bảo vệ vùng biên viễn phía Bắc. Những chi tiết linh thiêng về ông trong dân gian cần được xác định là thần tích hoặc truyền thuyết địa phương.
Lễ hội Khai hạ của người Mường
Lễ hội Khai hạ, còn được gọi là lễ xuống đồng hoặc mở cửa rừng, là sinh hoạt văn hóa quan trọng của người Mường.
Ở vùng Mường Bi, lễ hội thường diễn ra từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng. Nghi thức xuống đồng, đánh chiêng và những hoạt động trình diễn nghề truyền thống thể hiện mong ước về một năm sản xuất thuận lợi.
Sau khi địa giới hành chính thay đổi, vùng văn hóa Mường trước đây thuộc tỉnh Hòa Bình hiện nằm trong tỉnh Phú Thọ. Khi viết bài riêng cần cập nhật chính xác địa chỉ của địa điểm tổ chức.
Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ
Ngày chính lễ tại đền Mẫu Âu Cơ là mùng 7 tháng Giêng, được cộng đồng gọi là ngày Tiên giáng.
Nghi lễ có tế Thành hoàng, rước kiệu từ đình Đức Ông về đền và dâng hương tưởng niệm Tổ Mẫu Âu Cơ.
Hình tượng Âu Cơ gắn với truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ và nguồn gốc con Rồng cháu Tiên. Đây là truyền thuyết về cội nguồn dân tộc, không nên trình bày toàn bộ các tình tiết như dữ kiện lịch sử đã được chứng minh.
Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn
Lễ hội thường được tổ chức từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, trong đó nghi thức cày Tịch điền diễn ra vào mùng 7.
Lễ hội gắn với sự kiện vua Lê Đại Hành xuống ruộng cày vào mùa xuân năm 987, thể hiện sự coi trọng nông nghiệp và khuyến khích sản xuất.
Các hoạt động thường có rước linh vị, trang trí trâu, đánh trống, cày ruộng và trình diễn nghề nông. Đây là một lễ hội phục dựng trên cơ sở sử liệu và truyền thống địa phương.
Chợ Viềng Xuân
Chợ Viềng thường họp từ chiều tối mùng 7 đến sáng mùng 8 tháng Giêng tại một số địa phương thuộc tỉnh Ninh Bình.
Chợ bán cây giống, nông cụ, đồ gia dụng, đồ cũ và các sản vật địa phương. Quan niệm “mua may, bán rủi” thuộc cách lý giải dân gian về phiên chợ, không có nghĩa việc mua một món đồ sẽ bảo đảm may mắn trong cả năm.
Cần phân biệt các điểm Chợ Viềng tại khu vực Phủ Dầy, Nam Trực, Hiển Khánh và những địa phương khác. Các chợ có thể cùng diễn ra vào đầu tháng Giêng nhưng lịch sử và không gian tổ chức không hoàn toàn giống nhau.
Hội xuân Ngọa Vân
Hội xuân Ngọa Vân thường khai hội vào mùng 9 tháng Giêng và kéo dài trong những tháng đầu năm.
Ngọa Vân là không gian di tích gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông và lịch sử Thiền phái Trúc Lâm. Hoạt động chính là hành hương, dâng hương và tìm hiểu hệ thống di tích nhà Trần tại Quảng Ninh.
Hội xuân Yên Tử
Hội xuân Yên Tử khai hội vào mùng 10 tháng Giêng và thường kéo dài trong ba tháng mùa xuân.
Không gian Yên Tử gắn với quá trình tu hành của vua Trần Nhân Tông và sự hình thành Thiền phái Trúc Lâm. Lễ khai hội có dâng hương, gióng trống, thỉnh chuông và các nghi thức cầu quốc thái dân an.
Hành hương Yên Tử đòi hỏi sức khỏe và sự chuẩn bị phù hợp. Người tham dự cần tôn trọng không gian tôn giáo, giữ vệ sinh và không đặt nặng những lời quảng bá về cầu tài hoặc đổi vận.
Hội vật làng Sình
Hội vật làng Sình được tổ chức vào mùng 10 tháng Giêng tại làng Lại Ân, thành phố Huế.
Các đô vật tham gia với tinh thần rèn luyện sức khỏe, vui xuân và duy trì truyền thống thượng võ. Hội mở cho nhiều độ tuổi và thu hút đông người dân đến cổ vũ.
Hội vật làng Sình khác với nghề làm tranh dân gian làng Sình, dù cả hai cùng tồn tại trong một không gian văn hóa địa phương.
Các lễ hội từ ngày 11 đến rằm tháng Giêng
Lễ hội đền Sái
Lễ hội đền Sái kéo dài từ cuối tháng Chạp đến rằm tháng Giêng, trong đó tục rước vua giả vào ngày 11 là hoạt động nổi bật.
Người dân địa phương lựa chọn những người đảm nhiệm vai vua, chúa và quan lại, sau đó tổ chức đoàn rước thực hành nghi vệ Thiên tử.
Lễ hội gắn với huyền tích An Dương Vương đến núi Thất Diệu tạ ơn Huyền Thiên Trấn Vũ. Nội dung này thuộc hệ thống truyền thuyết của vùng Cổ Loa.
Lễ hội Trò Trám
Lễ hội Trò Trám diễn ra trong hai ngày 11 và 12 tháng Giêng tại xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ.
Trò diễn “Tứ dân chi nghiệp” mô phỏng hoạt động của các nghề sĩ, nông, công, thương bằng lời ca và động tác hài hước. Nghi lễ diễn ra lúc nửa đêm có biểu tượng phồn thực, thể hiện mong ước sinh sôi và mùa màng phát triển.
Khi giới thiệu lễ hội cần dùng ngôn ngữ văn hóa, tránh giật gân hoặc tách nghi thức khỏi bối cảnh tín ngưỡng nông nghiệp truyền thống.
Lễ hội đền Phù Ủng
Lễ hội đền Phù Ủng có mùa hội kéo dài trong tháng Giêng, trong đó chính hội thường diễn ra từ ngày 11 đến ngày 13.
Lễ hội tưởng niệm tướng quân Phạm Ngũ Lão, một danh tướng thời Trần. Hoạt động có dâng hương, tế lễ, rước và các trò hội truyền thống.
Các câu chuyện Phạm Ngũ Lão ngồi đan sọt, bị giáo đâm vào đùi mà không hay đã trở thành hình tượng quen thuộc trong văn học và ký ức dân gian.
Lễ hội Bủng Kham
Bủng Kham là một lễ hội Lồng Tồng tiêu biểu của vùng Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn. Lễ chính được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng; một số năm chương trình kéo dài từ mùng 10 đến ngày 12.
Phần lễ có nghi thức cúng thần nông nghiệp và cấy lúa tượng trưng. Phần hội có hát Sli, Lượn, trình bày mâm cỗ, trò chơi dân gian và sinh hoạt cộng đồng.
Hội Lim
Hội Lim thường diễn ra vào ngày 12 và 13 tháng Giêng tại vùng Lim, tỉnh Bắc Ninh.
Không gian hội trải rộng tại nhiều làng, với những hình thức hát Quan họ tại lán hát, trên thuyền, cửa đình, cửa chùa và nhà nghệ nhân. Phần lễ có rước, tế và dâng hương tại các di tích liên quan.
Hát Quan họ tại hội Lim chỉ là một phần trong đời sống Quan họ. Hát canh trong nhà chứa Quan họ, tục kết bạn và lề lối giao tiếp giữa các bọn Quan họ mới thể hiện đầy đủ chiều sâu của di sản.
Lễ hội đền Bà Chúa Kho
Ngày 12 tháng Giêng được cộng đồng xác định là ngày giỗ Bà và là mốc quan trọng của mùa lễ hội đền Bà Chúa Kho tại phường Vũ Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
Thực hành phổ biến tại đền có dâng hương, tưởng niệm nhân vật được thờ và tham gia các nghi lễ do ban quản lý tổ chức.
Tục “vay vốn Bà Chúa Kho” là quan niệm dân gian mang tính biểu tượng. Không nên hiểu đây là một giao dịch tài chính hoặc căn cứ bảo đảm thành công trong kinh doanh.
Hội Phết Hiền Quan
Hội Phết Hiền Quan được tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng Giêng, trong đó ngày 13 là chính hội.
Lễ hội tưởng niệm Thiều Hoa công chúa và Mộc Trang Đại vương. Các phần truyền thống gồm rước kiệu, tế lễ, kéo quân và đánh phết.
Trong nhiều năm gần đây, phần đánh hoặc cướp phết có thể tạm dừng do chưa đáp ứng yêu cầu bảo đảm an toàn. Vì vậy, không nên mặc định năm nào cũng tổ chức đầy đủ phần hội này.
Lễ hội đền Vua Mai
Lễ hội đền Vua Mai được tổ chức từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Giêng tại xã Vạn An, tỉnh Nghệ An.
Lễ hội tưởng niệm Mai Thúc Loan, thường gọi là Mai Hắc Đế. Phần lễ có dâng hương, rước nước và tế lễ; phần hội có vật, đua thuyền, cờ, đẩy gậy và các hoạt động thể thao.
Đây là một trong những lễ hội mở đầu năm mới tiêu biểu của tỉnh Nghệ An.
Lễ hội Minh Thề
Lễ hội Minh Thề diễn ra từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Giêng tại thôn Hòa Liễu, xã Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng.
Nghi lễ trọng tâm là lời thề của những người tham gia về sự công minh, liêm chính, không lấy của công làm của riêng và không bao che hành vi sai trái.
Giá trị nổi bật của lễ hội nằm ở việc dùng một nghi thức cộng đồng để đề cao đạo đức công vụ và trách nhiệm xã hội. Không nên biến lời thề thành hoạt động trình diễn hình thức.
Lễ hội Báo Bản Nộn Khê
Lễ hội diễn ra vào ngày 14 tháng Giêng, hướng đến việc tưởng nhớ những người có công khai phá và lập làng.
“Báo bản” được hiểu là báo công với nguồn cội. Những người con của làng trở về, dâng hương và báo cáo thành tích của gia đình, dòng họ và cộng đồng trong năm qua.
Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh
Lễ hội chính thường diễn ra vào ngày 14 tháng Giêng tại khu vực các đền thờ Tản Viên Sơn Thánh ở Ba Vì.
Nghi thức có rước nước từ sông Đà, bao sái đồ thờ và dâng hương. Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh, một nhân vật quan trọng trong hệ thống thần linh dân gian người Việt.
Các chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh và Tản Viên trị thủy thuộc truyền thuyết dân gian, phản ánh ký ức của cư dân nông nghiệp về thiên tai và việc chinh phục môi trường.
Lễ hội đền Và
Lễ hội đền Và diễn ra từ ngày 14 đến ngày 17 tháng Giêng tại khu vực Sơn Tây, Hà Nội.
Đền là một trung tâm thờ Tản Viên Sơn Thánh của xứ Đoài. Lễ hội tháng Giêng có rước kiệu, tế lễ và sự tham gia của nhiều cộng đồng trong vùng.
Ngoài kỳ hội tháng Giêng, đền còn có lễ Đả ngư vào rằm tháng Chín. Hai kỳ lễ có nội dung và thời gian khác nhau.
Lễ hội Từ Lương Xâm
Lễ hội Từ Lương Xâm diễn ra từ ngày 14 đến ngày 17 tháng Giêng tại phường Đông Hải, thành phố Hải Phòng.
Từ Lương Xâm là một trong những di tích quan trọng thờ Ngô Quyền và gắn với chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Lễ hội có rước, tế, trình diễn nghệ thuật và các hoạt động tưởng niệm.
Tết Nguyên Tiêu Hội An
Tết Nguyên Tiêu tại Hội An thường được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng.
Không gian thực hành gồm đình làng, miếu, nhà thờ tộc, Quan Công miếu và các hội quán của cộng đồng người Hoa. Hoạt động có dâng hương, cầu an, giỗ tiền hiền, diễu hành và trình diễn nghệ thuật truyền thống.
Tết Nguyên Tiêu Hội An đã được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Di sản phản ánh lịch sử giao thương và quá trình chung sống của nhiều cộng đồng trong đô thị cảng Hội An.
Lễ Khai ấn đền Trần
Lễ hội Khai ấn đền Trần gồm nhiều nghi thức diễn ra từ trước ngày rằm, trong đó lễ Khai ấn được tiến hành vào đêm 14 rạng sáng ngày 15 tháng Giêng.
Các nghi lễ khác có rước kiệu Ngọc Lộ, rước nước, tế cá và phát ấn.
Ấn được phát tại lễ hội là vật phẩm tưởng niệm và biểu tượng văn hóa. Không có căn cứ để khẳng định nhận ấn sẽ chắc chắn giúp thăng quan, tiến chức hoặc đạt được quyền lực.
Tết Nguyên Tiêu và rằm tháng Giêng
Rằm tháng Giêng là ngày rằm đầu tiên trong năm Âm lịch, còn được gọi là Tết Nguyên Tiêu hoặc Thượng Nguyên.
Nhiều gia đình chuẩn bị lễ tưởng nhớ tổ tiên; các đình, đền và chùa tổ chức dâng hương, cầu an hoặc sinh hoạt tôn giáo phù hợp với truyền thống của từng cơ sở.
Cách tổ chức rằm tháng Giêng không giống nhau ở mọi cộng đồng. Đây là lễ tiết rộng khắp chứ không phải một lễ hội duy nhất có chương trình thống nhất trên toàn quốc.
Các lễ hội từ ngày 16 đến cuối tháng Giêng
Lễ hội chọi trâu Hải Lựu
Lễ hội chọi trâu Hải Lựu được tổ chức vào ngày 16 và 17 tháng Giêng tại tỉnh Phú Thọ.
Phần lễ có tế Thành hoàng, yết cáo và các nghi thức cộng đồng; phần hội là những trận đấu giữa các trâu được lựa chọn, chăm sóc và huấn luyện từ trước.
Lễ hội đề cao tinh thần thượng võ nhưng cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, phúc lợi động vật, quản lý khán giả và hoạt động giết mổ sau hội.
Lễ hội đền Quả Sơn
Lễ hội đền Quả Sơn diễn ra từ ngày 18 đến ngày 20 tháng Giêng tại xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An.
Đền thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, người có vai trò quản lý vùng Nghệ An dưới thời Lý. Lễ hội có tế lễ, rước và các hoạt động văn hóa cộng đồng.
Cần phân biệt ngày hội tháng Giêng với ngày giỗ Uy Minh Vương vào tháng Chạp.
Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ
Lễ hội diễn ra từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng tại tỉnh Lạng Sơn.
Nghi thức nổi bật là rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ vào ngày 22 và rước trở lại vào ngày 27. Lễ hội gắn với việc tưởng niệm Quan lớn Tuần Tranh và Hán Quận công Thân Công Tài.
Phần hội có múa lân sư rồng, hát Then, Sli, Lượn, thi làm bánh, trưng bày ẩm thực và các trò chơi dân gian của cư dân xứ Lạng.
Các hội làng cuối tháng
Từ ngày 20 đến hết tháng Giêng, nhiều làng tại Lạng Sơn, Phú Thọ, Nghệ An, Hải Phòng, Bắc Ninh và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ tiếp tục tổ chức hội đình, lễ Kỳ phúc, lễ xuống đồng và ngày kỵ Thành hoàng.
Một số hội chỉ tổ chức trong phạm vi cộng đồng, không có chương trình khai mạc lớn hoặc hoạt động đón khách du lịch. Do đó, danh sách lễ hội cuối tháng thường khó thống kê đầy đủ hơn các lễ hội lớn vào đầu và giữa tháng.
Các lễ hội kéo dài hoặc không có ngày thống nhất
Hội xuân Núi Bà Đen
Hội xuân Núi Bà Đen bắt đầu từ mùng 4 tháng Giêng và kéo dài trong suốt tháng.
Đây là mùa hành hương đầu năm tại hệ thống chùa và cơ sở tín ngưỡng trên núi Bà Đen. Cần phân biệt Hội xuân tháng Giêng với lễ Vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu, được tổ chức vào tháng Năm Âm lịch.
Lễ hội Lồng Tồng
Lồng Tồng được tổ chức tại nhiều làng bản người Tày, Nùng ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lào Cai và các vùng lân cận.
Mỗi địa phương có ngày riêng, thường từ mùng 4 đến khoảng rằm tháng Giêng. Có nơi duy trì ngày cố định qua nhiều thế hệ; có nơi điều chỉnh lịch theo kế hoạch cộng đồng.
Dù cùng tên gọi, đối tượng cúng, lễ vật, lời khấn và trò hội tại từng địa phương không hoàn toàn giống nhau. Bài viết riêng cần xác định rõ cộng đồng và nơi tổ chức.
Lễ hội Gầu Tào
Gầu Tào thường diễn ra trong khoảng đầu hoặc giữa tháng Giêng, nhưng không phải mọi cộng đồng người Mông đều tổ chức hằng năm.
Có lễ hội do gia đình mở theo lời nguyện, sau một số năm sẽ làm lễ kết thúc. Những chương trình phục dựng hoặc giới thiệu tại khu du lịch cần được phân biệt với nghi lễ gốc của cộng đồng.
Lễ cầu ngư đầu năm
Một số làng biển ở Huế, Hải Phòng, Quảng Trị, Đà Nẵng và các tỉnh ven biển tổ chức lễ cầu ngư trong tháng Giêng.
Thời điểm thay đổi theo lệ làng. Có nơi làm lễ vào mùng 10, nơi khác vào ngày 11–12 hoặc sau rằm. Lễ hội thường tưởng niệm Thành hoàng, Cá Ông hoặc những người có công lập làng; đồng thời cầu cho ngư dân bình an khi ra khơi.
Không nên gộp toàn bộ lễ cầu ngư thành một lễ hội có ngày tổ chức và diễn trình thống nhất.
Thống kê lễ hội tháng Giêng theo loại hình
Lễ hội tưởng niệm nhân vật lịch sử
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ hội Gò Đống Đa.
- Lễ hội Cổ Loa.
- Lễ hội đền Hai Bà Trưng.
- Lễ hội đền Đuổm.
- Lễ hội đền Phù Ủng.
- Lễ hội đền Vua Mai.
- Lễ hội Từ Lương Xâm.
- Lễ hội đền Quả Sơn.
- Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ.
Nhân vật được tưởng niệm có thể là vua, tướng lĩnh, quan lại hoặc người có công với địa phương. Khi giới thiệu cần dựa vào sử liệu, đồng thời chỉ rõ những nội dung thuộc thần tích và truyền thuyết.
Lễ hội tín ngưỡng dân gian
Nhóm này gồm:
- Hội Gióng đền Sóc.
- Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ.
- Lễ hội đền Sái.
- Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh.
- Lễ hội đền Và.
- Lễ hội đền Bà Chúa Kho.
- Hội xuân Núi Bà Đen.
Đối tượng được thờ có thể là anh hùng huyền thoại, Tổ Mẫu, Sơn Thánh, nữ thần hoặc nhân vật được thần hóa. Niềm tin của cộng đồng cần được trình bày với thái độ tôn trọng nhưng không khẳng định như sự thật khoa học.
Lễ hội Phật giáo và hành hương
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ hội Chùa Hương.
- Hội xuân chùa Bái Đính.
- Hội xuân Ngọa Vân.
- Hội xuân Yên Tử.
- Các lễ cầu an rằm tháng Giêng tại chùa.
Những lễ hội này có sự kết hợp giữa thực hành Phật giáo, tín ngưỡng dân gian và hoạt động du xuân. Không phải mọi nghi thức hoặc quan niệm xuất hiện trong mùa hội đều thuộc giáo lý Phật giáo.
Lễ hội nông nghiệp
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn.
- Lễ hội Khai hạ của người Mường.
- Các hội Lồng Tồng.
- Lễ hội Bủng Kham.
- Một số lễ Gầu Tào.
- Các lễ xuống đồng và mở cửa rừng.
Điểm chung là mong ước mùa màng thuận lợi, con người khỏe mạnh và cộng đồng no ấm. Nghi lễ phản ánh lịch sản xuất và tri thức môi trường của cư dân nông nghiệp.
Hội vật và hoạt động thượng võ
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Hội vật làng Mai Động.
- Hội vật làng Sình.
- Hội Phết Hiền Quan.
- Lễ hội chọi trâu Hải Lựu.
- Các cuộc thi vật, bắn nỏ, đẩy gậy tại hội Lồng Tồng.
Các hoạt động thể hiện sức khỏe và tinh thần cộng đồng nhưng cần được tổ chức theo quy định an toàn, tránh tranh giành hoặc hành vi bạo lực phản cảm.
Lễ hội nghệ thuật và diễn xướng
Nhóm này gồm:
- Hội Lim với hát Quan họ.
- Hội Trò Trám với trò diễn Tứ dân chi nghiệp.
- Tết Nguyên Tiêu Hội An.
- Hát Sli, Lượn tại các hội Lồng Tồng.
- Hát Then, dân ca và múa sư tử tại lễ hội xứ Lạng.
Diễn xướng trong lễ hội không chỉ phục vụ giải trí mà còn mang chức năng nghi lễ, giao tiếp cộng đồng và trao truyền bản sắc.
Phân bố lễ hội tháng Giêng theo vùng miền
Hà Nội và vùng đồng bằng sông Hồng
Hà Nội có mật độ lễ hội tháng Giêng rất cao, tiêu biểu là Gò Đống Đa, Cổ Loa, Gióng đền Sóc, đền Hai Bà Trưng, Chùa Hương, đền Sái, đền Và và Tản Viên Sơn Thánh.
Các tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng và Ninh Bình có hội Đồng Kỵ, hội Lim, đền Bà Chúa Kho, đền Phù Ủng, Minh Thề, Từ Lương Xâm, Tịch điền Đọi Sơn, Chợ Viềng, Bái Đính và Khai ấn đền Trần.
Đặc điểm chung của vùng là hệ thống đình, đền dày đặc; tục rước kiệu, tế Thành hoàng; hội vật; hát giao duyên và lễ hội tưởng niệm nhân vật lịch sử.
Trung du và miền núi phía Bắc
Phú Thọ có đền Mẫu Âu Cơ, Trò Trám, Phết Hiền Quan, chọi trâu Hải Lựu và nhiều hội làng gắn với tín ngưỡng Hùng Vương.
Lạng Sơn nổi bật với Lồng Tồng, Bủng Kham và đền Kỳ Cùng – Tả Phủ. Các cộng đồng người Mông, Tày, Nùng, Dao và Mường có Gầu Tào, xuống đồng, mở cửa rừng và nhiều sinh hoạt dân ca đầu xuân.
Lễ hội miền núi thường gắn với không gian bản làng, ruộng nương và chợ phiên. Ngày tổ chức có thể linh hoạt hơn các hội làng tại đồng bằng.
Bắc Trung Bộ và miền Trung
Nghệ An có lễ hội đền Vua Mai và đền Quả Sơn. Huế có hội vật làng Sình và nhiều lễ cầu ngư tại các làng ven biển.
Hội An thuộc thành phố Đà Nẵng có Tết Nguyên Tiêu với không gian thực hành phong phú tại đình, chùa, miếu, nhà thờ tộc và các hội quán.
Lễ hội miền Trung thể hiện sự giao thoa giữa văn hóa làng Việt, tín ngưỡng biển, Phật giáo, văn hóa đô thị cổ và truyền thống thượng võ.
Nam Bộ
So với miền Bắc, số hội đình có ngày lệ tập trung trong tháng Giêng tại Nam Bộ ít hơn, nhưng nhiều cơ sở tín ngưỡng và tôn giáo vẫn đón lượng lớn người hành hương.
Hội xuân Núi Bà Đen là một mùa hội tiêu biểu, kéo dài trong tháng Giêng. Ngoài ra, nhiều đình thần tổ chức lễ Kỳ yên, lễ cầu an hoặc ngày cúng đầu năm theo lịch riêng.
Không nên mặc định các đình thần Nam Bộ đều mở hội vào tháng Giêng. Nhiều lễ Kỳ yên diễn ra vào tháng Hai, tháng Ba hoặc những thời điểm khác trong năm.
Những lưu ý khi sử dụng danh sách thống kê
Phân biệt ngày lệ với lịch tổ chức của từng năm
Ngày lệ là mốc được duy trì theo truyền thống. Chương trình của một năm có thể bắt đầu sớm hơn, kéo dài hơn hoặc được bố trí vào ngày nghỉ để thuận lợi cho người tham dự.
Lịch năm 2026 không nên được sử dụng nguyên vẹn cho năm sau. Trước chuyến đi cần kiểm tra thông báo mới nhất của ban tổ chức hoặc chính quyền địa phương.
Không phải lễ hội nào cũng mở phần hội đầy đủ
Một số năm, địa phương chỉ thực hiện tế lễ và dâng hương, không tổ chức trò hội do thiếu điều kiện an toàn hoặc cần điều chỉnh phương án quản lý.
Hội Phết Hiền Quan là ví dụ về việc phần nghi lễ vẫn được duy trì nhưng hoạt động đánh phết có thể tạm dừng.
Phân biệt lễ hội với mùa hành hương
Chùa Hương, Bái Đính, Yên Tử và Núi Bà Đen có mùa đón khách kéo dài. Trong đó chỉ có một ngày khai hội hoặc một số nghi lễ chính, không phải ngày nào trong mùa cũng diễn ra đầy đủ phần lễ và phần hội.
Không đồng nhất các lễ hội cùng tên
Lồng Tồng, cầu ngư, Kỳ yên, xuống đồng hoặc Nghinh Ông được tổ chức tại nhiều địa phương. Mỗi lễ hội có đối tượng thờ phụng, lịch sử và nghi thức riêng.
Khi xây dựng bài chuyên sâu cần ghi đầy đủ tên làng, xã hoặc phường và tỉnh, thành phố để tránh nhầm lẫn.
Cập nhật địa danh hành chính
Nhiều tư liệu cũ sử dụng tên huyện, thị xã và tỉnh trước khi sắp xếp đơn vị hành chính. Các địa danh như Nam Định, Hà Nam, Hòa Bình, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Hải Dương, Quảng Nam và Kiên Giang có thể xuất hiện trong tài liệu cũ nhưng nay thuộc đơn vị hành chính mới.
Khi đăng bài cần sử dụng địa danh hiện hành, đồng thời có thể chú thích tên cũ trong nội dung nếu điều đó giúp người đọc xác định đúng địa điểm.
Không thần bí hóa việc đi lễ đầu năm
Lễ hội là không gian tưởng niệm, thực hành tín ngưỡng, gặp gỡ cộng đồng và vui xuân. Không có cơ sở để khẳng định việc xin ấn, vay vốn, cướp lộc hoặc dâng lễ lớn sẽ chắc chắn đem lại thăng tiến, giàu có hay thay đổi vận mệnh.
Người đi lễ nên chuẩn bị lễ vật giản dị, giữ trật tự, không chen lấn, không đặt tiền lên hiện vật và hạn chế đốt vàng mã.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 1 Âm lịch
Các lễ hội tháng Giêng mở đầu một chu kỳ sinh hoạt mới của cộng đồng. Qua các nghi lễ, người dân tưởng nhớ tổ tiên, anh hùng dân tộc, Thành hoàng và những người có công với quê hương.
Lễ hội cũng lưu giữ nhiều hình thức nghệ thuật và tri thức dân gian như Quan họ, hát Then, Sli, Lượn, trò diễn Trò Trám, kỹ thuật rước kiệu, tế lễ, làm pháo gỗ, trang trí trâu và tổ chức hội vật.
Những lễ xuống đồng, Tịch điền, Lồng Tồng và Khai hạ phản ánh quan hệ giữa con người với đất đai, nguồn nước và mùa vụ. Đây là ký ức văn hóa của nền nông nghiệp truyền thống, ngay cả khi phương thức sản xuất hiện nay đã có nhiều thay đổi.
Ở phương diện xã hội, lễ hội là dịp người đi xa trở về, các dòng họ gặp gỡ và làng xóm cùng thực hiện công việc chung. Quá trình chuẩn bị rước, tế, biểu diễn và đón khách tạo nên sự hợp tác giữa nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, lễ hội chỉ có thể phát huy giá trị khi cộng đồng giữ vai trò chủ thể, nghi lễ được thực hiện đúng bối cảnh và hoạt động du lịch không lấn át không gian văn hóa. Việc thương mại hóa, tranh cướp phản cảm hoặc truyền bá mê tín có thể làm sai lệch ý nghĩa truyền thống.
Kết luận
Tháng 1 Âm lịch là mùa lễ hội phong phú nhất trong năm tại Việt Nam. Từ mùng 4 đến cuối tháng, lễ hội diễn ra liên tục tại nhiều vùng miền, tập trung nhiều nhất vào các mốc mùng 5, mùng 6, mùng 7, mùng 10, ngày 12–15 và khoảng ngày 22–27 tháng Giêng.
Những lễ hội tiêu biểu gồm hội rước pháo Đồng Kỵ, hội Gò Đống Đa, hội Cổ Loa, hội Gióng đền Sóc, lễ hội đền Hai Bà Trưng, Chùa Hương, Bái Đính, Tịch điền Đọi Sơn, đền Mẫu Âu Cơ, Yên Tử, hội Lim, Trò Trám, Phết Hiền Quan, đền Vua Mai, Minh Thề, đền Và, Tết Nguyên Tiêu Hội An, Khai ấn đền Trần, chọi trâu Hải Lựu và đền Kỳ Cùng – Tả Phủ.
Bên cạnh những ngày hội có lịch cố định là hệ thống lễ Lồng Tồng, Gầu Tào, cầu ngư, xuống đồng, mở cửa rừng và hội đình quy mô làng xã. Các lễ này tạo nên một bức tranh văn hóa rộng lớn mà không một danh sách ngắn nào có thể phản ánh tuyệt đối đầy đủ.
Việc thống kê lễ hội tháng Giêng giúp người đọc nhận diện thời gian và địa điểm cơ bản, nhưng không thay thế cho bài nghiên cứu riêng về từng lễ hội. Khi tìm hiểu sâu hơn, cần phân biệt lịch sử với truyền thuyết, ngày lệ với lịch tổ chức từng năm và giá trị tín ngưỡng với những lời quảng bá mang tính mê tín.
Gìn giữ lễ hội tháng Giêng không chỉ là bảo tồn nghi thức cũ mà còn là duy trì đạo lý nhớ nguồn, nghệ thuật truyền thống, ký ức cộng đồng và cách ứng xử văn minh trong không gian di sản.
